ენერგეტიკული დამოუკიდებლობის ახალი ერა

 პაატა შეშელიძე 

რატომ არის თანამედროვე ბირთვული ენერგეტიკა საქართველოს გამოსავალი ჰიდროკრიზისისა და მზარდი დეფიციტის ფონზე?

დღეს საქართველოს ენერგეტიკული სექტორი უმნიშვნელოვანესი გამოწვევების წინაშე დგას. ქვეყანაში ელექტროენერგიის მოხმარება წლიდან წლამდე იზრდება, რასაც თან არ ახლავს შიდა გენერაციის ადეკვატური მატება. შედეგად, საქართველო სულ უფრო მეტად ხდება დამოკიდებული მეზობელი ქვეყნებიდან იმპორტირებულ დენზე, რაც პირდაპირ ენერგეტიკულ სიღარიბესთან (Energy Poverty) და უსაფრთხოების რისკებთან ასოცირდება.

მიუხედავად იმისა, რომ ჰიდრორესურსები ტრადიციულად ქვეყნის მთავარ დასაყრდენად მიიჩნეოდა, მსხვილი ჰიდროელექტროსადგურების (ჰესების) მშენებლობა სერიოზულ სოციალურ და პოლიტიკურ წინააღმდეგობებს აწყდება. მოსახლეობის მზარდი პროტესტი, ეკოლოგიური შიშები, უნიკალური ხეობების დაკარგვის საფრთხე და მიწების დატბორვასთან დაკავშირებული უკმაყოფილება პრაქტიკულად აფერხებს მსხვილი ჰიდროპროექტების რეალიზაციას. გარდა ამისა, ჰიდროენერგეტიკა მკვეთრად არის დამოკიდებული კლიმატურ პირობებსა და სეზონურობაზე — ზამთრის პერიოდში, როდესაც ქვეყანაში ენერგიის მოხმარება პიკს აღწევს, მდინარეების წყლის დონე მინიმალურია, რაც გენერაციის მკვეთრ შემცირებას და ბაზარზე დეფიციტის გაღრმავებას იწვევს.

ამ მოცემულობაში აუცილებელია ახალი, ალტერნატიული გზების ძიება. თანამედროვე ტექნოლოგიური განვითარება, კერძოდ კი მცირე მოდულური ბირთვული რეაქტორები (SMR), გვთავაზობს პერსპექტივას, რომელიც შესაძლოა გახდეს ქვეყნის ენერგეტიკული კრიზისის გადაჭრისა და ბაზარზე არსებული დეფიციტის აღმოფხვრის რეალური მექანიზმი.

ახალი ტექნოლოგია ძველი შიშების წინააღმდეგ (Safety & Waste)

როდესაც ბირთვულ ენერგიაზე ვსაუბრობთ, საზოგადოებაში ხშირად ჩნდება ძველი, გასული საუკუნის ტექნოლოგიებთან ასოცირებული შიშები. თუმცა, თანამედროვე ბირთვული ინდუსტრია ფუნდამენტურად შეიცვალა და პასუხობს ყველა ძირითად გამოწვევას:

უსაფრთხოება (Safety) მითების გარეშე: მითია, თითქოს ეს სისტემები კვლავ ძველი, მაღალრისკიანი მოდელებით მუშაობს. თანამედროვე რეაქტორები აღჭურვილია პასიური უსაფრთხოების სისტემებით, რომლებიც ადამიანის ჩარევის ან ელექტროენერგიის გათიშვის შემთხვევაშიც კი ავტომატურად უზრუნველყოფენ რეაქტორის უსაფრთხო გაჩერებას.

მშენებლობის ვადების შემცირება: კიდევ ერთი მითი დიდი ინვესტიციებისა და ათწლეულების განმავლობაში მიმდინარე მშენებლობების შესახებაა. ახალი ტექნოლოგიების (SMR) წყალობით, ქარხნული წესით აწყობილი მოდულების გამო, მშენებლობის ვადები საგრძნობლად არის შემცირებული, რაც პროექტებს ბევრად უფრო დინამიურს ხდის.

შეზღუდული ნარჩენები: თანამედროვე ტექნოლოგიები იძლევა ბირთვული ნარჩენების მოცულობის მკვეთრი შემცირებისა და მათი უსაფრთხო, იზოლირებული შენახვის შესაძლებლობას.

