მარკეტმებრძოლეობა

 

პაატა შეშელიძე

მარკეტმებრძოლეობა

მოსაზრება, თითქოს მარკეტების რაოდენობის ზრდა ფასებს ზრდის და მოსახლეობას ტვირთად აწვება, ეკონომიკური თეორიის ფუნდამენტურ პრინციპებთან წინააღმდეგობაში მოდის.

აი, საკითხის სიღრმისეული შეფასება თერთმეტ პუნქტად:

1. კონკურენცია, როგორც აღმოჩენის პროცესი

კონკურენცია არის დინამიკური პროცესი. ბაზარზე ახალი მოთამაშეების (მარკეტების) შემოსვლა ნიშნავს, რომ მეწარმეები ცდილობენ, მომხმარებელს უკეთესი პირობები შესთავაზონ.

• თუ მარკეტების რაოდენობა გაორმაგდა, ეს ნიშნავს, რომ მათ შორის კონკურენცია გამძაფრდა.

• კონკურენცია აიძულებს ბიზნესს, ეძებოს გზები ეფექტიანობის ასამაღლებლად და ფასების შესამცირებლად, რათა კლიენტი მიიზიდოს.

• ლოგიკა, რომ „ბევრი მაღაზია ფასს ზრდის“, ეწინააღმდეგება მიწოდებისა და მოთხოვნის კანონს: მიწოდების (მომსახურების წერტილების) ზრდა, სხვა თანაბარ პირობებში, ფასს დაბლა წევს და არა მაღლა.

2. ხარჯთაღრიცხვის მცდარი გაგება (სუბიექტური ღირებულება)

განცხადება ეყრდნობა მცდარ დაშვებას, რომ რადგან ბევრი მარკეტია, მათ აქვთ დიდი ჯამური საოპერაციო ხარჯები (ქირა, ხელფასები), რასაც „ფასებში დებენ“.

• პასუხი: ფასი არ განისაზღვრება ხარჯებით (წარმოების ხარჯების თეორია მცდარია). პირიქით, ხარჯები განისაზღვრება მოსალოდნელი ფასით.

• ფასი ყალიბდება მომხმარებლის მიერ პროდუქტის ზღვრული სარგებლიანობით. თუ მარკეტი ფასს ხელოვნურად გაზრდის საკუთარი ხარჯების დასაფარად, მომხმარებელი უბრალოდ სხვაგან წავა. თუ ყველა მარკეტში მაღალი ფასია, ეს არა მათი სიმრავლის, არამედ სხვა მაკროეკონომიკური ფაქტორების (უპირველეს ყოვლისა ინფლაციის, აგრეთვე გადასახადების, რეგულირებებისა და სხვა პოლიტიკური ფაქტორების) ბრალია.

3. ინფლაციის რეალური მიზეზი: ფულის მასა

თუ მოსახლეობა ფასების საერთო ზრდას უჩივის, ამის მიზეზი არა დახლების რაოდენობაში, არამედ ფულის მიწოდებაში უნდა ვეძებოთ.

• ფასების საერთო დონის ზრდა (ფასების ინფლაცია) ყოველთვის დაკავშირებულია ცენტრალური ბანკის მიერ ფულის მასის ზრდასთან (ფულის ინფლაცია).

• როდესაც მიმოქცევაში ფულის მიწოდება უსწრებს საქონლის მიწოდებას, ერთი ერთეული ფულის მსყიდველობითი უნარი საქონელთან მიმართებაში კლებულობს, შესაბამისად, ფასები იმატებს. მარკეტების რაოდენობა აქ მხოლოდ შედეგია (ბიზნესი ცდილობს, აითვისოს მიმოქცევაში არსებული მზარდი ფული) და არა მიზეზი.

4. სამეწარმეო გათვლა და რესურსების განაწილება

თუ ბაზარზე მარკეტების რაოდენობა გაორმაგდა, ეს ნიშნავს, რომ მეწარმეებმა დაინახეს მოთხოვნა და თავისუფალი კაპიტალის დაბანდების შესაძლებლობა.

• თუ ისინი იმაზე მეტ მარკეტს გახსნიან, ვიდრე ბაზარს სჭირდება, ისინი წაგებას ნახავენ და დაიხურებიან.

• სახელმწიფოს მხრიდან იმის მინიშნება, რომ „ბევრი მარკეტი ცუდია“, არის ცენტრალური დაგეგმარების ელემენტი, რაც ყოველთვის რესურსების არაეფექტიან გადანაწილებამდე და ეკონომიკურ დეგრადაციამდე მიდის. მარკეტების რაოდენობა დამოკიდებულია მომხმარებლის სურვილზე – გამოიყენოს მათი შემოთავაზება თუ არა.

