სულიერების ნიღაბს მიღმა: მარქსისტი დალაი ლამას თეოკრატიული რეჟიმი

პაატა შეშელიძე

თანამედროვე დასავლურ მედიასა და პოპულარულ კულტურაში ტენზინ გიაცო — მე-14 დალაი ლამა — თითქმის ხელუხლებელ მითად არის ქცეული. ჰოლივუდის ფილმებმა, მედიტაციის გლობალურმა მოდამ და აკადემიურმა წრეებმა ათწლეულების განმავლობაში აშენეს იდეალიზებული კულტი: „მშვიდობისმყოფელი ბერი“, რომელიც მიწიერ ამბიციებზე მაღლა დგას და სამყაროს მხოლოდ სიკეთეს უქადაგებს. დასავლეთმა ტიბეტისგან შექმნა თავისი უტოპიური ილუზია, ერთგვარი მისტიკური „შანგრი-ლა“, სადაც ადამიანები მატერიალურ საზრუნავს მოწყვეტილნი, სრულ ჰარმონიაში ცხოვრობდნენ.

თუმცა, თუ ისტორიულ ფაქტებსა და ძველი ტიბეტის სოციალურ-ეკონომიკურ მოდელს ყოველგვარი რომანტიკული ფილტრის გარეშე შევხედავთ, სულ სხვა, გაცილებით რეალისტური და მძიმე სურათი იშლება. მითოლოგიის მიღმა იმალება ჩაკეტილი, თეოკრატიული ფეოდალიზმი, სადაც მოსახლეობის აბსოლუტური უმრავლესობა უფლებებწართმეულ ყმად იყო ქცეული, ხოლო მმართველმა რელიგიურმა ელიტამ ქვეყანა თანამედროვე გამოწვევებთან შეჯახებისთვის სრულიად მოუმზადებელი დატოვა.

ამ რეალობის მხილება, რა თქმა უნდა, არ ნიშნავს ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკის აგრესიისა თუ მაოისტური რეპრესიების გამართლებას. თუმცა, ისტორიული სიმართლე მოითხოვს ვაღიაროთ: ტიბეტის კატასტროფა მხოლოდ გარე აგრესიის შედეგი არ ყოფილა; რეჟიმმა, რომელიც ქვეყანას შიგნიდან ფიტავდა, თავადვე მოამზადა ნიადაგი საკუთარი დაცემისთვის.

„მე მარქსისტი ვარ“ — იდეოლოგიური თვალთმაქცობა და საბედისწერო დუმილი პეკინში

დალაი ლამას პოლიტიკური პორტრეტის ყველაზე პარადოქსული და, შეიძლება ითქვას, თვალთმაქცური ასპექტი მისი მრავალწლიანი, საჯარო სიმპათიაა მარქსიზმის მიმართ. 2011 წელს, მინეაპოლისში ვიზიტისას, მან პირდაპირ განაცხადა: „მე თავს მარქსისტად მივიჩნევ... მარქსიზმს აქვს მორალური ეთიკა, მაშინ როცა კაპიტალიზმი მხოლოდ მოგებაზეა ორიენტირებული“. ორი წლის შემდეგ, კოლკატაში ლექციის კითხვისას, მან ეს თეზისი კვლავ დაჟინებით გაიმეორა.

აქ კი ჩნდება ფუნდამენტური, ლოგიკური აბსურდი, რომლის ყველაზე დრამატული ილუსტრაცია თავად ისტორიამ შემოგვინახა. 1955 წლის გაზაფხულზე, პეკინში თვეების განმავლობაში მიმდინარე დამღლელი დიპლომატიური ვიზიტის დასასრულს, 19 წლის დალაი ლამა თავის ბოლო ოფიციალურ შეხვედრას მართავდა მაო ძედუნთან. მანამდე თვეების განმავლობაში კომუნისტი დიქტატორი კეთილგანწყობილი მამის როლს თამაშობდა, მარქსისტულ ეკონომიკას უხსნიდა ახალგაზრდა ლიდერს და სადილად თავად მასპინძლობდა, რითაც თინეიჯერ ბერს ილუზია შეუქმნა, რომ ტიბეტის ავტონომიას საფრთხე არ ემუქრებოდა.

თუმცა, გამოსამშვიდობებელ შეხვედრაზე, თამბაქოს კვამლით გაჟღენთილ დარბაზში, მაომ ნიღაბი ჩამოიხსნა. ჩინელი გენერლების ჩრდილში მდგარი თავმჯდომარე ახალგაზრდა ბერთან ახლოს მივიდა და ყურში ცივად ჩასჩურჩულა:

„რელიგია შხამია“.