საბაზრო გადაწყვეტა (Market Solution) და სახელმწიფოს როლის შემცირება

როგორ უნდა გადაიჭრას ეს გამოწვევა ისე, რომ სახელმწიფო ბიუჯეტი და გადასახადის გადამხდელები არ დაზარალდნენ? პასუხი თავისუფალ ბაზარშია:

სახელმწიფო ჩარევის შემცირება: პროექტის წარმატებისთვის აუცილებელია შემცირდეს სახელმწიფოს ჩარევა ენერგეტიკულ სექტორში.

კერძო ინვესტიციები სუბსიდიების გარეშე: ახალი პროტოტიპები (მაგალითად, NuScale) იქმნება და მათში ინვესტირება ხდება სახელმწიფოს ფინანსური მონაწილეობის გარეშე. ეს არის სუფთა საბაზრო პროდუქტი. საფრანგეთის, ჩინეთის თუ პოლონეთის სახელმწიფო მოდელებისგან განსხვავებით, აქ აქცენტი ექსკლუზიურად კერძო ინვესტიციებზე უნდა გაკეთდეს (თუნდაც ფრანგულ მოდელში არსებობდნენ კერძო აქციონერები, ჩვენ სრულად კერძო მოდელს უნდა მივანიჭოთ უპირატესობა).

არა სუბსიდიებს: იდეალურ შემთხვევაში, ბაზარზე არანაირი სუბსიდია არ უნდა არსებობდეს. თუმცა, თუ სუბსიდიები მაინც იარსებებს, ისინი თანაბრად უნდა გავრცელდეს ენერგიის ყველა სახეობაზე და არა შერჩევითად.

რეგულაციების ნეიტრალურობა: ახალ ტექნოლოგიებს არ სჭირდებათ ძველი, ბიუროკრატიული და მძიმე რეგულაციები. ჩვენ უნდა ვიბრძოლოთ რეგულაციების ნეიტრალურობისთვის. ამასთანავე, აუცილებელია მოიხსნას რეგულაციები ურანის ბრუნვაზე, რათა კერძო სექტორს მიეცეს ოპერირების თავისუფლება.

პასუხისმგებლობის ლიმიტები: ზიანის ანაზღაურების სამართლებრივი ლიმიტები (Limits on liability) დღეს უკვე აღარ წარმოადგენს პრობლემას და ეს საკითხი დღის წესრიგიდან მოხსნილია.

რატომ არის ეს მომგებიანი? (არგუმენტები კერძო სექტორისთვის)

ხშირად ისმის კითხვა: როგორ შეგვიძლია ველოდოთ, რომ კერძო სექტორი საზოგადოებრივ ინტერესებში იმოქმედებს? რეალურად, თავისუფალ ბაზარზე კერძო ინტერესი და საზოგადოებრივი სარგებელი ერთმანეთს ემთხვევა. კერძო ინვესტორს აქვს უძლიერესი კომერციული არგუმენტები ბირთვული პროექტების განვითარებისთვის:

მწვანე აქცენტი და სუფთა ენერგია (Appeal to the Greens): ეს ტექნოლოგია არ აწარმოებს CO_2 გამონაბოლქვს. ეს არის 100%-ით სუფთა ენერგია (Net Zero), რაც პასუხობს ყველა თანამედროვე ეკოლოგიურ მოთხოვნას.

ენერგეტიკული დამოუკიდებლობა (Energy Independence): სტაბილური საბაზისო გენერაცია ქვეყანას იცავს გარე პოლიტიკური თუ ეკონომიკური შანტაჟისგან და უზრუნველყოფს გარანტირებულ დენს ნებისმიერ სეზონზე.

დასკვნა

საქართველოს ენერგეტიკული მედეგობა ვეღარ დაეფუძნება მხოლოდ ერთ, საზოგადოებრივად და კლიმატურად პრობლემურ წყაროს. ჰიდრორესურსების გარშემო არსებული პროტესტისა და ბაზარზე მზარდი დეფიციტის ფონზე, მცირე მოდულური რეაქტორების დანერგვა კერძო კაპიტალისა და თავისუფალი ბაზრის პრინციპებით არის ერთადერთი გზა, რომელიც ქვეყანას უსაფრთხო, 100%-ით სუფთა და