ქურთისტანი: იდეოლოგიური "ბაბილონის გოდოლი"

პაატა შეშელიძე

ქურთული საკითხი ახლო აღმოსავლეთის ერთ-ერთი ყველაზე მტკივნეული და წინააღმდეგობრივი თემაა. მიუხედავად იმისა, რომ ქურთები მსოფლიოში ყველაზე მრავალრიცხოვანი ერია საკუთარი სახელმწიფოს გარეშე, მათი მცდელობები, მოიპოვონ სუვერენიტეტი, მუდმივად კრახით მთავრდება. ამის მიზეზი არა მხოლოდ გარესამყაროს მტრობა, არამედ თავად ქურთული მოძრაობების შინაგანი ბუნება, იდეოლოგიური ჩიხი და სხვისი თამაშების თამაშის დამღუპველი პრაქტიკაა.

1. იდეოლოგიური მემკვიდრეობა: კომუნისტური და ტერორისტული დაღი

ქურთული ნაციონალური მოძრაობის ბირთვი, განსაკუთრებით თურქეთსა და სირიაში, აღმოცენდა რადიკალური მემარცხენეობისა და მარქსისტულ-ლენინური იდეოლოგიის ნიადაგზე. ქურთისტანის მუშათა პარტია (PKK) და მისი განშტოებები ათწლეულების განმავლობაში ატარებდნენ იმ ხისტ, იერარქიულ სტრუქტურას, რომელიც დამახასიათებელია კომუნისტური ორგანიზაციებისთვის.

ამ იდეოლოგიამ ორი დამღუპველი შედეგი გამოიწვია:

• ლეგიტიმაციის დაკარგვა: ბრძოლის მეთოდებმა — დივერსიებმა, ტერორისტულმა აქტებმა და პარტიზანულმა ომმა — PKK საერთაშორისო ტერორისტულ სიაში მოახვედრა. ეს კი დიდ მოთამაშეებს საშუალებას აძლევს, ქურთები გამოიყენონ როგორც "შავი სამუშაოს" შემსრულებლები, მაგრამ არასოდეს ცნონ ისინი თანასწორ პოლიტიკურ სუბიექტებად.

• კულტურული და რელიგიური განხეთქილება: ქურთული საზოგადოება ისტორიულად მჭიდროდ არის დაკავშირებული უძველეს რელიგიურ ტრადიციებთან, მათ შორის მაზდეანობისა (ზოროასტრიზმი) და ეზიდიზმის ფესვებთან, თუმცა მათი დიდი ნაწილი დღეს სუნიტი მუსლიმია. ეს მრავალფეროვანი, მაგრამ ღრმად ტრადიციული საზოგადოება მუდმივ შიდა კონფლიქტშია საკუთარ პოლიტიკურ ელიტასთან. რადიკალური დაჯგუფებების აგრესიული ათეიზმი და მემარცხენეობა მათ იზოლაციაში აქცევს არა მხოლოდ მეზობელი ხალხებისგან, არამედ თავად ქურთების იმ დიდი ნაწილისგანაც, ვისთვისაც რწმენა იდენტობის განუყოფელი ნაწილია. ამასთანავე, ერთიანობის აღდგენისთვის რელიგიური კონსოლიდაცია პრაქტიკულად აღარ მუშაობს, ხოლო ტრადიციული მაზდეანობა აღარ წარმოადგენს იმ საერთო ღირებულებას, რომელიც ერს იდეოლოგიური ნაპრალების მიღმა გააერთიანებდა.

