რა ხდება, როცა "სუს" არის სუსის ბრძანება!

პაატა შეშელიძე 

ნებისმიერი სახის ფასების კონტროლი, მით უმეტეს ფასების ზედა ზღვრის (Price Ceiling) დაწესება, არის ბაზრის ფუნქციონირებაში უხეში ჩარევა, რომელსაც გარდაუვლად მივყავართ დეფიციტამდე და ხარისხის გაუარესებამდე.

აი, კონკრეტულად რა ხდება ფარმაცევტულ ბაზარზე ასეთ დროს:

1. მიწოდების დეფიციტი (Shortage)

როდესაც სახელმწიფო ადგენს ფასის ზედა ზღვარს ბაზარზე არსებულ წონასწორულ ფასზე დაბლა, მოთხოვნა იზრდება, მაგრამ მიწოდება მცირდება. მწარმოებლებისთვის და იმპორტიორებისთვის წამლების შემოტანა ხდება ნაკლებად მომგებიანი ან წამგებიანი. შედეგად, აფთიაქების თაროებიდან ქრება სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი მედიკამენტები.

2. რესურსების არასწორი გადანაწილება (Misallocation)

ლუდვიგ ფონ მიზესის თანახმად, ფასები არის ინფორმაცია. როდესაც სახელმწიფო ხელოვნურად ზღუდავს ფასს, ის "თიშავს" საბაზრო სიგნალებს. მეწარმეები ვეღარ ხვდებიან, სად არის რეალური მოთხოვნა. რესურსები მიედინება არა იქ, სადაც ხალხს ყველაზე მეტად სჭირდება, არამედ იქ, სადაც ჯერ კიდევ დარჩენილია თავისუფალი ფასწარმოქმნა.

3. ხარისხის გაუარესება და ინოვაციების შეფერხება

იმისათვის, რომ კომპანიებმა დაწესებულ ფასებში მოახერხონ გადარჩენა, ისინი იწყებენ ხარჯების შემცირებას:

 * ბაზრიდან გამოდის ძვირადღირებული, მაგრამ ეფექტური მედიკამენტები.

 * ნაკლები რესურსი იხარჯება ახალი წამლების კვლევასა და განვითარებაზე (R&D).

 * ხდება ორიენტაცია უფრო იაფფასიან და დაბალხარისხიან გენერიკებზე.

4. "შავი ბაზრის" ჩამოყალიბება

როდესაც ლეგალურ ბაზარზე საქონელი ქრება, ის გადაინაცვლებს ჩრდილოვან ეკონომიკაში. მედიკამენტები, რომლებზეც ფასი შეზღუდულია, რეალურად უფრო ძვირი ხდება "შავ ბაზარზე", რადგან იქ ფასში შედის რისკის პრემიაც. საბოლოო ჯამში, ის მომხმარებელი, ვისაც წამალი ყველაზე მეტად სჭირდება, მაინც გაცილებით მეტს იხდის.

5. არასაფასო კონკურენცია და რიგები

ფასი ვეღარ ასრულებს რესურსების განაწილების როლს. ამიტომ, ჩნდება რიგები ან წამლების "ნაცნობობით" გაცემის პრაქტიკა. ავსტრიული სკოლის წარმომადგენლები, მაგალითად ფრიდრიხ ჰაიეკი, იტყოდნენ, რომ ეს არის გზა "მონობისკენ", რადგან ეკონომიკური გადაწყვეტილებები ინდივიდებიდან გადადის ბიუროკრატების ხელში.

ფასების 75%-იანი ლიმიტი არის

 "ინტერვენციონისტული სპირალის" დასაწყისი. სახელმწიფო, დეფიციტის აღმოსაფხვრელად, იძულებული გახდება უფრო მეტად ჩაერიოს (მაგალითად, მოახდინოს წარმოების სუბსიდირება ან ნაციონალიზაცია), რაც საბოლოოდ დაანგრევს ფარმაცევტულ სექტორს.

ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის მნიშვნელოვანი თეორეტიკოსის ისრაელ კირზნერის (აშშ) თეორიის მიხედვით, მეწარმე არის ადამიანი, რომელიც დაჯილდოებულია განსაკუთრებულ თვისებით – სამეწარმეო სიფხიზლეს (Entrepreneurial Alertness). ის ამჩნევს შესაძლებლობებსა და ბაზარზე არსებულ დისბალანსს იქ, სადაც სხვები ვერაფერს ხედავენ.

როდესაც სახელმწიფო ფარმაცევტულ ბაზარზე ფასების ზედა ზღვარს აწესებს, კირზნერისეული „აღმოჩენის პროცესი“ შემდეგნაირად ზიანდება:

1. სიფხიზლის პარალიზება

ფასების კონტროლი მეწარმეს ართმევს მთავარ ორიენტირს. თუ ფასი გაყინულია, მეწარმე ვეღარ ხედავს სიგნალს, რომ ბაზარზე რომელიმე მედიკამენტის ნაკლებობაა. კირზნერის მიხედვით, ფასი არის „შუქურა“, რომელიც მიუთითებს, სად არის მოგების შესაძლებლობა. როდესაც სახელმწიფო ამ შუქურას აქრობს, მეწარმე ხდება „ბრმა“ და ვეღარ ახდენს ახალი ნიშების ან უკეთესი მომსახურების აღმოჩენას.

2. ინოვაცია, როგორც პრობლემის გადაჭრა

კირზნერისთვის ბაზარი არის პროცესი, სადაც მეწარმეები მუდმივად ასწორებენ წარსულში დაშვებულ შეცდომებს. ფარმაცევტულ სფეროში ეს შეიძლება იყოს უფრო ეფექტური ლოჯისტიკური ჯაჭვის აღმოჩენა ან ისეთი მედიკამენტების შემოტანა, რომლებიც უფრო სწრაფად კურნავს პაციენტს. ფასების ზედა ზღვარი კლავს ამ მოტივაციას: თუ მეწარმე ვერ მიიღებს სარგებელს თავისი „აღმოჩენით“, ის უბრალოდ წყვეტს ძიებას.

3. მომხმარებლის დაკარგული სარგებელი

კირზნერის თეორიით, სამეწარმეო აღმოჩენა ყოველთვის მომხმარებლის სასარგებლოდ მუშაობს, რადგან მეწარმე ცდილობს უკეთ დააკმაყოფილოს მისი მოთხოვნილება. როდესაც სახელმწიფო ფასებს 75%-ით ზღუდავს:

 * მეწარმე აღარ ეძებს გზებს, როგორ გახადოს წამალი უფრო ხელმისაწვდომი (რადგან ფასი ისედაც დაბალია და მოგება — ნული).

 * მეწარმე აღარ ცდილობს მომსახურების ხარისხის გაუმჯობესებას.

4. ბაზრის კოორდინაციის დარღვევა

კირზნერი მიიჩნევს, რომ ბაზარი მიისწრაფვის კოორდინაციისკენ (წონასწორობისკენ). ფასების ზედა ზღვარი ქმნის მუდმივ დეკოორდინაციას. ავსტრიული სკოლის მიხედვით, ეს არ არის მხოლოდ ეკონომიკური დანაკარგი — ეს არის ინტელექტუალური დანაკარგი, რადგან ის ცოდნა, რომელიც მეწარმეებს უნდა გამოეყენებინათ პრობლემების გადასაჭრელად, გამოუყენებელი რჩება.

შედეგად: ფარმაცევტული სექტორი ხდება სტატიკური, ბიუროკრატიული და მოკლებული ყოველგვარ დინამიკას. ნაცვლად იმისა, რომ ბაზარმა „აღმოაჩინოს“ გზები მედიკამენტების გაიაფებისა და გაუმჯობესებისთვის, ის გადადის გადარჩენის რეჟიმში, რაც საბოლოოდ პაციენტების ჯანმრთელობაზე აისახება.