პაატა შეშელიძე
შესავალი
ირანი დღეს გლობალური და რეგიონული პოლიტიკის ერთ-ერთი ყველაზე რთული და წინააღმდეგობრივი კვანძია. ხშირად დასავლურ დისკურსში ირანის რეფორმირება და მისი „ნორმალიზაცია“ ერთმნიშვნელოვნად დადებით მოვლენად განიხილება, თუმცა ახლო აღმოსავლეთის გეოპოლიტიკური რეალობა გაცილებით პარადოქსულია: ამ რეალობაში დომინირებს ის ღია თუ ფარული შიშები და ინტერესთა კონფლიქტები, რომლებიც რეგიონულ მოთამაშეებს ირანის დღევანდელი, იზოლირებული მდგომარეობის შენარჩუნებისკენ უბიძგებს. წინამდებარე ნაშრომი სწორედ ამ პროცესების გავლენას განიხილავს საქართველოს სტრატეგიულ ინტერესებზე.
პოლიტიკური და კულტურული საფრთხეები
მეზობელი ისლამური ქვეყნების მთავრობებს ცალსახად ურჩევნიათ „აიათოლების ირანი“, რადგან მასთან საერთო ენის გამონახვას რელიგიის დონეზე მაინც ახერხებენ და ამ ეტაპზე სისტემურ კულტურულ და, მით უმეტეს, სამხედრო საფრთხეს ვერ ხედავენ. სეკულარული ან, მით უმეტეს, მაზდიანური „ძველი დიდების“ მქონე ირანი მათთვის გაცილებით დიდი პოლიტიკური გამოწვევაა.
ეს „დიდება“ მხოლოდ ნაციონალისტური რიტორიკა არ არის; ის ეფუძნება კიროს დიდის მემკვიდრეობასა და მის ცნობილ „კიროსის ცილინდრს“, რომელსაც ხშირად მსოფლიოში პირველ „ადამიანის უფლებათა დეკლარაციად“ მოიხსენიებენ. თუ ირანი ამ იდენტობას დაუბრუნდება, ის რეგიონში წარმოდგება არა როგორც რელიგიური ფანატიზმის ექსპორტიორი, არამედ როგორც მორალური და ცივილიზაციური ლიდერი. კიროსისეული ტოლერანტობისა და მრავალფეროვნების მოდელი საფრთხეს უქმნის რეგიონში დამკვიდრებულ რელიგიურ სტატუს-კვოს, რადგან ის სთავაზობს ალტერნატივას, რომელსაც მეზობელი ავტოკრატიები კულტურულად ვერაფერს უპირისპირებენ.
პანთურქიზმის იდეოლოგიისთვის ძლიერი და ნაციონალისტური ირანი ეგზისტენციალური გამოწვევაა. თურქეთისა და აზერბაიჯანის ამბიცია — შექმნან ერთიანი თურქული სამყარო — პირდაპირ ეჯახება ირანის ისტორიულ პრეტენზიებს რეგიონულ ლიდერობაზე. სეკულარული ირანი ბუნებრივ ბარიერს ქმნის თურქული გავლენის ექსპანსიისთვის კავკასიასა და ცენტრალურ აზიაში. ამას ემატება ირანის ჩრდილოეთში, ე.წ. სამხრეთ აზერბაიჯანში, მცხოვრები თურქული მოსახლეობის ფაქტორიც, რაც თეირანსა და ბაქოს შორის მუდმივი დაძაბულობისა და ურთიერთუნდობლობის წყაროა.
„დეარაბიზაცია“ და ცივილიზაციური გაუცხოება: ირანის მოდერნიზაცია ხშირად ასოცირდება სპარსული იდენტობის რენესანსსა და მის განწმენდასთან არაბული კულტურული გავლენებისგან. „დეარაბიზებული“ ირანი, რომელიც საკუთარ უპირატესობას სპარსულ ეთნოცენტრიზმზე აგებს, არაბული მონარქიებისთვის გაცილებით საშიში ფენომენია. ეს ნიშნავს ირანის საბოლოო გასვლას „ისლამური სოლიდარობის“ ველიდან და მის ჩამოყალიბებას რეგიონულ ზესახელმწიფოდ, რომლისთვისაც არაბული მეზობლობა არა რელიგიური ერთობა, არამედ მხოლოდ გეოპოლიტიკური კონკურენციის ობიექტია.
ეთნიკური მოზაიკა და ფრაგმენტაციის რისკი
ირანის ტრანსფორმაციის პროცესში ერთ-ერთი ყველაზე კრიტიკული აქცენტი ეთნიკურ მრავალფეროვნებას უკავშირდება. ირანი არ არის მონოლითური სახელმწიფო; ის მრავალეთნიკური იმპერიული მემკვიდრეობის მქონე ქვეყანაა, სადაც ქურთების, ბელუჯებისა და არაბების ფაქტორი მუდმივი შიდა დაძაბულობის წყაროა.
