პაატა შეშელიძე
ვარლამ ჩერქეზიშვილი (1846–1925) – ქართველი თავადი, გამოჩენილი პუბლიცისტი და მსოფლიო მასშტაბის ანარქო-სინდიკალისტი მოაზროვნე. იგი იყო ადამიანი, რომელმაც მთელი ცხოვრება საქართველოს ეროვნული თავისუფლებისა და სოციალური სამართლიანობისთვის ბრძოლას მიუძღვნა. ჩერქეზიშვილი გახლდათ "საქართველოს სოციალ–ფედერალისტური პარტიის" ერთ–ერთი სულისჩამდგმელი და 1907 წელს ჰააგის სამშვიდობო კონფერენციაზე წარდგენილი "ქართველი ხალხის პეტიციის" ავტორი, სადაც ის მტკიცედ იცავდა საქართველოს უფლებებს რუსეთის იმპერიის წინააღმდეგ. მისი დამსახურება სამშობლოს წინაშე განუზომელია – ის იყო ხიდი ქართულ ეროვნულ მოძრაობასა და ევროპულ თავისუფალ აზრს შორის, იბრძოდა ქართული ენის უფლებებისთვის და ქართველთა თვითმყოფადობის გადასარჩენად.
ჩერქეზიშვილი, როგორც დარწმუნებული ანარქო-სინდიკალისტი, ამტკიცებდა, რომ სწორედ ანარქიზმი იყო "ჭეშმარიტი სოციალიზმი", ხოლო მარქსიზმი – მისი გაუკუღმართებული, ავტორიტარული ვერსია. თუმცა, მისი მსოფლმხედველობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად განვითარდა: თუკი ადრეულ ეტაპზე ის კოსმოპოლიტური ანარქიზმის პოზიციებზე იდგა, მოგვიანებით მან შეძლო სოციალური იდეების ორგანული სინთეზი პატრიოტიზმსა და ეროვნულობასთან. იგი მივიდა იმ დასკვნამდე, რომ სოციალური განთავისუფლება წარმოუდგენელია ეროვნული თავისუფლების გარეშე. სწორედ ამიტომ, იგი იქცა ქართული სოციალ–ფედერალიზმის მთავარ იდეოლოგად, სადაც ანარქისტული თავისუფლება და ნაციონალიზმი ერთმანეთს ავსებდა – ის იცავდა მცირე ერების უფლებას თვითმყოფადობაზე იმპერიული ცენტრალიზმის წინააღმდეგ.
საკუთრების საკითხში ვარლამს რადიკალური პოზიცია ეჭირა: ის თანაბრად უარყოფდა როგორც კერძო კაპიტალისტურ, ისე სახელმწიფოებრივ საკუთრებას. მისი აზრით, წარმოების საშუალებების ნაციონალიზაცია ექსპლუატაციას კი არ სპობდა, არამედ მას "სახელმწიფო კაპიტალიზმად" აქცევდა, სადაც ბიუროკრატია ხდებოდა ახალი მჩაგვრელი კლასი. ამის ნაცვლად, ის ქადაგებდა საკუთრების "სოციალიზაციას" – რესურსების გადაცემას უშუალოდ თავისუფალი თემებისა და მუშათა გაერთიანებების (სინდიკატების) ხელში. ის უარყოფდა სოციალიზმის ყოველგვარ ცენტრალიზებულ, ბიუროკრატიულ მოდელს და თვლიდა, რომ ნამდვილი სოციალიზმი მხოლოდ "ქვემოდან ზემოთ", თვითორგანიზებითა და სოლიდარობით უნდა აღმოცენებულიყო. ის ებრძოდა "სახელმწიფოებრივ სოციალიზმს", რომელიც ინდივიდს უზარმაზარი მანქანის ჭანჭიკად აქცევდა.
მისი მრავალმხრივი ღვაწლიდან განსაკუთრებით გამორჩეულია მარქსიზმის ფუნდამენტური მხილება და კრიტიკა. სწორედ ამ საკითხში ჩერქეზიშვილმა ევროპულ ინტელექტუალურ წრეებში ნამდვილი ბომბი ააფეთქა: მან კარლ მარქსი (1818–1883) და ფრიდრიხ ენგელსი არა მხოლოდ იდეოლოგიურ სიმცდარეში, არამედ მასშტაბურ ინტელექტუალურ პლაგიატში დაადანაშაულა. მისი კვლევების ძირითადი წყაროა ნაშრომი „მარქსიზმის სათავეები“ (Les Précurseurs de l'Internationale, 1899).