2. იდეოლოგიური „ბაბილონის გოდოლი“ და რეგიონული დაქსაქსულობა

ქურთები არ არიან ერთიანი მონოლითი. ოთხივე ქვეყნის ქურთებს შორის ინტერესთა კონფლიქტი ხშირად უფრო მძაფრია, ვიდრე დაპირისპირება ცენტრალურ მთავრობებთან. ეს განპირობებულია იმით, რომ სხვადასხვა ქვეყანაში სხვადასხვა იდეოლოგიური დომინაცია არსებობს, რაც არსებით კონსოლიდაციას შეუძლებელს ხდის და ქმნის იდეოლოგიურ „ბაბილონის გოდოლს“, სადაც ფრაქციები ურთიერთგამომრიცხავ პოლიტიკურ ენებზე საუბრობენ:

• თურქეთის ქურთები: აქ იდეოლოგიურად დომინირებს PKK-ის რადიკალური მემარცხენეობა. კონფლიქტი ყველაზე სისხლიანია და არჩევანი ხშირად სრულ ასიმილაციასა და დაუსრულებელ იატაკქვეშა ომს შორის მერყეობს.

• ერაყელი ქურთები (KRG): ყველაზე ახლოს არიან სახელმწიფოებრიობასთან. აქ დომინირებს კონსერვატიული, მემარჯვენე-ცენტრისტული და ტომობრივ-კლანური ნაციონალიზმი (ბარზანების ხაზი). მათი პრაგმატიზმი ხშირად აიძულებთ თურქეთთან თანამშრომლობას PKK-ის წინააღმდეგაც კი.

• სირიელი ქურთები (SDF/PYD): აშშ-ის მხარდაჭერით შექმნეს „როჟავას“ პროექტი, რომელიც ეფუძნება ოჯალანის „დემოკრატიულ კონფედერალიზმს“. ისინი მუდმივად ვაჭრობენ დამასკოსთან, მოსკოვთან და ვაშინგტონთან გადარჩენისთვის.

• ირანელი ქურთები (როჟჰელატი): იმყოფებიან მუდმივი რეპრესიების ქვეშ და ხშირად ხდებიან ვაჭრობის საგანი თეირანსა და ერბილს შორის.

ეს იდეოლოგიური კედელი, რომელიც გეოგრაფიულ საზღვრებზე გადის:

• ახდენს რესურსების გაფანტვას: ნაცვლად იმისა, რომ ქურთული პოტენციალი ერთიანი მიზნისკენ იყოს მიმართული, სხვადასხვა ფრაქციები ენერგიას ერთმანეთთან ბრძოლაში ხარჯავენ. იდეოლოგია აქ უფრო მაღლა დგას, ვიდრე ეთნო-ნაციონალური მთლიანობა.

• ქმნის გეოპოლიტიკურ ხვრელებს: რეგიონული მოთამაშეები (თურქეთი, ირანი) წარმატებით იყენებენ ამ იდეოლოგიურ ნაპრალს. მაგალითად, ანკარა პრაგმატულად თანამშრომლობს ერბილთან, რათა დაასუსტოს და იზოლაციაში მოაქციოს PKK.

3. ოჯალანის ფაქტორი: ტერორიზმიდან „დემოკრატიულ კონფედერალიზმამდე“

აბდულა ოჯალანის, PKK-ის დამფუძნებლის, როლი ამ პროცესში ორგვარია. 1999 წელს მისი დაპატიმრების შემდეგ იდეოლოგიური ვექტორი მკვეთრად შეიცვალა. ციხეში ყოფნისას ოჯალანმა უარი თქვა დამოუკიდებელი მარქსისტული სახელმწიფოს იდეაზე და წამოაყენა „დემოკრატიული კონფედერალიზმის“ კონცეფცია.

• ახალი ხედვა: ეს თეორია გულისხმობს არა საზღვრების გადახედვას, არამედ არსებულ სახელმწიფოებში ქურთული თვითმმართველობისა და „ეკოლოგიური, ფემინისტური საზოგადოების“ შექმნას. ამით PKK-მ სცადა „ტერორისტული“ იმიჯის ტრანსფორმაცია „დემოკრატიულ“ მოძრაობად, რამაც მათ სირიაში (როჟავაში) დასავლეთის მხარდაჭერა მოუპოვა.

• თურქეთის კონტექსტი: ბოლო პერიოდში თურქეთში PKK-ის აქტიური ტერორიზმი ნაწილობრივ ჩაცხრა. მიმდინარეობს რთული პოლიტიკური თამაში: ანკარა პერიოდულად უშვებს ოჯალანთან კომუნიკაციას, რათა მან გამოიყენოს თავისი ავტორიტეტი იარაღის დასაყრელად, თუმცა ეს პროცესი ხშირად ჩიხში შედის, რადგან PKK-ის საველე მეთაურებსა და პოლიტიკურ ფრთას შორის ინტერესთა სხვაობა დიდია.