5. ფასების ფორმირების მექანიზმი

ფასი არის ინფორმაციული სიგნალი. ის არ არის რაღაც, რასაც გამყიდველი „ადგენს“ თავისი სურვილით; ის ბაზრის ყველა მონაწილის (მყიდველისა და გამყიდველის) ურთიერთქმედების შედეგია.

• როდესაც მარკეტების რაოდენობა იზრდება, იზრდება კონკურენცია წარმოების ფაქტორებზეც (მაგალითად, სამუშაო ძალაზე ან ფართზე). ეს შეიძლება ზრდიდეს ხარჯებს თავად ბიზნესისთვის, მაგრამ ბაზარზე საბოლოო პროდუქტის ფასს მაინც მომხმარებლის გადახდისუნარიანობა და კონკურენცია განსაზღვრავს.

• ფასების ზრდის დაბრალება „ბევრ მაღაზიაზე“ არის ეკონომიკური ილუზია, რომელიც უგულებელყოფს იმ ფაქტს, რომ მეტი მიმწოდებელი ნიშნავს მეტ არჩევანს და, შესაბამისად, ფასზე ქვემოდან მიმართულ ზეწოლას.

6. ტრანზაქციული დანახარჯების შემცირება და გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობა

მარკეტების სიმრავლე ნიშნავს, რომ ისინი გეოგრაფიულად უფრო მეტად დაუახლოვდნენ მომხმარებელს. ეს ფაქტორი პირდაპირ მოქმედებს მომხმარებლის ჯამურ დანახარჯებზე.

• როდესაც მაღაზიათა ქსელი ფართოვდება, მომხმარებელს უმცირდება ე.წ. „ვაჭრობის ტრანზაქციული დანახარჯები“. მათ აღარ უხდებათ შორ მანძილზე მგზავრობა, რაც ზოგავს დროს, საწვავსა და ტრანსპორტირების ხარჯებს.

• ეკონომიკური თვალსაზრისით, საქონლის „რეალური ფასი“ მომხმარებლისთვის შედგება დახლზე მითითებული ფასისა და მის მოსაპოვებლად გაწეული ძალისხმევის (მგზავრობის დრო/ხარჯი) ჯამისგან. მარკეტების სიმრავლე ამ მეორე კომპონენტს მკვეთრად ამცირებს, რაც მომხმარებლისთვის რეალურ შეღავათს წარმოადგენს.

7. „სხვა თანაბარ პირობებში“ (Ceteris Paribus) პრინციპი და კორელაციის აღრევა

ეკონომიკური კანონები ყოველთვის გულისხმობს დათქმას – „სხვა თანაბარ პირობებში“. მიწოდების ზრდა (მეტი მარკეტი) თავისთავად ფასების შემცირებისკენ მიმართული ძალაა, მაგრამ თუ რეალობაში ფასები მაინც იზრდება, ეს ნიშნავს, რომ სხვა ცვლადები (ფულის მასის ზრდა, ენერგომატარებლების ფასი, ახალი რეგულაციები) უფრო სწრაფად იზრდება, ვიდრე კონკურენცია ასწრებს ფასის დაწევას.

• ამ შემთხვევაში, მარკეტების სიმრავლისა და მაღალი ფასების ერთდროული არსებობა მხოლოდ კორელაციაა და არა მიზეზშედეგობრივი კავშირი.

• მათი ერთმანეთთან დაკავშირება ისეთივე ლოგიკური შეცდომაა, როგორც წვიმიანი ამინდის დაბრალება ქუჩაში გახსნილი ქოლგების სიმრავლისთვის – ქოლგები წვიმას კი არ იწვევს, არამედ წვიმის შედეგად ჩნდება ქუჩაში.

8. არასაფასო კონკურენცია და მომსახურების ხარისხი

ბაზარზე მარკეტების სიმრავლე არ ნიშნავს მხოლოდ ფასებით მანიპულირებას; ეს არის ბრძოლა მომხმარებლის კეთილგანწყობისთვის სხვადასხვა გზით.

• მეტი მარკეტი ნიშნავს ბრძოლას პროდუქციის სიახლისთვის, ასორტიმენტის მრავალფეროვნებისთვის, სისუფთავისა და მომსახურების სისწრაფისთვის.

• ეს „უხილავი“ სარგებელია, რომელსაც მომხმარებელი იღებს. ბაზარზე ერთი დიდი მონოპოლისტის არსებობის შემთხვევაში, მას არ ექნებოდა სტიმული, ეზრუნა მომსახურების გაუმჯობესებაზე. მარკეტების სიმრავლე კი მომხმარებელს აქცევს ძალაუფლების ცენტრად.

9. მომხმარებლის სუვერენიტეტი და ბაზრიდან განდევნის მექანიზმი

მომხმარებელია ის „უზენაესი მსაჯული“, რომელიც წყვეტს, რამდენი მარკეტი უნდა იყოს ბაზარზე.