მაომ დაუნდობლად განაგრძო და აუხსნა, რომ აბსოლუტური რელიგიური რწმენა ფუნდამენტურად ასუსტებდა ერს, ხოლო ბერები და მონაზვნები სხვა არაფერი იყვნენ, თუ არა მატერიალური პროგრესის მუხრუჭი და უსარგებლო პარაზიტები, რომლებიც ქვეყნის დოვლათს ყლაპავდნენ და არაფერს ქმნიდნენ. ეს იყო აბსოლუტური, ტოტალიტარული ათეიზმის პირდაპირი იდეოლოგიური განაჩენი ტიბეტური კულტურისთვის.

ყველაზე ნიშანდობლივი კი ისაა, რომ ახალგაზრდა დალაი ლამა ამ სასტიკ ვერდიქტს სრულიად პარალიზებული, შეშინებული დუმილით შეხვდა. მას არც კი უცდია საკუთარი უძველესი კულტურის, ხალხის ან სულიერი ფასეულობების დაცვა, არ შეჰპასუხებია ტირანს და სიტყვაც არ დაუძრავს ბერების „პარაზიტებად“ მოხსენიების წინააღმდეგ. ამ სუსტმა, მორჩილმა დუმილმა ჩინურ მმართველ მანქანას ნათლად აჩვენა, რომ ტიბეტის თეოკრატიულ ელიტას იდეოლოგიური წინააღმდეგობის გაწევის უნარი არ გააჩნდა.

შეუძლებელია, ერთდროულად იყო მილიონობით ყმის ღმერთ-კაცი და წლების შემდეგ სიმპათიით ლაპარაკობდე იმ იდეოლოგიის მორალურ ეთიკაზე, რომლის პირველსახემაც შენს თვალწინ უწოდა შენს ცხოვრების წესს შხამი და პარაზიტიზმი. ეს მიდგომა პოლიტიკური ოპორტუნიზმის ზღვარზე გადის.

ძველი ტიბეტის რეალობა: წმინდანები ყმების ხარჯზე

დასავლური მითი, თითქოს 1950 წლამდე ტიბეტი მშვიდობიანი და თანასწორი საზოგადოება იყო, ისტორიულ მტკიცებულებებთან უბრალოდ ვერ უძლებს კრიტიკას. რეალური ტიბეტი იყო უკიდურესად იერარქიული, თეოკრატიული სახელმწიფო, სადაც მთელი ძალაუფლება და ეროვნული დოვლათი სამი სუბიექტის ხელში იყო კონცენტრირებული: მსხვილი ბუდისტური მონასტრები, საერო არისტოკრატია და დალაი ლამას პირადი ადმინისტრაცია (კაშაგი).

როგორც ცნობილი დასავლელი ისტორიკოსი მელვინ გოლდსტეინი თავის კვლევებში აღნიშნავს, ტიბეტის მოსახლეობის ოთხმოცდაათ პროცენტზე მეტი მემკვიდრეობით, ყმურ ან ნახევრად ყმურ მდგომარეობაში ცხოვრობდა. მიწა მთლიანად ელიტას ეკუთვნოდა, გლეხები კი კატასტროფული საგადასახადო ტვირთითა და თაობიდან თაობაზე გადასული ვალებით იყვნენ დაბმულნი. ამას ემატებოდა რეგიონული მმართველების მხრიდან ფიზიკური დასჯის, გამათრახებისა და დასახიჩრების მკაცრი, შუასაუკუნებრივი პრაქტიკა. სანამ ლამების ელიტა სულიერ განათლებაზე მსჯელობდა, მილიონობით ადამიანი უუფლებო, მონურ გარემოში მუშაობდა მათი კეთილდღეობისთვის.

მმართველი კლასი შეგნებულად ბლოკავდა ნებისმიერ ინდუსტრიალიზაციას, საერო განათლებას, ინფრასტრუქტურის განვითარებასა და ეკონომიკურ ლიბერალიზაციას. მათ იცოდნენ, რომ პროგრესი, თავისუფალი ბაზარი და განათლებული სამოქალაქო კლასი საფრთხეს შეუქმნიდა მათ რელიგიურ მონოპოლიას. ქვეყანა ხელოვნურ იზოლაციაში იყო ჩაყინული. სწორედ ამიტომ, როდესაც მეზობლად ჩინეთის აგრესიული, მილიტარიზებული კომუნისტური მანქანა აღზევდა, ტიბეტი ამ შეჯახებას სრულიად უმწეო, ფაქტობრივად არმიისა და მოდერნიზებული სახელმწიფო სისტემის გარეშე შეხვდა.

