მითომანია პოლიტიკაში: როდესაც ალტერნატიული რეალობა გადარჩენის ერთადერთი გზაა

პაატა შეშელიძე 

ფსიქოლოგიასა და პოლიტიკურ ანალიზს შორის ზღვარი ხშირად ძალიან თხელია. როდესაც საზოგადოება აკვირდება ლიდერებს, რომლებიც აშკარა ფაქტების წინაშეც კი შეუდრეკლად აგრძელებენ აბსურდული თუ კონსპირაციული ნარატივების მტკიცებას, ჩნდება კითხვა: ეს ჩვეულებრივი, პრაგმატული ტყუილია თუ უფრო ღრმა, კოგნიტური ფენომენი? ამ მოვლენის ფესვების გასაგებად, პირველ რიგში, კლინიკური ტერმინოლოგია — მითომანია უნდა განვმარტოთ, ხოლო შემდეგ ვნახოთ, როგორ პროეცირდება ის თანამედროვე ქართულ პოლიტიკურ რიტორიკაზე.

ნაწილი I: რა არის მითომანია? (ფსიქოლოგიური ანატომია)

მითომანია (ანუ ფანტასტიკური ფსევდოლოგია / პათოლოგიური ტყუილი) ფსიქოლოგიაში განისაზღვრება, როგორც ადამიანის ქრონიკული, უკონტროლო მიდრეკილება ისტორიებისა და ფაქტების გამოგონებისკენ. მთავარი, რაც მას ჩვეულებრივი ტყუილისგან ფუნდამენტურად ასხვავებს, არის ის, რომ ადამიანს საკუთარი ფანტაზიების სიმართლე გულწრფელად სჯერა. ის არ მანიპულირებს კლასიკური გაგებით — მისი გონება ახალ რეალობას აშენებს.

რატომ იგონებს მითომანი ისტორიებს?

პრაქტიკული სარგებლის არქონა: ჩვეულებრივი ადამიანი იტყუება კონკრეტული მიზნით — რათა თავი დააღწიოს პრობლემას, პასუხისმგებლობას ან მიიღოს მატერიალური სარგებელი. მითომანი კი იტყუება მაშინაც, როცა ამის არანაირი პრაქტიკული საჭიროება არ არსებობს. ტყუილი ხდება მისი არსებობის ფორმა.

იდეალური "მეს" ძიება: ეს ქცევა ემსახურება შინაგანი სიცარიელის, დაბალი თვითშეფასების ან გადატანილი ფსიქოლოგიური ტრავმების კომპენსირებას. სუბიექტი იგონებს სამყაროს, სადაც თავად არის ან უცდომელი გმირი, ან განსაკუთრებული მსხვერპლი, რათა მუდმივი ყურადღება და აღიარება მოიპოვოს.

რატომ არის მასთან რაციონალური კამათი უშედეგო?

როდესაც მითომანს ემპირიულ ფაქტებს, ციფრებსა და მტკიცებულებებს წარუდგენთ, მისი ტვინი ამას აღიქვამს არა როგორც ლოგიკურ არგუმენტს, არამედ როგორც ეგზისტენციალურ საფრთხეს. მისი ფსიქიკის მთელი არქიტექტურა თავდაცვაზე გადადის და ორ ძლიერ მექანიზმს რთავს:

კონფაბულაცია (მეხსიერების ქვეცნობიერი შევსება): მისი ტვინი მომენტალურად გადაწერს რეალურ მოგონებებს და მათ გამოგონილი ფაქტებით ანაცვლებს. ის არ "გატყუებთ" კონკრეტულ წამს — მას მართლაც ასე ახსოვს და დარწმუნებულია საკუთარ სიმართლეში.

რეალობის ტოტალური უარყოფა (Denial): თუ ფაქტები იმდენად აშკარაა, რომ მათი "გადაწერა" შეუძლებელია, მითომანი გადადის ვერბალურ აგრესიაზე, პერსონალურ თავდასხმაზე ან იგონებს ახალ, უფრო მასშტაბურ და აბსურდულ ტყუილს, რათა წინა ნარატივი ნგრევისგან გადაარჩინოს.

დიაგნოსტიკური კონტექსტი: მითომანია იშვიათადაა დამოუკიდებელი დაავადება. კლინიკურ პრაქტიკაში ის ვლინდება, როგორც სხვა პიროვნული აშლილობების (ნარცისული, ჰისტრიონული, სასაზღვრო/ბორდერლაინ) წამყვანი სიმპტომი, სადაც რეალობის დამახინჯება ადამიანის ფსიქიკური სტაბილურობის შენარჩუნების ერთადერთი გზაა.