4. რელიგიური მრავალფეროვნება და შემადგენლობა

ქურთების რელიგიური შემადგენლობა საკმაოდ მრავალფეროვანია, თუმცა უმრავლესობა (დაახლოებით 75-85%) სუნიტი მუსლიმია (ძირითადად შაფიიტური მაზჰაბი). ქურთები ცხოვრობენ ოთხ მთავარ სახელმწიფოში (თურქეთი, ირანი, ერაყი, სირია) და მათი რელიგიური სტრუქტურა ქვეყნების მიხედვით განსხვავდება:

• თურქეთი (დაახლ. 15-20 მლნ ქურთი): უმრავლესობა სუნიტი მუსლიმია (შაფიიტები). მნიშვნელოვან უმცირესობას შეადგენენ ალევიტები (Alevi, განსაკუთრებით ტუნჯელის/დერსიმის მხარეში), რომლებიც ქურთულ იდენტობასთან მჭიდრო კავშირს გრძნობენ.

• ირანი (დაახლ. 8-11 მლნ ქურთი): უმრავლესობა სუნიტი მუსლიმია (შაფიიტები), რაც მათ ირანის შიიტური უმრავლესობისგან განასხვავებს. მცირე ნაწილი შიიტია (განსაკუთრებით სამხრეთით). ასევე გავრცელებულია იარსანიზმი (Ahl-i Haqq) — სინკრეტული რელიგია.

• ერაყი (დაახლ. 5-8 მლნ ქურთი): თითქმის სრული უმრავლესობა სუნიტი მუსლიმია. მნიშვნელოვან ეთნო-რელიგიურ ჯგუფს წარმოადგენენ იეზიდები (Yazidis), განსაკუთრებით სინჯარის მხარეში. ასევე შეინიშნება ზოროასტრიზმის აღორძინება.

• სირია (დაახლ. 2-3 მლნ ქურთი): უმრავლესობა სუნიტი მუსლიმია. ჩრდილო-აღმოსავლეთში ასევე ცხოვრობენ იეზიდები.

ქურთულ მოძრაობებში რელიგია ხშირად სუსტადაა პოლიტიზებული, რადგან ბევრი პარტია სეკულარულია და აქცენტს ეროვნულ იდენტობაზე აკეთებს.

5. პოლიტიკური სუბიექტები და გავლენიანი ფიგურები

ქურთული მოძრაობის შიდა დინამიკას განსაზღვრავს რამდენიმე ძირითადი პარტია და პიროვნება, რომელთა იდეოლოგიური ნიშები ხშირად რადიკალურად განსხვავდება:

• KDP (ქურთისტანის დემოკრატიული პარტია): მართავს ერაყის ქურთისტანს. იდეოლოგიურად კონსერვატიული, მემარჯვენე-ცენტრისტული და ტომობრივ-კლანურია (ბარზანების ოჯახი). მათი ნიშაა ეკონომიკური ნაციონალიზმი და სტაბილური ურთიერთობა თურქეთთან.

• მასუდ ბარზანი: ერაყის ქურთისტანის ყოფილი პრეზიდენტი და KDP-ის ლიდერი. მისი გავლენა ეყრდნობა ისტორიულ ლეგიტიმაციასა და პეშმერგას კონტროლს.

• PKK (ქურთისტანის მუშათა პარტია): იდეოლოგიურად მემარცხენე-რადიკალური, ანტიკაპიტალისტური და სეკულარული ორგანიზაცია. მათი გავლენა ვრცელდება მთელ რეგიონზე იატაკქვეშა ქსელების მეშვეობით.

• მურატ კარაილანი / ჯემილ ბაიიკი: PKK-ის სამხედრო და იდეოლოგიური მეთაურები ყანდილის მთებში. წარმოადგენენ ხისტ ხაზს.

