პაატა შეშელიძე
2026 წლის დასაწყისში ირანში მიმდინარე შიდა პოლიტიკური რყევების ფონზე, სამხრეთ კავკასიისა და ახლო აღმოსავლეთის სახელმწიფოები თვალსაჩინო დიპლომატიურ სიფრთხილეს იჩენენ. მიუხედავად საერთაშორისო უფლებადამცველი ორგანიზაციების მძაფრი კრიტიკისა, რეგიონის არცერთ ქვეყანას ოფიციალურ დონეზე არ დაუგმია თეირანის ქმედებები ისეთი ტერმინებით, როგორიცაა „სისასტიკე“, „რელიგიური ექსტრემიზმი“ ან „აიათოლების დიქტატურა“.
1. საქართველო: „აყირავების“ საფრთხე
საქართველოს ხელისუფლების პოზიცია ყველაზე მკაფიოდ პარლამენტის პირველმა ვიცე-სპიკერმა, გიორგი ვოლსკიმ ჩამოაყალიბა. მისი თქმით, ირანის „აყირავება“ გამოიწვევს დესტაბილიზაციის ჯაჭვს, რომელიც სპარსეთის ყურიდან დაიწყება და საქართველოზეც აისახება [1]. თბილისი უპირატესობას ანიჭებს რეგიონულ სტაბილურობას და მკვეთრ განცხადებებს უსაფრთხოების რისკების გამო ერიდება.
2. თურქეთი: სუვერენიტეტი და სტაბილურობა
ანკარა კატეგორიულად ეწინააღმდეგება გარე ჩარევას. საგარეო საქმეთა მინისტრმა ჰაკან ფიდანმა აღნიშნა, რომ თურქეთი არ დაუშვებს რეგიონში ახალ სამხედრო ავანტიურას [2]. პრეზიდენტ ერდოღანის ადმინისტრაცია მოუწოდებს თეირანს „ზომიერებისკენ“, თუმცა ხაზს უსვამს, რომ ირანის დესტაბილიზაცია თურქეთისთვის უსაფრთხოების კატასტროფის ტოლფასი იქნება.
3. სომხეთი და აზერბაიჯანი: ფრთხილი ბალანსი
სომხეთი: ერევნისთვის ირანი სასიცოცხლო ეკონომიკური არტერიაა. ნიკოლ ფაშინიანის მთავრობა სრულად იკავებს თავს კრიტიკისგან და თეირანს სტრატეგიულ პარტნიორობას უდასტურებს [3].
აზერბაიჯანი: ბაქოს პოზიცია ორგვარია. ოფიციალურად ის მხარს უჭერს სტაბილურობას, თუმცა მედიის დონეზე აქცენტს აკეთებს ირანელი აზერბაიჯანელების უფლებებზე. ეს უფრო პოლიტიკური ვაჭრობის საგანია, ვიდრე ჰუმანიტარული მოტივებით გამოწვეული დაგმობა [4].
4. არაბული ქვეყნები: ახალი ერა და სიფრთხილე
არაბული სამყაროს პოზიცია 2025 წელს დაწყებული ირან-საუდის არაბეთის დაახლოების (Peking Accord-ის გაგრძელება) კონტექსტში განიხილება:
საუდის არაბეთი: მიუხედავად წარსული მტრობისა, ერ-რიადი თავს იკავებს რეჟიმის კრიტიკისგან. საუდის არაბეთის საგარეო უწყება აცხადებს, რომ ირანის შიდა საქმეები მისი სუვერენული საკითხია [5]. მათ არ სურთ ძვირადღირებული დიპლომატიური ზავის საფრთხის ქვეშ დაყენება.
არაბთა გაერთიანებული საამიროები (UAE): ქვეყანა ფოკუსირებულია ეკონომიკურ სტაბილურობაზე და ნებისმიერ არეულობას რეგიონულ ვაჭრობაზე დარტყმად განიხილავს.
კატარი და ომანი: ტრადიციულად მედიატორის როლში გამოდიან და მხარეებს დიალოგისკენ მოუწოდებენ, რათა თავიდან იქნას აცილებული ფართომასშტაბიანი რეგიონული ომი [6].
რა იმალება ოფიციალური დიპლომატიის მიღმა?
რეგიონის ქვეყნებისთვის ირანის „სისასტიკეზე“ მეტად საშიში ირანში არეულობის დაწყებაა. გიორგი ვოლსკის სიტყვები — ირანის „აყირავება“, „დესტაბილიზაციის ჯაჭვი“, „საქართველოზეც აისახება“ — კარგად გამოხატავს მათ საერთო რეალურ შიშებს:
„დემოკრატიული ტალღის“ შიში: ირანში პროდემოკრატიული ცვლილებები და პროდასავლური მმართველობის დამყარება შექმნიდა პრეცედენტს, რომელმაც შესაძლოა „დომინოს პრინციპით“ იმოქმედოს მეზობელ ავტოკრატიებზე. თუ ირანის ტიპის მყარი რეჟიმი შეიძლება ხალხის ნებით შეიცვალოს, ეს პირდაპირი სიგნალია სხვა რეგიონული ლიდერებისთვისაც.