კაპიტალისტური მილიონები „მარქსისტი“ ბერისთვის

დალაი ლამას პოლიტიკური მოძრაობის კიდევ ერთი ირონიული და წინააღმდეგობრივი ფურცელი ცივი ომის პერიოდში აშშ-ის ცენტრალურ სადაზვერვო სააგენტოსთან (CIA) მჭიდრო თანამშრომლობაა. 1950-იან და 60-იან წლებში ამერიკული სპეცსამსახურები მილიონობით დოლარით აფინანსებდნენ, იარაღით ამარაგებდნენ და წვრთნიდნენ ტიბეტურ ანტიჩინურ პარტიზანულ ჯგუფებს.

მოგვიანებით გასაიდუმლოებულმა და გამოქვეყნებულმა დოკუმენტებმა აჩვენა, რომ ტიბეტის წინააღმდეგობის მოძრაობა და თავად დალაი ლამას ადმინისტრაცია ჩვეულებრივ ამერიკული გეოპოლიტიკური სტრატეგიის ინსტრუმენტად იქცა. ეს ფაქტი კიდევ უფრო კომიკურს ხდის მის ანტიკაპიტალისტურ რიტორიკას. ერთის მხრივ, დასავლურ ტრიბუნებზე კაპიტალიზმის „უზნეობის“ გაკრიტიკება და საკუთარი თავის მარქსისტად გასაღება, ხოლო მეორეს მხრივ — დასავლური სპეცსამსახურების ფულისა და პოლიტიკური მხარდაჭერის მიღება, კლასიკური ორმაგი სტანდარტია.

ორი ავტორიტარიზმის შეჯახება

ტიბეტის შიდა, მანკიერი სისტემის მხილება არავითარ შემთხვევაში არ ამსუბუქებს ჩინეთის კომუნისტური რეჟიმის დანაშაულს. „კულტურული რევოლუციის“ პერიოდში მაოისტებმა ტიბეტში მოაწყვეს ნამდვილი კულტურული გენოციდი: გაანადგურეს ათასობით უძველესი მონასტერი, დასაჯეს და გადაასახლეს სასულიერო პირები, ხოლო ასიათასობით ადგილობრივი მცხოვრები იძულებითი კოლექტივიზაციის, წმენდებისა და ხელოვნურად გამოწვეული შიმშილის მსხვერპლი გახდა. ჩინურ არმიას ტიბეტისთვის თავისუფლება არ მიუტანია — მათ ძველი, არქაული ფეოდალიზმი უბრალოდ გაცილებით უფრო სასტიკი, ინდუსტრიული და ტექნოკრატიული ტოტალიტარიზმით ჩაანაცვლეს.

თუმცა, მთავარი ისტორიული გაკვეთილი სწორედ იმაში მდგომარეობს, თუ რატომ დაეცა ტიბეტი ასე იოლად. როდესაც 1950 წელს ჩინეთის ჯარი ქვეყანაში შევიდა, მასშტაბური, ერთიანი სახალხო წინააღმდეგობა არ ყოფილა. მიზეზი მარტივია: როდესაც მოსახლეობის უმრავლესობას არ გააჩნია კერძო საკუთრება, არ აქვს ელემენტარული უფლებები და სისტემისგან მხოლოდ ჩაგვრას ხედავს, მას არ უჩნდება ამ სისტემის დაცვის მოტივაცია. უფლებებწართმეულ ყმებს არ ჰქონდათ მიზეზი, სიცოცხლე გაეწირათ იმ მმართველი ელიტის პრივილეგიების დასაცავად, რომელიც მათ საუკუნეების განმავლობაში პროგრესსა და თავისუფლებას უმალავდა.

დასკვნა

მე-14 დალაი ლამას თანამედროვე საერთაშორისო იმიჯი — ეს არის ბრწყინვალედ შეფუთული პოლიტიკური ბრენდინგი, რომელიც დასავლურ ნოსტალგიასა და მედიის მიერ შექმნილ მორალურ სიმბოლიზმზე დგას. რეალობა კი ისაა, რომ ძველი ტიბეტის ანტიპროგრესულმა და ეკონომიკურად პარალიზებულმა მოდელმა თავადვე გამოუტანა განაჩენი საკუთარ თავს.

ტიბეტის ისტორია არ არის ზღაპარი ბოროტ კომუნისტებსა და კეთილ, უცოდველ ბერებზე. ეს არის ტრაგედია, რომელიც ორი ავტორიტარული სისტემის შეჯახებით დაიბადა, სადაც ერთ მხარეს იდგა თეოკრატიული, ჩამორჩენილი ფეოდალიზმი, ხოლო მეორე მხარეს — ტოტალიტარიზმი. მილიონობით ტანჯული ტიბეტელის წინაშე პასუხისმგებლობა, ჩინელ აგრესორებთან ერთად, იმ პოლიტიკურ და რელიგიურ ელიტასაც ეკისრება, რომელმაც საკუთარი ხალხი უუფლებოდ დატოვა და ქვეყანა ცივილიზაციურ ჩიხში შეიყვანა.