• PUK (ქურთისტანის პატრიოტული კავშირი): ერაყის ქურთისტანის მეორე ძალა (თალაბანების კლანი). იდეოლოგიურად სოციალ-დემოკრატიული, თუმცა პრაქტიკაში ირანთან მჭიდროდ დაკავშირებული.

• ბაფელ თალაბანი: PUK-ის ამჟამინდელი ლიდერი, რომელიც ცდილობს ბალანსის პოვნას ირანსა და ბაღდადს შორის.

• PYD/YPG (დემოკრატიული ერთობის პარტია): სირიელი ქურთების მთავარი ძალა, რომელიც ოჯალანის "დემოკრატიული კონფედერალიზმის" პრინციპებით მოქმედებს.

• მაზლუმ აბდი (კოჰანე): სირიის დემოკრატიული ძალების (SDF) სარდალი, პენტაგონის მთავარი პარტნიორი რეგიონში.

• HDP/DEM (თურქეთი): ლეგალური პოლიტიკური პარტია თურქეთში. იდეოლოგიურად პროგრესული და მემარცხენე.

• სელაჰათინ დემირთაში: პატიმრობაში მყოფი ქარიზმატული ლიდერი, რომელიც მოძრაობის ლიბერალიზაციას ცდილობდა.

6. ენერგეტიკული წყევლა და „თურქული დერეფანი“

ეკონომიკური თვალსაზრისით, ქურთული ავტონომიების გადარჩენა პირდაპირ კავშირშია ნავთობისა და გაზის ექსპორტთან. თუმცა, აქ ვლინდება კიდევ ერთი გეოპოლიტიკური მახე:

• ერაყის ქურთისტანის ნავთობი: ერაყელი ქურთები ფლობენ ნავთობის უზარმაზარ მარაგებს (კირკუკისა და სხვა რეგიონების ჩათვლით). მათი მთავარი შემოსავალი მოდის ნედლი ნავთობის გაყიდვიდან, მაგრამ მათ არ აქვთ გასასვლელი ზღვაზე. ერთადერთი ეფექტური გზა ნავთობის მსოფლიო ბაზარზე გასატანად არის ქირკუკ-ჯეიჰანის მილსადენი, რომელიც თურქეთზე გადის. ეს ერბილს ანკარის ეკონომიკურ მძევლად აქცევს — თურქეთს ნებისმიერ დროს შეუძლია „ონკანის გადაკეტვით“ ქურთისტანის ბიუჯეტი გაანადგუროს.

• სირიული ნავთობი (როჟავა): სირიის ნავთობის მარაგების 90% ქურთების (SDF) კონტროლის ქვეშაა (ალ-ომარის საბადოები). თუმცა, სირიელი ქურთები სრული იზოლაციის პირობებში არიან. მათ არ აქვთ ლეგალური გზა ნავთობის ექსპორტისთვის, რის გამოც იძულებულნი არიან, ნავთობი კონტრაბანდული გზებით მიჰყიდონ ან ბაშარ ასადის რეჟიმს, ან თურქეთის მიერ კონტროლირებად ტერიტორიებზე შუამავლების მეშვეობით გაიტანონ.

• ვაჭრობა მტერთან: ხშირად ხდება პარადოქსული რამ — სირიელი ქურთები ნავთობს აწვდიან თურქულ მხარესთან დაკავშირებულ დაჯგუფებებს, რათა ელემენტარული სახსრები მოიპოვონ ადმინისტრაციის შესანახად. ეს კიდევ ერთხელ ადასტურებს, რომ ეკონომიკური გადარჩენისთვის ქურთები იძულებულნი არიან, ივაჭრონ მათთან, ვინც მათ პოლიტიკურად ანადგურებს.

