პაატა შეშელიძე
2025 წლის დეკემბერში ხოსე ანტონიო კასტ რიცი (José Antonio Kast Rist), კონსერვატიული „რესპუბლიკური პარტიის“ დამფუძნებელი, ჩილეს პრეზიდენტად აირჩიეს. მან ხმების 58.30% მოიპოვა, რაც კონსერვატიული და კლასიკური ლიბერალური ძალების აშკარა ტრიუმფს და საღი აზრისკენ შემობრუნებას ნიშნავს.
არჩევნების შედეგები და გარდამავალი პერიოდი
კენჭისყრის დეტალები
საპრეზიდენტო არჩევნების მეორე ტური 2025 წლის 14 დეკემბერს ჩატარდა. ხოსე ანტონიო კასტი თანამდებობას ოფიციალურად 2026 წლის 11 მარტს დაიკავებს. მისი მთავარი მეტოქე იყო მემარცხენე ძალების წარმომადგენელი, ჟანეტ ჯარა (Jeannette Jara), რომელმაც ხმების 41.70% მიიღო.
დამარცხებული კანდიდატი (ჟანეტ ჯარა)
ჟანეტ ჯარა ჩილეს კომუნისტური პარტიის (Partido Comunista de Chile) წევრია. ის იყო მოქმედი ჩილეს შრომის მინისტრი გაბრიელ ბორიჩის მემარცხენე მთავრობაში. მიუხედავად ამისა, ჯარამ დაუყოვნებლივ მიულოცა კასტს გამარჯვება, რითაც ქვეყანაში დემოკრატიული პროცესის სიმყარე დაადასტურა.
პრეზიდენტის ძირითადი უფლებამოსილებები
ჩილე საპრეზიდენტო რესპუბლიკაა, რაც კასტს ფართო უფლებამოსილებებს ანიჭებს:
აღმასრულებელი ხელისუფლება: არის სახელმწიფოს და მთავრობის მეთაური; ნიშნავს და ათავისუფლებს მინისტრებსა და ელჩებს.
საკანონმდებლო ფუნქცია: აქვს კანონების ინიცირების, მათი გამოქვეყნების (პრომულგაციის) და ვეტოს დადების უფლება.
საგარეო პოლიტიკა: განსაზღვრავს ქვეყნის საგარეო პოლიტიკას და ხელს აწერს საერთაშორისო ხელშეკრულებებს.
შეიარაღებული ძალები: არის შეიარაღებული ძალების (არმიის, საჰაერო ძალების და საზღვაო ძალების) მთავარსარდალი.
ხოსე ანტონიო კასტი: ბიოგრაფია და იდეოლოგია
პირადი პროფილი
ხოსე ანტონიო კასტი პროფესიით იურისტია. ის დაქორწინებულია, ჰყავს ცხრა შვილი და ცნობილია, როგორც მკაცრი კონსერვატიული კათოლიკე. კასტი არის საკუთარი „რესპუბლიკური პარტიის“ (Partido Republicano) დამფუძნებელი. პოლიტიკური გამოცდილებიდან აღსანიშნავია კონგრესის დეპუტატობა (2002-2018). ეს მისი მესამე საპრეზიდენტო კამპანია იყო.
გამარჯვების მთავარი მიზეზები
კასტის ტრიუმფი ამომრჩევლის მემარცხენე პოლიტიკით იმედგაცრუებისა და რიგი პრობლემების შედეგია:
კრიმინალის ზრდა: საზოგადოების მოთხოვნა „კანონისა და წესრიგის“ აღდგენაზე.
უკონტროლო მიგრაცია: დაპირება საზღვრების გამკაცრებისა და არალეგალების დეპორტაციის შესახებ.
ეკონომიკური თავისუფლება: მკვეთრი გადახვევა ლიბერალური ეკონომიკური პოლიტიკისკენ.
კასტის საკვანძო დაპირებები
კასტის პლატფორმა ემყარება უსაფრთხოებას, მკაცრ მიგრაციულ კონტროლს და ფართო ეკონომიკურ ლიბერალიზაციას.
უსაფრთხოება: სამხედრო ძალების გამოყენება კრიმინალთან ბრძოლაში.
მიგრაცია: სასაზღვრო კედლების მშენებლობა და სწრაფი დეპორტაციის მექანიზმების შექმნა.