1. "მანიფესტის" საიდუმლო: მარქსი vs ვიქტორ კონსიდერანი
ჩერქეზიშვილის ყველაზე მწვავე დარტყმა 1848 წლის "კომუნისტური პარტიის მანიფესტს" მოხვდა. მან აღმოაჩინა, რომ მარქსისა და ენგელსის ეს საკულტო ნაშრომი საოცრად ჰგავდა ფრანგი ფურიერისტის, ვიქტორ კონსიდერანის (1808–1893) 1843 წელს გამოცემულ წიგნს – „სოციალიზმის პრინციპები: მე-19 საუკუნის დემოკრატიის მანიფესტი“ (Principes du socialisme. Manifeste de la démocratie au XIXe siècle).
ჩერქეზიშვილი თავის კვლევებში აშიშვლებდა შემდეგ ფუნდამენტურ ტექსტუალურ პარალელებს:
კლასობრივი დაყოფა და კონცენტრაცია: კონსიდერანი აღწერდა საზოგადოების ორ ბანაკად დაყოფას და იყენებდა ტერმინს "ინდუსტრიული ფეოდალიზმი". მარქსი თითქმის სიტყვასიტყვით იმეორებდა იმავეს ბურჟუაზიისა და პროლეტარიატის შესახებ.
საშუალო ფენის გაქრობა: ორივე ავტორი ამტკიცებდა, რომ თავისუფალი კონკურენციის პირობებში მსხვილი კაპიტალი ყლაპავს წვრილს და საშუალო ფენა (წვრილი ბურჟუაზია) ნადგურდება.
ჭარბწარმოება და კრიზისები: ორივე ხსნიდა კრიზისებს მუშების დაბალი მსყიდველობითი უნარითა და "ჭარბი საქონლის" დაგროვებით, რასაც მარქსმა მოგვიანებით "ჭარბწარმოების ეპიდემია" უწოდა.
კომერციული ექსპანსია: ორივე აღნიშნავდა ბურჟუაზიის იძულებას, გადარჩენის მიზნით ეძებოს ახალი ბაზრები მთელ მსოფლიოში.
ვრცელი ციტირება და პარალელები:
კონსიდერანი (1843): „საზოგადოება დღეს იყოფა ორ დიდ ბანაკად: მცირე ჯგუფი, რომელიც ფლობს ყველაფერს და ხალხის მასა, რომელიც ფლობს არაფერს.“
მარქსი (1848): „მთელი საზოგადოება სულ უფრო და უფრო იყოფა ორ დიდ მტრულ ბანაკად... ბურჟუაზიად და პროლეტარიატად.“
კონსიდერანი: „მანქანების დანერგვა ამცირებს მუშის ხელფასს და მას კაპიტალის დანამატად აქცევს.“
მარქსი: „მანქანების გამოყენებისა და შრომის დანაწილების გამო პროლეტარის შრომამ დაკარგა ყოველგვარი დამოუკიდებელი ხასიათი... ის მანქანის უბრალო დანამატად იქცა.“
ჩერქეზიშვილი მიუთითებდა, რომ მიუხედავად ამ მსგავსებისა, მარქსმა რადიკალურად შეცვალა აქცენტები:
მახასიათებელი | ვიქტორ კონსიდერანი (საფრანგეთი) | კარლ მარქსი (გერმანია) |
|---|---|---|
გამოსავალი | მშვიდობიანი რეფორმა, თანამშრომლობა | ძალადობრივი რევოლუცია |
სახელმწიფო | მინიმალური ჩარევა, ასოციაციები | პროლეტარიატის დიქტატურა |
ტონი | მორალური და ეთიკური | "მეცნიერული" და ცივი |
ჩერქეზიშვილის თქმით, მარქსმა უბრალოდ „გადაიწერა“ კონსიდერანის აზრები, ამოშალა იქიდან მშვიდობიანი რეფორმების იდეა და შეცვალა ის ძალადობრივი რევოლუციის მოწოდებით.
2. ენგელსი და "მოპარული" სტატისტიკა: ბიურეს კვალი
ჩერქეზიშვილი არც ფრიდრიხ ენგელსს ინდობდა. მან ამხილა, რომ ენგელსის ფუნდამენტური ნაშრომი „მუშათა კლასის მდგომარეობა ინგლისში“ (1845) დიდწილად ეყრდნობოდა ფრანგი ეკონომისტის, ეჟენ ბიურეს (1810–1842) ფუნდამენტურ შრომას – „მუშათა კლასის უბედურება ინგლისსა და საფრანგეთში“ (De la misère des classes laborieuses en Angleterre et en France, 1840).