ნაწილი II: ფენომენის პროექცია პოლიტიკაში

პოლიტიკურ მეცნიერებაში ამ კლინიკურ მოცემულობას ხშირად "იდეოლოგიურ ინკაფსულაციას" ან "საკუთარი პროპაგანდის მსხვერპლად ქცევას" უწოდებენ. ეს არის მდგომარეობა, როდესაც პოლიტიკური ლიდერი ან მთელი გუნდი იმდენად იკეტება საკუთარ ნარატივში, რომ მათი ფსიქიკა ავტომატურად ფილტრავს და აქრობს ნებისმიერ გარე ინფორმაციას, რომელიც ამ სქემას ეწინააღმდეგება.

თუ ქართულ პოლიტიკურ სივრცეში ემოციურ-მესიანისტური ალტერნატიული რეალობის შექმნის კლასიკური მაგალითი მიხეილ სააკაშვილია, სრულიად განსხვავებულ — რაციონალიზებულ, სტრუქტურირებულ "ალტერნატიულ რეალობასთან" გვაქვს საქმე მმართველი გუნდის ლიდერის, ირაკლი კობახიძის შემთხვევაში.

ირაკლი კობახიძე: სტრუქტურირებული "ალტერნატიული რეალობის" მაგალითი

ირაკლი კობახიძის პოლიტიკური პერსონა და რიტორიკა ზუსტად პასუხობს იმ კრიტერიუმებს, სადაც ტყუილი სცდება პრაგმატულ ჩარჩოებს და გარდაიქმნება მყარ, ხელოვნურ სამყაროდ.

კონსპირაციული თეორიები, როგორც აქსიომა: მისი პოლიტიკური ლოგიკა და რიტორიკა წლებია აგებულია მასშტაბურ კონსპირაციულ თეორიებზე (მაგალითად, "გლობალური ომის პარტიის" ყოვლისმომცველი ნარატივი). ამ ნარატივს ის და მისი გუნდი ისეთი აბსოლუტური შინაგანი თავდაჯერებულობით, სიმშვიდითა და სერიოზულობით იმეორებენ, რაც გამორიცხავს ჩვეულებრივი, ცინიკური ტყუილის ელემენტს. ისინი ამ იდეით "ინკაფსულირებულნი" არიან — მათ გულწრფელად სწამთ ამ გეოპოლიტიკური მატრიცის არსებობის.

ქცევა მხილებისა და არგუმენტების წინაშე: როდესაც დასავლელი პარტნიორების, საერთაშორისო ავტორიტეტული ორგანიზაციების, პარტნიორი სახელმწიფოების ლიდერების თუ ადგილობრივი დამოუკიდებელი ექსპერტების მხრიდან ხდება კონკრეტული, მშრალი, სამართლებრივი თუ ეკონომიკური ფაქტების წარდგენა, კობახიძის რიტორიკა კლასიკური მითომანიის თავდაცვის მექანიზმებს რთავს:

ვლინდება რეალობის ტოტალური უარყოფა (Denial) — ფაქტები უბრალოდ ცხადდება სიცრუედ ან გარე გავლენის შედეგად.

გამოიყენება პოლიტიკური კონფაბულაცია — ნებისმიერი საპირისპირო მოცემულობის, კრიტიკული განცხადების თუ სანქციის ისეთი ინტერპრეტაცია, რომელიც რეალობას თავდაყირა აყენებს და მას მხოლოდ და მხოლოდ ლიდერის მიერ შექმნილი კონსპირაციული თეორიის "მტკიცებულებად" აქცევს (მაგალითად: "თუ გვაკრიტიკებენ, ესე იგი გლობალური ძალები ჩვენზე ზეწოლას ახდენენ, რაც ამტკიცებს, რომ მართლები ვართ").

დასკვნა

პოლიტიკურ ავანსცენაზე მითომანიის მსგავსი ქცევა ხშირად თავად სისტემის პროდუქტია. უკიდურესი პოლარიზაცია, საღი ეკონომიკური, ფილოსოფიური თუ ლოგიკური დებატების არარსებობა და ამომრჩევლის ემოციებზე თამაში აიძულებს პოლიტიკურ კლასს, შექმნას ილუზიების სამყარო. როდესაც ლიდერი საკუთარ ნარატივში "ცოცხლდება" და რეალობის აღქმის უნარს კარგავს, მასთან რაციონალური, ფაქტობრივი კამათი აზრს კარგავს — ნებისმიერი არგუმენტი მისი ალტერნატიული სამყაროს კედლებს აწყდება და უკანვე ბრუნდება.