ეკონომიკური პოლიტიკა (ფისკალური კონსერვატიზმი):
კასტის ეკონომიკური გეგმის მიზანია ჩილესთვის „ეკონომიკური თავისუფლების“ დაბრუნება, რაც გულისხმობს სახელმწიფოს როლის მინიმუმამდე შემცირებას და ბიზნესის მაქსიმალურ მხარდაჭერას:
ფისკალური კონსოლიდაცია: სახელმწიფო ხარჯების აგრესიული შემცირება და ბიუჯეტის დეფიციტის დაძლევა. ეს გულისხმობს ადმინისტრაციული აპარატის შემცირებას და პროგრამების აუდიტს.
დერეგულაცია და ბიზნესის სტიმულირება: ბიუროკრატიული ბარიერების მოხსნა ინვესტიციებისა და სამუშაო ადგილების სწრაფი შექმნის მიზნით.
საგადასახადო პოლიტიკა: საგადასახადო ტვირთის, განსაკუთრებით კორპორატიული გადასახადების, შემცირება უცხოური კაპიტალის მოსაზიდად.
კერძო სექტორი: უპირატესობა ენიჭება კერძო სექტორს, როგორც ეკონომიკური ზრდის მამოძრავებელ მთავარ ძალას, და ეწინააღმდეგება სახელმწიფოს გაფართოებას ეკონომიკურ სფეროში.
იდეოლოგიური კუმირი: ჩიკაგოს სკოლა
მიუხედავად იმისა, რომ კასტი არგენტინელ მილეისგან განსხვავებით ულტრა-კონსერვატორია და არა ლიბერტარიანელი, მისი ეკონომიკური გეგმა მჭიდროდ არის დაკავშირებული ე.წ. ჩიკაგოს სკოლის იდეებთან.
ჩიკაგოს ბიჭები (Chicago Boys): ეს იყო ჩილელი ეკონომისტების ჯგუფი, რომელთა უმეტესობამ განათლება ჩიკაგოს უნივერსიტეტში, ცნობილი ეკონომისტის, მილტონ ფრიდმანის ხელმძღვანელობით მიიღო. მათ 1970-იან წლებში, აუგუსტო პინოჩეტის დიქტატურის დროს, ჩილეს ეკონომიკაში რადიკალური ლიბერალური რეფორმები გაატარეს. ძირითადი შედეგები იყო სახელმწიფო კომპანიების მასშტაბური პრივატიზაცია, რეგულაციების მოხსნა, ხარჯების შემცირება და მონეტარული კონტროლის გამკაცრება. ამ რეფორმებმა ჩილე ლათინურ ამერიკაში ერთ-ერთ ყველაზე თავისუფალ ეკონომიკად აქცია, თუმცა ამას სოციალური უთანასწორობის ზრდა მოჰყვა. კასტის გუნდი სწორედ ამ ისტორიული ლიბერალური ტრადიციის აღდგენას ცდილობს.
საკანონმდებლო გამოწვევა
კასტის რადიკალური რეფორმების განხორციელება, სავარაუდოდ, სერიოზულ წინააღმდეგობას შეხვდება ჩილეს კონგრესში, სადაც მას არ ჰყავს საკუთარი უმრავლესობა. ეს ფაქტორი მნიშვნელოვნად შეაფერხებს მისი პლატფორმის ძირითადი საკითხების (უსაფრთხოებისა და ეკონომიკის ცვლილებები) მარტივად გატანას.
საერთაშორისო ვექტორი და რეგიონალური კონტექსტი
დამოკიდებულება ავტოკრატიული ძალების მიმართ
კასტის საგარეო პოლიტიკა მკაფიოდ პროდასავლური და ანტი-ავტოკრატიულია.
რუსეთი და ირანი: იდეოლოგიიდან გამომდინარე, იგი მკაცრად ეწინააღმდეგება რუსეთის აგრესიულ პოლიტიკას და ირანის რეჟიმს, რითაც ემთხვევა გლობალური მემარჯვენე კონსერვატიული ძალების პოზიციას.
ჩინეთი (იდეოლოგია vs. პრაგმატიზმი): იდეოლოგიურად კასტი ჩინეთს დიქტატურად მოიხსენიებს, თუმცა პრაგმატულად ჩილეს ეკონომიკა (განსაკუთრებით ლითიუმის ექსპორტი) ძლიერ არის დამოკიდებული ჩინეთზე. მოსალოდნელია, რომ მისი მთავრობა შეეცდება ბალანსის შენარჩუნებას: ღია ვაჭრობა ჩინეთთან, მაგრამ მკაფიო პოლიტიკური მიჯაჭვულობა აშშ-სა და დასავლეთთან.