ამერიკის (და ზოგადად შედარებით დემოკრატიული სამყაროს) ახალი სტრატეგიული პარტნიორი: თუ ირანი გახდება აშშ-ის მთავარი დემოკრატიული მოკავშირე რეგიონში, ის მომენტალურად ჩაანაცვლებს სხვა ქვეყნების (მაგალითად, საუდის არაბეთის, თურქეთის ან აზერბაიჯანის) განსაკუთრებულ სტატუსს ვაშინგტონის თვალში. ეს ამ ქვეყნებისთვის გეოპოლიტიკური გავლენის, სამხედრო დახმარებისა და პოლიტიკური „იმუნიტეტის“ დაკარგვას ნიშნავს.
სტატუს-კვოს შენარჩუნება: ნახსენები „სტაბილურობა“ ხშირად სწორედ არსებული მმართველობის ფორმების ხელშეუხებლობას გულისხმობს. ირანი დღეს ბევრისთვის არის „მოსახერხებელი მტერი“ ან „პროგნოზირებადი დიქტატურა“. მისი ტრანსფორმაცია თავისუფალ, დემოკრატიულ სახელმწიფოდ რეგიონში ძალთა ბალანსს სრულად შეცვლიდა.
ეკონომიკური მონოპოლიები: დემოკრატიული ირანი ნიშნავს მის სრულ გახსნას დასავლური ინვესტიციებისთვის, რაც მას ენერგეტიკულ ბაზარზე უზარმაზარ კონკურენტად აქცევს. ეს პირდაპირ დაარტყამს აზერბაიჯანისა და სპარსეთის ყურის ქვეყნების ენერგეტიკულ ინტერესებს.
"ცეცხლის" სიმხურვალე: ისლამურ ქვეყნებში განსაკუთრებით აფიქრებთ ირანში "მაზდეანობის" (ე.წ. ცეცხლთაყვანისმცემლობის) აღორძინება და "ქრისიტანობის" გავრცელების ბოლო დროინდელი ტენდენციები. დემოკრატიული ცვლილებების შემთხვევაში ეს პროცესები შედარებით შეუფერხებლად გაგრძელდება და რეგიონში რელიგიურ ფუნდამენტალიზმს ცეცხლს შეუკეთებს.
ლიბერტარიანული პერსპექტივა: თავისუფლება vs „ავტოკრატიული კომფორტი“
თავისუფლების, ინდივიდუალიზმისა და თავისუფალი ბაზრის პრინციპებიდან გამომდინარე, ირანთან მიმართებით ანალიზი რამდენიმე ფუნდამენტურ პუნქტს მოიცავს:
ავტოკრატიული სოლიდარობის კრიტიკა: რეგიონის მთავრობების შიში ირანის რეჟიმის ჩამოშლის მიმართ არის არა სტაბილურობაზე ზრუნვა, არამედ საკუთარი ძალაუფლების შენარჩუნების მცდელობა. ირანის დემოკრატიზაცია და მისი დასავლურ ორბიტაზე დაბრუნება დაანგრევდა იმ ავტორიტარულ სტატუს-კვოს, რომელიც ხელსაყრელია ადგილობრივი ელიტებისთვის.
თავისუფალი ბაზარი, როგორც მშვიდობის გარანტი: ნამდვილი სტაბილურობა მოდის არა დიქტატორებს შორის გარიგებებით, არამედ თავისუფალი ვაჭრობითა და საკუთრების უფლების დაცვით. ირანის „გახსნა“ და მისი ჩართვა გლობალურ ეკონომიკაში რეგიონისთვის გაცილებით დიდ ეკონომიკურ სიკეთეს მოიტანდა, ვიდრე დღევანდელი ჩაკეტილი გარემო.
მორალური სიცხადე: მიუღებელია ისეთი პრაგმატიზმი, რომელიც თვალს ხუჭავს ადამიანის ფუნდამენტური უფლებების დარღვევაზე „უსაფრთხოების“ სახელით. საქართველოს მსგავსი ქვეყანა, რომელსაც თავისუფლების პრეტენზია აქვს, არ უნდა ამართლებდეს მეზობელ ქვეყანაში რეჟიმის მიერ ხალხის ჩაგვრას.
გეოპოლიტიკური შესაძლებლობა: დემოკრატიული ირანი არის საქართველოს შანსი, გახდეს რეალური ენერგეტიკული და სატრანსპორტო ჰაბი, რაც დღევანდელი თეოკრატიული რეჟიმის პირობებში მუდმივად რისკის ქვეშაა.
არსებული „ავტოკრატიული კომფორტის“ ნაცვლად, ალტერნატივა უნდა იყოს რეგიონული უსაფრთხოება, რომელიც ეფუძნება თავისუფალ ადამიანებს და არა „სტაბილურ დიქტატურებს“.
წყაროების მითითება:
ტელეკომპანია „იმედი“, ინტერვიუ გ. ვოლსკისთან, 12 იანვარი, 2026.
TRT World, "Hakan Fidan on Regional Security," Jan 15, 2026.
Armenpress, "PM Pashinyan's Briefing on Iran Relations," Jan 18, 2026.
Azernews, "The Status of Ethnic Minorities in Iran," Jan 2026.
Al Arabiya, "Saudi Foreign Ministry Official Statement," Jan 14, 2026.
Al Jazeera, "Oman’s Mediation Efforts in the Gulf," Jan 2026.