7. სხვისი თამაშების თამაში: გეოპოლიტიკური ინსტრუმენტალიზაცია

ქურთების ყველაზე დიდი ტრაგედია მათი გეოპოლიტიკური გულუბრყვილობაა. ისინი მუდმივად ხდებიან დიდი იმპერიების „საზარბაზნე ხორცი“:

• აშშ და დასავლეთი: ვაშინგტონი მათ იყენებს როგორც ეფექტურ ძალას ISIS-ის წინააღმდეგ, თუმცა თურქეთთან ინტერესთა კვეთისას მომენტალურად „ივიწყებს“ მათ (მაგალითად, აფრინის დათმობა).

• რუსეთი და „მოსკოვის პრაგმატიზმი“: რუსეთისთვის ქურთები მხოლოდ ვაჭრობის საგანია ანკარასთან და ასადის რეჟიმთან ზეწოლის ბერკეტად გამოსაყენებლად.

• ისრაელი და ირანული ფაქტორი: თელ-ავივი მათ ხედავს როგორც მოკავშირეს ირანის წინააღმდეგ დესტაბილიზაციის შესაქმნელად, თუმცა დახმარება მხოლოდ ფინანსური და სადაზვერვოა.

• ირანი და რეგიონული დომინაცია: თეირანი ქურთებს „შიდა მტრად“ იყენებს და ცდილობს ერაყელი ქურთების მოსყიდვას სხვა ჯგუფების წინააღმდეგ.

• ჩინეთი და „სიჩუმის დიპლომატია“: პეკინის ინტერესი წმინდა ეკონომიკურია. ჩინეთი პატივს სცემს სუვერენიტეტს და ერაყის ქურთისტანში მსხვილი ინვესტორია, თუმცა არჩევანის შემთხვევაში ყოველთვის ცენტრალურ ხელისუფლებებს დაუჭერს მხარს.

დასკვნა: პრაგმატული კონსოლიდაცია თუ გარდაუვალი დანაწევრება?

ქურთები დღეს იმყოფებიან ჩაკეტილ წრეში, რომლის გარღვევაც მხოლოდ პრაგმატული კონსოლიდაციით არის შესაძლებელი. მათი მთავარი სისუსტე სწორედ იდეოლოგიური დანაწევრებაა: სანამ თურქეთის, სირიის, ერაყისა და ირანის ქურთული ჯგუფები ერთმანეთს ებრძვიან (ან ერთმანეთის ხარჯზე ვაჭრობენ ცენტრალურ ხელისუფლებებთან), ისინი ვერასოდეს გახდებიან დამოუკიდებელი გეოპოლიტიკური სუბიექტი.

ყველა შემდგარ ქვეყანაში არსებობს განსხვავებული იდეოლოგიები — ლიბერალები, კონსერვატორები, სოციალისტები — მაგრამ ისინი ნაწილებად არ იშლებიან მაშინ, როდესაც საქმე ქვეყნის ფუნდამენტურ ინტერესებს ეხება. ქურთული მოძრაობის მთავარი ტრაგედია ისაა, რომ იდეოლოგია უფრო მაღლა დგას, ვიდრე ეთნო-ნაციონალური მთლიანობა.

გამოსავალი მხოლოდ იდეოლოგიურ განსხვავებებზე უარის თქმაშია. მიუხედავად იმისა, რომ თითოეულ რეგიონში სხვადასხვა პოლიტიკური ვექტორია, მათ საერთო ეროვნული სტრატეგია უნდა აერთიანებდეს. წინააღმდეგ შემთხვევაში, მათი დღევანდელი ტაქტიკა — ენდონ დიდ სახელმწიფოებს საკუთარი ინტერესების სანაცვლოდ — ყოველთვის ღალატით დასრულდება.

ქურთული ელიტის „გულუბრყვილობა“ ისტორიულ შეცდომებშია: ისინი ნაწილებად იშლებიან იქ, სადაც ერთიანობაა საჭირო. სანამ ქურთული საკითხი სხვის ხელში მხოლოდ „ვაჭრობის საგნად“ დარჩება, ისინი კვლავ გატეხილი ვედროს წინაშე აღმოჩნდებიან. მხოლოდ ერთიანი პრაგმატიზმი და სხვისი თამაშებიდან გამოსვლაა ის საშველი, რომელიც მათ პოლიტიკურ გადარჩენას უზრუნველყოფს.