პაატა შეშელიძე
თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტისა და საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტის გაერთიანების გადაწყვეტილება, ერთი შეხედვით, ადმინისტრაციული ოპტიმიზაციის მცდელობას ჰგავს. თუმცა, ეკონომიკური მეცნიერების პრიზმიდან თუ შევხედავთ, ეს გადაწყვეტილება სხვა არაფერია, თუ არა ცენტრალიზებული დაგეგმარების მორიგი ილუზია – მცდელობა, ორი არაეფექტური სახელმწიფო გიგანტისგან ერთი „სუპერ-ეფექტური“ მონოპოლია შეიქმნას.
ნამდვილი პროგრესი არა გაერთიანებაში, არამედ განათლების სფეროს სრულ დეპოლიტიზაციაში, სახელმწიფოსგან მის ჩამოშორებასა და პრივატიზაციაშია.
ეკონომიკური გათვლის შეუძლებლობა სახელმწიფო სისტემაში
ფუნდამენტური არგუმენტი სახელმწიფო საკუთრების წინააღმდეგ არის ეკონომიკური გათვლის პრობლემა. როდესაც უნივერსიტეტი სახელმწიფოს ეკუთვნის, მას არ გააჩნია საბაზრო ფასები საკუთარ რესურსებზე. ბიუროკრატმა, რომელიც კაბინეტიდან მართავს ამ გიგანტურ სტრუქტურას, არ იცის და ვერც ეცოდინება, რა არის განათლების რეალური ღირებულება, რომელი ფაკულტეტია ზედმეტი ან სად უნდა მიიმართოს კაპიტალი.
შერწყმის შედეგად ჩვენ ვიღებთ კიდევ უფრო დიდ და გაუმჭვირვალე ბიუროკრატიულ აპარატს. თუ დღეს თსუ და სტუ, როგორც ორი ცალკეული ერთეული, მინიმალურად მაინც ეჯიბრებიან ერთმანეთს სტუდენტური ნაკადების მოსაზიდად, მათი გაერთიანება ამ ნამცეც კონკურენციასაც სპობს. კონკურენცია კი, არის „აღმოჩენის პროცესი“. მის გარეშე სისტემა კარგავს უნარს, აღმოაჩინოს ახალი მეთოდები, გააუმჯობესოს ხარისხი და მოერგოს შრომის ბაზრის დინამიურ მოთხოვნებს.
სტატისტიკური პარადოქსი და მონოპოლიის საფრთხე
დღეისათვის საქართველოში უმაღლესი განათლების ბაზარი ისედაც დამახინჯებულია. სტატისტიკური მონაცემებით, სტუდენტების დაახლოებით 60% სახელმწიფო უნივერსიტეტებში სწავლობს, რომელთაგან ლომის წილი სწორედ თსუ-სა და სტუ-ზე მოდის. ამ ორი სუბიექტის შერწყმით იქმნება მონსტრი, რომელიც ბაზრის თითქმის მესამედს აკონტროლებს.
ეს მონოპოლია საფრთხეს უქმნის არა მხოლოდ თბილისში არსებულ კერძო უნივერსიტეტებს, არამედ განსაკუთრებით აზარალებს რეგიონულ სასწავლებლებს — ბათუმში, ქუთაისში, თელავსა თუ ახალციხეში. რეგიონული უნივერსიტეტები, რომლებიც ისედაც დეფიციტურ რესურსებზე მუშაობენ, ვერ გაუძლებენ კონკურენციას „სახელმწიფო სუპერ-მონოპოლიასთან“, რომელიც გადასახადის გადამხდელების ფულით არის სუბსიდირებული. ეს გამოიწვევს რეგიონების კიდევ უფრო მეტ დაცლას ინტელექტუალური რესურსისგან და სტუდენტების იძულებით მიგრაციას დედაქალაქისკენ.
პრივატიზაცია, როგორც ხარისხის გარანტი
გამოსავალი ერთია: განათლების სრული პრივატიზაცია. სახელმწიფო განათლება სხვა არაფერია, თუ არა ინდოქტრინაციისა და სტაგნაციის ინსტრუმენტი.
პრივატიზებული უნივერსიტეტი:
* ორიენტირებულია შედეგზე: კერძო მფლობელი დაინტერესებულია, რომ მისმა კურსდამთავრებულმა სამსახური იპოვოს, წინააღმდეგ შემთხვევაში ბაზარი მას გაანადგურებს.
* ახდენს ხარჯების ოპტიმიზაციას: პრივატიზებული სუბიექტი ვერ დაუშვებს ათასობით „მკვდარი სულის“ შენახვას ადმინისტრაციაში, რასაც დღეს სახელმწიფო სექტორში ვხედავთ.
* ქმნის მრავალფეროვნებას: პრივატიზაციის პირობებში ილიას უნივერსიტეტი, სამედიცინო, აგრარული თუ თეატრალური უნივერსიტეტები იქცევიან დამოუკიდებელ მოთამაშეებად, რომლებიც საკუთარ უნიკალურ ნიშას ეძებენ.
ვაუჩერიზაცია: გარდამავალი ეტაპი თავისუფლებისკენ
სანამ სრულ პრივატიზაციამდე მივალთ, აუცილებელი ნაბიჯია დაფინანსების ვაუჩერული სისტემის სრულყოფა. დღეს სახელმწიფო აფინანსებს საჯარო „ინსტიტუციებს“ – შენობებსა და ბიუროკრატიას. ვაუჩერული სისტემის დროს კი სახელმწიფო ფული უნდა მიჰყვებოდეს მხოლოდ სტუდენტს და მის არჩევანს: თუ სტუდენტს აქვს ვაუჩერი და ის თავად ირჩევს, წაიღოს ეს ფული თსუ-ში, შავი ზღვის უნივერსიტეტში თუ ბათუმის სახელმწიფო უნივერსიტეტში. ეს არის ნამდვილი დემოკრატია და ეკონომიკური თავისუფლება. ასეთ პირობებში, თსუ-სა და სტუ-ს გაერთიანება აზრს კარგავს, რადგან თუ ისინი ცალ-ცალკე ვერ სთავაზობენ სტუდენტს ხარისხს, მათი შერწყმა მხოლოდ პრობლემის მასშტაბს გაზრდის.
დასკვნა
თსუ-სა და სტუ-ს გაერთიანება არის „სიბრძნე თავის მოტყუებისა“. ეს არის მცდელობა, გადავარჩინოთ მომაკვდავი სახელმწიფო სისტემა მისი კიდევ უფრო მეტი ცენტრალიზაციით. ეკონომიკური გაკვეთილი მკაფიოა: მხოლოდ კერძო საკუთრება, თავისუფალი ფასწარმოქმნა და სახელმწიფოსგან სრული გამიჯვნა გახდის ქართულ განათლებას კონკურენტუნარიანს.
ჩვენ არ გვჭირდება ერთი გიგანტური სახელმწიფო უნივერსიტეტი. ჩვენ გვჭირდება ასობით დამოუკიდებელი, კერძო და სპეციალიზებული სასწავლებელი, რომლებიც ერთმანეთს სტუდენტის კეთილდღეობისთვის შეეჯიბრებიან. განათლება ზედმეტად მნიშვნელოვანია იმისთვის, რომ ის ბიუროკრატებს მივანდოთ.