ნებისმიერი პოლიტიკური რყევა თეირანში ააქტიურებს სეპარატისტულ ან ავტონომისტურ მოძრაობებს პერიფერიებზე. მეზობლებისთვის ეს ორმაგი საფრთხეა: ერთი მხრივ, მათ ეშინიათ ძლიერი და ერთიანი ირანის, მაგრამ, მეორე მხრივ, ირანის შესაძლო ფრაგმენტაცია (ე.წ. ბალკანიზაცია) რეგიონისთვის ნამდვილი გეოპოლიტიკური კატასტროფაა. ქურთული ან ბელუჯური საკითხის გამწვავება მყისიერად გადადის მეზობელ თურქეთზე, ერაყზე, პაკისტანსა და ავღანეთზე, რაც მთელ რეგიონს ქაოსში ძირავს. ამრიგად, ირანის დღევანდელი თეოკრატიული რეჟიმი, თავისი რეპრესიული აპარატით, მეზობლების მიერ პარადოქსულად აღიქმება როგორც „ბოროტება“, რომელიც ამ ეთნიკურ ნაღმებს აკონტროლებს.
სეფიანთა გამოცდილება: ირანი, როგორც ევროპის ბუნებრივი მოკავშირე
ისტორიული გამოცდილება აჩვენებს, რომ ირანის „დასავლური ვექტორი“ სრულიადაც არ არის ახალი ფენომენი. ჯერ კიდევ სეფიანთა ეპოქაში, როდესაც ირანი და ევროპა ერთდროულად უპირისპირდებოდნენ ოსმალეთის იმპერიის ექსპანსიას, ირანი ევროპული სახელმწიფოების (ჰაბსბურგების, ინგლისის, ვენეციის) უალტერნატივო სტრატეგიულ პარტნიორად იქცა. შაჰ-აბასის პერიოდში ირანი იყო არა მხოლოდ სამხედრო მოკავშირე, არამედ განვითარებული სავაჭრო და დიპლომატიური პარტნიორი, რომელიც ევროპისთვის „აღმოსავლეთის გასაღებს“ წარმოადგენდა. ეს ისტორიული პრეცედენტი ამყარებს მეზობლების შიშს, რომ მოდერნიზებული ირანი კვლავ დაიკავებს დასავლეთის „პრივილეგირებული მოკავშირის“ ადგილს რეგიონში.
ისრაელის ფაქტორი და ეკონომიკური რესურსები
არსებობს მოსაზრება, რომ მიუხედავად იმისა, რომ პირდაპირი სამხედრო საფრთხე, დიდი ალბათობით, მოიხსნება, შესაძლოა ისრაელსაც კი არ აწყობდეს ირანის არსებითი განახლება. დღევანდელი, სანქცირებული და „იზოლირებული თეოკრატია“ პროგნოზირებადი მტერია. ხოლო ირანი, რომელიც ბუნებრივი აირის მარაგებით მსოფლიოში მეორე, ხოლო ნავთობის დადასტურებული მარაგებით მეოთხე ადგილზეა (ფლობს მსოფლიო ნავთობის რესურსების დაახლოებით 12%-ს) და თითქმის 90-მილიონიანი მოსახლეობით გამოირჩევა, რეფორმირების შემთხვევაში, სრულიად სხვა მასშტაბის მოთამაშე ხდება. ასეთი თანამედროვე ირანი, რომელიც კიროსისეულ „ჰუმანურ“ იმიჯს მოირგებს, ისრაელის, როგორც დასავლეთის მთავარი პარტნიორის, რეგიონულ დომინაციას რეალურ ალტერნატივას დაუპირისპირებს.
ირანის „ჩამორჩენილობა“, როგორც რუსეთისა და ჩინეთის ინტერესი
მოსკოვისთვის იზოლირებული და სანქცირებული ირანი იდეალური ინსტრუმენტია დასავლეთთან დასაპირისპირებლად. რუსეთს არ აწყობს ირანის მოდერნიზაცია, რადგან რეფორმირებული და დასავლეთთან ინტეგრირებული თეირანი რუსეთის ენერგეტიკული დომინაციის მთავარი საფრთხე გახდება. კრემლი ყველაფერს აკეთებს ირანის „ჩამორჩენილობის“ შესანარჩუნებლად, რათა მან რეგიონული კონკურენტის ფუნქცია ვერ შეიძინოს.