ჩერქეზიშვილი ამტკიცებდა, რომ ენგელსმა ბიურესგან აიღო არა მხოლოდ სტატისტიკური მონაცემები, არამედ მთელი სოციალური დიაგნოსტიკა და ანალიზი, ისე, რომ ორიგინალური ავტორი საერთოდ არ უხსენებია.
3. "კაპიტალის" სათავეები: უილიამ ტომპსონი
მარქსის მთავარი იარაღი – ზედმეტი ღირებულების თეორია – ჩერქეზიშვილის მტკიცებით, სინამდვილეში ირლანდიელ სოციალისტს, უილიამ ტომპსონს (1775–1833) ეკუთვნოდა. მისი ნაშრომი „კვლევა სიმდიდრის განაწილების პრინციპების შესახებ“ (An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth, 1824) მარქსის "კაპიტალის" პირდაპირი იდეური წინამორბედი იყო.
ჩერქეზიშვილი მიუთითებდა, რომ ტომპსონმა ჯერ კიდევ 1824 წელს ჩამოაყალიბა იდეა, რომ მუშა ქმნის უფრო მეტ ღირებულებას, ვიდრე მას უხდიან, და ამ სხვაობას კაპიტალისტი ითვისებს. მარქსმა კი ეს თეორია „მეცნიერული სოციალიზმის“ მთავარ ქვეკუთხედად გამოაცხადა, მაგრამ ისე თითქოს ის მისი საკუთარი აღმოჩენა ყოფილიყო.
4. მორგანი და ისტორიული მატერიალიზმი
ამერიკელი ანთროპოლოგ ლუის ჰენრი მორგანის (1818–1881) შემთხვევაში, ჩერქეზიშვილი მიუთითებდა, რომ მარქსისტებმა მისი ფუნდამენტური აღმოჩენები საკუთარ პოლიტიკურ დოგმებს მოარგეს. ენგელსის ცნობილი ნაშრომი ოჯახისა და სახელმწიფოს შესახებ თითქმის მთლიანად მორგანის კვლევებზეა („ძველი საზოგადოება“, Ancient Society, 1877) დაშენებული. ჩერქეზიშვილისთვის ეს იყო კიდევ ერთი ნათელი დასტური იმისა, რომ მარქსიზმი საკუთარ „მეცნიერულ“ ავტორიტეტს სხვების ინტელექტუალური მიღწევების ექსპლუატაციითა და მითვისებით ქმნიდა.
რატომ იბრძოდა ვარლამი კარლის წინააღმდეგ?
ჩერქეზიშვილისთვის ეს არ იყო მხოლოდ აკადემიური პოლემიკა; ეს იყო ფუნდამენტური ეგზისტენციალური ბრძოლა ადამიანის თავისუფლების გადასარჩენად. როგორც მიხეილ ბაკუნინისა და პეტრე კროპოტკინის თანამებრძოლი, ის ხედავდა, რომ მარქსიზმი, თავისი არსით, სოციალიზმის სახელით შენიღბული ახალი ტოტალიტარიზმი იყო.
ვარლამის პოზიცია რამდენიმე მკაფიო არგუმენტად იყოფოდა:
ინტელექტუალური მონოპოლიის მსხვრევა: ჩერქეზიშვითვის პლაგიატის მხილება ნიშნავდა იმას, რომ მარქსიზმი არ არის „ერთადერთი ჭეშმარიტი მეცნიერება“. თუ თეორია მოპარულია, მაშინ მარქსის პრეტენზია უპირობო ინტელექტუალურ ავტორიტეტზე მცდარია.
ფედერალიზმი vs ცენტრალიზმი: ვარლამი თვლიდა, რომ სოციალიზმი უნდა ყოფილიყო თავისუფალი ასოციაციებისა და მუშათა თვითმმართველობის ერთობა (როგორც ამას ფრანგი სოციალისტები ქადაგებდნენ). მარქსმა კი ეს იდეები უარყო და მათ ნაცვალდ დაამკვიდრა სახელმწიფოებრივი ცენტრალიზმი. ჩერქეზიშვილი წინასწარმეტყველებდა, რომ მარქსის „პროლეტარიატის დიქტატურა“ სინამდვილეში იქნებოდა დიქტატურა პროლეტარიატზე.
"ყაზარმული სოციალიზმი": ვარლამის მთავარი ვერდიქტით, მარქსმა სოციალიზმი, რომელიც თავდაპირველად თავისუფლებისა და ურთიერთდახმარების იდეა იყო, ცივ, ბიუროკრატიულ და „ყაზარმულ“ (საზარაზმო) სისტემად აქცია. ის ამტკიცებდა, რომ მარქსისტული სახელმწიფო იქნებოდა ერთი დიდი ციხე, სადაც ინდივიდი სრულიად დაემორჩილებოდა პარტიულ ვერტიკალს.