• თუ ბაზარზე მართლაც „ზედმეტი“ და არაეფექტიანი ობიექტია, ის წაგებაზე წავა და დაიხურება ყოველგვარი ჩარევის გარეშე.

• სახელმწიფო შეზღუდვები მომხმარებელს ართმევს უფლებას, თავად გადაწყვიტოს, სად და რა პირობებში ივაჭროს. თავისუფალი ბაზარი თავად ახდენს თვითრეგულირებას ბიუროკრატიული ჩარევის გარეშე.

10. ოლიგოპოლია და პროტექციონიზმი

თავისუფალ ბაზარზე ოლიგარქია (ოლიგოპოლია) ვერ დამკვიდრდება. პრობლემა არა მარკეტების სიმრავლეში, არამედ ბაზრის ხელოვნურ ჩაკეტილობაშია. ოლიგოპოლია სახელმწიფოს მიერ შექმნილი ბარიერების და პროტექციონიზმის შედეგია.

• თუ რამდენიმე ქსელი ფასებს მოგების მიზნით ზრდის, ეს შანსია ახალი მოთამაშეებისთვის, რათა შესთავაზონ უკეთესი ხარისხი ან დაბალი ფასი.

• თუ კონკურენტები არ ჩნდებიან, ეს ნიშნავს, რომ სახელმწიფო ბარიერებით (ბიუროკრატია, ფართის მოპოვების სირთულე, ნებართვები, ძალოვანი სამსახურების მხრიდან წილების მოთხოვნა, მმართველი პარტიის სასარგებლოდ შემოწირულების ვალდებულება, სუბსიდირება და ა.შ.) „იცავს“ არსებულ მოთამაშეებს.

11. კრონი-კაპიტალიზმი

ეს არის სისტემა, სადაც ბიზნესი და სახელმწიფო ერთმანეთზეა გადაჯაჭვული. ასეთ გარემოში ბაზარი იმართება არა ეკონომიკური ეფექტიანობის, არამედ პოლიტიკური გავლენების პრინციპით.

• კომპანიები ფასს ხშირად წევენ არა კონკურენციის, არამედ პოლიტიკური რისკების ან „ზემოდან“ მომავალი მითითებების შიშის გამო.

• ფასების მყისიერი რეაქცია პოლიტიკურ განცხადებებზე მიანიშნებს, რომ ბაზარი ანგარიშვალდებულია არა მომხმარებლის, არამედ პოლიტიკური ელიტის წინაშე, რაც თავისუფალი მეწარმეობის საპირისპირო მოვლენაა.

შეჯამება

თვალსაზრისი, რომ მარკეტების რაოდენობის ზრდა ფასებს ზრდის და მოსახლეობას ტვირთად აწვება, ყოველგვარ მეცნიერულ და ლოგიკურ საფუძველს მოკლებულია. მიწოდების ზრდა და ობიექტების სიმრავლე მომხმარებლისთვის ყოველთვის სარგებლის მომტანია – ეს ნიშნავს უფრო მეტ არჩევანს, მომსახურების მაღალ ხარისხს და დაბალ ტრანზაქციულ დანახარჯებს.

რეალური ეკონომიკური ტვირთი, რომელსაც მოსახლეობა გრძნობს, არა დახლების რაოდენობა, არამედ შემდეგი ფუნდამენტური ფაქტორების ერთობლიობაა:

1. არასწორი მონეტარული პოლიტიკა: ფულის მასის ხელოვნური ზრდა, რაც პირდაპირ იწვევს მსყიდველობითი უნარის დაცემას და ფასების ინფლაციას.

2. სახელმწიფო ინტერვენცია და ბარიერები: ბიუროკრატიული რეგულაციები და პროტექციონიზმი, რაც ხელოვნურად ზღუდავს ახალი, დამოუკიდებელი მოთამაშეების ბაზარზე შემოსვლას და აფერხებს მასშტაბის ეკონომიის (Economies of Scale) ასახვას საბოლოო ფასებზე.

3. კრონი-კაპიტალიზმი: ბიზნესისა და პოლიტიკური ელიტის არაჯანსაღი სიმბიოზი, რომელიც თავისუფალ კონკურენციას ოლიგოპოლიური გარიგებებითა და პოლიტიკური მორჩილებით ანაცვლებს.

საბოლოო ჯამში, მაღალი ფასების პრობლემის მოგვარება არა მარკეტების სიმრავლის შეზღუდვით, არამედ ბაზრის სრული დერეგულაციით, სახელმწიფო ბარიერების დემონტაჟითა და მყარი მონეტარული პოლიტიკითაა შესაძლებელი. მხოლოდ თავისუფალ კონკურენციას შეუძლია გარდაქმნას მასშტაბის ზრდა მომხმარებლისთვის ხელშესახებ ეკონომიკურ შეღავათად.