ანალოგიური ინტერესი აქვს პეკინსაც. ჩინეთისთვის დღევანდელი იზოლირებული ირანი ეკონომიკური ექსპლუატაციის იდეალურ წყაროს წარმოადგენს. დასავლური სანქციების გამო, თეირანი იძულებულია საკუთარი ნავთობი ჩინეთს კოლოსალური ფასდაკლებით მიჰყიდოს, რაც პეკინს საშუალებას აძლევს, მიიღოს უიაფესი ენერგია და შეამციროს დამოკიდებულება გლობალურ ბაზარზე არსებულ მერყევ ფასებზე. ჩინეთი სარგებლობს იმით, რომ ირანს სხვა რეალური ეკონომიკური ალტერნატივა არ გააჩნია, რაც პეკინს მონოპოლიურ მდგომარეობაში აყენებს. შესაბამისად, ჩინეთი სულაც არ არის დაინტერესებული ირანის რეფორმირებითა და დასავლურ ორბიტაზე მისი დაბრუნებით. მოდერნიზებული ირანი ნიშნავს დასავლური ინვესტიციების შემოდინებას, ტექოლოგიურ კონკურენციას და ნავთობის საბაზრო ფასებში გაყიდვას, რაც წერტილს დაუსვამს ჩინეთის დღევანდელ ექსკლუზიურ და მომგებიან პოზიციას.
საქართველოს ინტერესები და რეგიონული პერსპექტივა
ირანის არსებითი განახლება და მისი დასავლურ ორბიტაზე დაბრუნება საქართველოსა (და სომხეთისთვის) სტრატეგიულად ხელსაყრელია რამდენიმე ფუნდამენტური მიზეზის გამო:
იდეოლოგიური უსაფრთხოება: ირანის სეკულარიზაცია ავტომატურად შეამცირებს რეგიონში შიიტური ინდოქტრინაციის მცდელობებს.
ტერიტორიული ხელშეუხებლობა და სუვერენიტეტი: თუკი ისტორიულად ირანი დამპყრობელ ძალად და საქართველოს სუვერენიტეტის საფრთხედ აღიქმებოდა, მისი განახლება და დასავლურ უსაფრთხოების სისტემაში ინტეგრაცია, საერთაშორისო გარანტიებთან ერთად, საფუძველს ჩაუყრის ურთიერთპატივისცემაზე დაფუძნებულ მეზობლობასა და ტერიტორიული ხელშეუხებლობის მყარ გარანტიებს.
ეკონომიკური ბუმი და ბაზრების გახსნა: 90-მილიონიანი მზარდი ბაზარი საქართველოს პროდუქციისა და სერვისებისთვის ახალ შესაძლებლობებს გააჩენს.
ლოგისტიკური ჰაბის ფუნქცია: ირანი გახდება „შუა დერეფნის“ ორგანული ნაწილი, რაც საქართველოს სატრანზიტო როლს გააორმაგებს.
ენერგეტიკული დივერსიფიკაცია: ევროპისთვის ირანული გაზის ალტერნატივად ქცევა საქართველოს ენერგეტიკული უსაფრთხოების გარანტიაა.
ტურიზმისა და კულტურული კავშირების გააქტიურება: მოდერნიზებული და ღია ირანული საზოგადოება ნიშნავს მაღალმხარჯველობითი ტურისტული ნაკადების ზრდასა და ორ ქვეყანას შორის კულტურული დიპლომატიის გააქტიურებას, რაც ისტორიულ მეზობლობას პოზიტიურ კალაპოტში გადაიყვანს.
ირანში მცხოვრები ქართველების უსაფრთხოება და კულტურული თვითმყოფადობა: ირანის დემოკრატიზაცია და საერთაშორისო სტანდარტებთან დაახლოება შექმნის მყარ გარანტიებს ირანში მცხოვრები ქართველების ეთნიკური იდენტობის დაცვის, მათი კულტურული განვითარებისა და ისტორიულ სამშობლოსთან თავისუფალი კავშირისთვის.
შეჯამება
საბოლოო ჯამში, ირანისგან მომავალი „საფრთხე“ მისი მეზობლებისა და მეტოქეებისთვის არა მის დღევანდელ აგრესიაში, არამედ მის პოტენციურ წარმატებაშია. იზოლირებული თეოკრატია ყველასთვის მოსახერხებელი მტერია, ხოლო კიროსისეული იდენტობის მქონე, ეკონომიკურად მძლავრი და დასავლეთთან ინტეგრირებული ირანი — ეს არის ახალი გეოპოლიტიკური რეალობა, რომელიც რეგიონის ძალთა ბალანსს ფუნდამენტურად შეცვლის. ამის საპირისპიროდ, საქართველოსთვის ეს ცვლილება წარმოადგენს უნიკალურ შანსს, საბოლოოდ დაიმკვიდროს თავი, როგორც ევროპისა და უკვე მოდერნიზებული აზიის (იაპონია, სამხრეთ კორეა, ტაივანი, სინგაპური, ინდოეთი და ა.შ.) დამაკავშირებელმა მნიშვნელოვანმა ჰაბმა.