ჩერქეზიშვილისთვის ბრძოლა კარლის წინააღმდეგ იყო ბრძოლა იმისათვის, რომ სოციალიზმს არ დაეკარგა თავისი ჰუმანისტური სახე და არ გადაქცეულიყო ძალადობრივ სახელმწიფოებრივ მანქანად.
მარქსისტების პასუხი და ბრძოლის შედეგები
მარქსისტების რეაქცია ჩერქეზიშვილის მხილებებზე იყო ტიპური იმ ეპოქის პოლიტიკური ბრძოლისთვის: დუმილი, იგნორირება და იდეოლოგიური კონტრშეტევა.
იგნორირება და "დუმილის შეთქმულება": მარქსიზმის მთავარი იდეოლოგი, კარლ კაუცკი (1854–1938), რომელიც მეორე ინტერნაციონალის "ორთოდოქსულ" ხაზს მართავდა, დიდხანს იცავდა დუმილს. კაუცკი თვლიდა, რომ ნებისმიერი საჯარო დებატები, სადაც ციტატები და თარიღები იქნებოდა წარმოდგენილი, ზიანს მიაყენებდა მარქსიზმის ავტორიტეტს.
"ღია წერილი კაუცკის": განსაკუთრებით აღსანიშნავია ჩერქეზიშვილის ღია წერილი კარლ კაუცკისადმი (1901), სადაც მან გერმანელ იდეოლოგს პირდაპირ დასდო ბრალი სიმართლის დამალვაში. ვარლამი კაუცკისგან მოითხოვდა პასუხს იმაზე, თუ რატომ არ ახსენებდა მარქსი თავის წინამორბედებს და რატომ ცდილობდა სოციალ-დემოკრატია სხვათა აღმოჩენების მონოპოლიზებას.
"დროის სულისკვეთების" არგუმენტი: როდესაც პლაგიატის უარყოფა ტექსტუალურ დონეზე შეუძლებელი გახდა, მარქსისტებმა დაიწყეს მტკიცება, რომ ეს იდეები "ჰაერში ტრიალებდა". თუმცა, ჩერქეზიშვილი მიუთითებდა, რომ სიტყვა-სიტყვითი დამთხვევები "ბედისწერით" ვერ აიხსნებოდა.
მიზნის არგუმენტი: იტალიელი მარქსისტი ფილოსოფოსი, ანტონიო ლაბრიოლა (1843–1904), იყო ერთ-ერთი იმ მცირეთაგანი, ვინც ჩერქეზიშვილს უპასუხა. მისი პოზიცია ასეთი იყო: მარქსიზმი არის "ცოცხალი იარაღი". ლაბრიოლას აზრით, თეორიის ღირებულება მის წარმომავლობაში კი არა, მის რევოლუციურ ეფექტურობაში იყო – "მეცნიერული" შედეგი ამართლებდა "ნასესხებ" საფუძვლებს.
ეპილოგი
ვარლამ ჩერქეზიშვილმა მოახერხა ის, რაც ბევრმა ვერ გაბედა – მან ეჭვქვეშ დააყენა მარქსიზმის „ღვთაებრივი“ ორიგინალურობა. მისი ნაშრომი „მარქსიზმის სათავეები“ დღემდე რჩება უმნიშვნელოვანეს დოკუმენტად მათთვის, ვინც კლასიკური სოციალიზმის კრიტიკულ გადააზრებას ცდილობს.
ჩერქეზიშვილის კრიტიკა არ ყოფილა მხოლოდ წარსულის ანალიზი; ეს იყო გაფრთხილება მომავლისთვის, რომელიც მე-20 საუკუნეში ტოტალიტარიზმის სახით მწარედ ახდა. მისი ინტელექტუალური მემკვიდრეობა შეხსენებაა იმისა, რომ სოციალური სამართლიანობა პიროვნული თავისუფლების გარეშე გარდაუვალ ტირანიას ბადებს. ვარლამი დარჩა იმ იდეის ერთგული, რომ სოციალიზმი ან თავისუფალი უნდა იყოს, ან ის საერთოდ არ არსებობს.
ვარლამი vs კარლი – ეს არის ბრძოლა თავისუფალ, ეთიკურ სოციალიზმსა და ცენტრალიზებულ, დოგმატურ სახელმწიფო კონტროლს შორის.