რეგიონალური პარტნიორები
კასტი ლათინურ ამერიკაში მემარჯვენე ტალღის ნაწილია და იზიარებს მსგავსი ლიდერების მიდგომებს:
არგენტინა – ხავიერ მილეი (ლიბერტარიანელი): მილეი, როგორც ანარქო-კაპიტალისტი, ცნობილია მთავრობის ხარჯების აგრესიული შემცირებით. მისმა ფისკალურმა კონსოლიდაციამ არგენტინას 16 წლის შემდეგ პირველად მოუტანა ფისკალური პროფიციტი.
ელ სალვადორი – ნაიბ ბუკელე (კონსერვატორი): ბუკელე „კანონი და წესრიგის“ მომხრეა. მისი „რკინის ხელის“ (Mano Dura) პოლიტიკით 85,000-ზე მეტი ბანდის წევრი დააკავეს, რამაც მკვეთრად შეამცირა მკვლელობების მაჩვენებელი და ელ სალვადორი რეგიონში ერთ-ერთ ყველაზე უსაფრთხო ქვეყნად აქცია.
დონალდ ტრამპთან კავშირი და საერთაშორისო მემარჯვენე ალიანსი
ხოსე ანტონიო კასტი არაერთხელ გამოხატავს სიმპათიას აშშ-ის პრეზიდენტის, დონალდ ტრამპის მიმართ და იზიარებს მის პოზიციებს კრიმინალზე, საიმიგრაციო კონტროლსა და კულტურულ საკითხებზე. კასტის კამპანიის მხარდამჭერები ხშირად იყენებენ ტრამპის სლოგანის ადაპტირებულ ვერსიას: „Make Chile Great Again“ („ვაქციოთ ჩილე ისევ დიდებულად“). ის აქტიურად ესწრება CPAC-ის (Conservative Political Action Conference) კონფერენციებს, რაც მის გლობალურ კონსერვატიულ ალიანსთან მჭიდრო კავშირზე მიუთითებს.
დასკვნა: საბაზრო ორიენტირებული კონსერვატიზმის აღორძინება
ხოსე ანტონიო კასტის ტრიუმფი 2025 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში არის ჩილეში და, ზოგადად, ლათინურ ამერიკაში, პოლიტიკური ვექტორის მკვეთრი ცვლილების დასტური. ეს გამარჯვება არა მხოლოდ მემარცხენე ძალების (გაბრიელ ბორიჩის მთავრობის) წარუმატებლობით არის განპირობებული, არამედ წარმოადგენს საბაზრო ორიენტირებული კონსერვატიზმის ფართომასშტაბიანი აღორძინების მაგალითს.
კასტის პოლიტიკური ხაზი აერთიანებს ულტრა-კონსერვატიულ სოციალურ ღირებულებებს (კათოლიკური ტრადიციონალიზმი, მკაცრი მიგრაციული კონტროლი) და რადიკალურ ეკონომიკურ ლიბერალიზმს (ფისკალური კონსოლიდაცია და დერეგულაცია), რაც არის პირდაპირი დაბრუნება იმ ფილოსოფიასთან, რომელიც ჩილეს 1970-იან წლებში „ჩიკაგოს ბიჭებმა“ დაუდეს საფუძვლად.
მისი გამარჯვება აჩვენებს, რომ ამომრჩევლის ძირითადი მოთხოვნა დღეს არის არა სოციალური ექსპერიმენტები, არამედ:
წესრიგი და უსაფრთხოება: მკაცრი ხელი კრიმინალისა და უკონტროლო მიგრაციის წინააღმდეგ.
ეკონომიკური სტაბილურობა: მთავრობის ხარჯების შემცირება და ეკონომიკური თავისუფლების გაზრდა.
კასტი, არგენტინელ მილეისთან და სხვა რეგიონულ კონსერვატორებთან ერთად, გლობალური მემარჯვენე ალიანსის ნაწილია. თუმცა, მისი წარმატების ტესტი იქნება ის, თუ რამდენად შეძლებს ის თავისი რადიკალური პლატფორმის გატარებას კონგრესის ოპოზიციური უმრავლესობის პირობებში. მიუხედავად გამოწვევებისა, კასტის პრეზიდენტობა ჩილეს პოლიტიკურ ველს დაუბრუნებს მემარჯვენე, პრო-საბაზრო და ტრადიციული ღირებულებების დაცვის მკაფიო ვექტორს.
