პაატა შეშელიძე
დასავლური ცივილიზაციის კრიზისის განხილვისას, თანამედროვე მემარჯვენე-კონსერვატიულ აზროვნებაში ორი მიდგომა იკვეთება.
ერთი მხრივ, გვაქვს ტრამპის ადმინისტრაციის სახელით კუბური წარმოშობის მარკო რუბიოს მიერ მიუნხენში კიდევ ერთხელ ჩამოყალიბებული „ეროვნული სუვერენიტეტის“ რესტავრაცია, რომელიც სახელმწიფოს აქტიურ როლზეა დამოკიდებული, ხოლო მეორე მხრივ — არგენტინელი ხავიერ მილეის მიერ დავოსის ფორუმებზე რამდენჯერმე სხვადასხვა კუთხით გაჟღერებული ლიბერტარიანული „ინდივიდუალისტური რევოლუცია“ კოლექტივიზმის წინააღმდეგ.
ამ „ლათინურ დერბიში“ მთავარი კითხვაა: რა გადაარჩენს დასავლეთს — სტრატეგიული სახელმწიფო თუ სუვერენული ინდივიდი?
მარკო რუბიო: ეკონომიკური სახელმწიფოებრიობა და „სტრატეგიული სიბრმავე“
რუბიოს გამოსვლა მიუნხენის უსაფრთხოების კონფერენციაზე იყო მანიფესტი იმისა, რასაც ის „ეკონომიკურ სახელმწიფოებრიობას“ (Economic Statecraft) უწოდებს. მისი ხედვით, დასავლეთი დააზარალა არა კაპიტალიზმმა, არამედ ეროვნული ინტერესების უგულებელყოფამ გლობალური „ეფექტურობის“ ილუზიის სასარგებლოდ.
დიაგნოზი: რუბიო ამტკიცებს, რომ დასავლეთმა დაუშვა ფატალური შეცდომა ჩინეთის უპირობო ინტეგრაციით მსოფლიო სავაჭრო სისტემაში. შედეგად, მივიღეთ დეინდუსტრიალიზებული დასავლეთი და გაძლიერებული ავტორიტარიზმი. მას მიაჩნია, რომ დასავლეთის მთავარი საფრთხე გარე აქტორებია (ჩინეთი, ირანი, რუსეთი), შესაბამისად, სახელმწიფო უნდა იყოს ძლიერი, რომ ამ საფრთხეებს გაუმკლავდეს.
გამოსავალი (სამრეწველო პოლიტიკა): რუბიო მოითხოვს სახელმწიფოს მიზნობრივ ინტერვენციას ეკონომიკაში. მისი აზრით, თავისუფალი ბაზარი ყოველთვის არ ემთხვევა ეროვნული უსაფრთხოების პრიორიტეტებს.
„ჩვენ არ შეგვიძლია დავეყრდნოთ მხოლოდ ბაზრის ძალებს, როდესაც საქმე ეხება კრიტიკულ ინფრასტრუქტურას, მედიკამენტებსა და თავდაცვას.“
ფილოსოფიური საფუძველი: ეს არის პოსტ-ლიბერალური კონსერვატიზმი. რუბიოსთვის დასავლეთი არის კულტურული და ისტორიული მემკვიდრეობა (მოცარტი, კელნის ტაძარი), რომელსაც დაცვა სჭირდება როგორც გარე აგრესიისგან, ისე „უნიფიცირებული“ გლობალიზმისგან.
ხავიერ მილეი: ანტი-კოლექტივისტური ამბოხი დავოსში
ხავიერ მილეის გამოსვლა დავოსის ფორუმზე იყო პირდაპირი იერიში გლობალურ ბიუროკრატიაზე. თუ რუბიო სახელმწიფოს „ფარად“ ხედავს, მილეისთვის სახელმწიფო ცივილიზაციის მთავარი მტერია.
დიაგნოზი: მილეის მიხედვით, დასავლეთი ეგზისტენციალურ საფრთხეშია, რადგან მისი ელიტები სოციალიზმსა და კოლექტივიზმს დანებდნენ. ის მიიჩნევს, რომ ყველაზე დიდი საფრთხე შიდა ტირანიაა (ბიუროკრატიული ლევიათანი). მისი ლოგიკით, თუ სახელმწიფოს ჩინეთთან საბრძოლველად გააძლიერებ, საბოლოოდ თავად მიიღებ ჩინური ტიპის ავტორიტარიზმს საკუთარ ქვეყანაში.
„დასავლური სამყარო საფრთხეშია... რადგან მათ, ვისაც უნდა დაეცვათ დასავლეთის ღირებულებები, მიიღეს ხედვა, რომელიც აუცილებლად მიიყვანს მათ სოციალიზმამდე.“
გამოსავალი (Laissez-faire): მილეი ქადაგებს „ანარქო-კაპიტალისტურ“ რევოლუციას — სახელმწიფოს ინტერვენციონიზმის მაქსიმალურ დემონტაჟს. ის ბიზნესმენებს უწოდებს „გმირებს“, ხოლო ბიუროკრატებს — „პარაზიტებს“, რომლებიც პროგრესს აფერხებენ.
ფილოსოფიური საფუძველი: რადიკალური ინდივიდუალიზმი. მილეისთვის დასავლეთი ეკონომიკური თავისუფლებისა და კერძო საკუთრების ხელშეუხებლობის პრინციპია. ნებისმიერი რეგულაცია მისთვის „იძულებაა“.
მთავარი დაპირისპირება: სპონტანური წესრიგი vs. სუვერენული დიზაინი
კატეგორია | მარკო რუბიოს „სუვერენული წესრიგი“ | ხავიერ მილეის „სპონტანური წესრიგი“ |
|---|---|---|
წესრიგის წყარო | სახელმწიფოს სტრატეგიული ხედვა და ეროვნული ინტერესი. | მილიონობით ინდივიდის თავისუფალი ურთიერთქმედება. |
მთავარი მტერი | ჩინეთი და „სტრატეგიული სიბრმავე“. | სოციალიზმი და სახელმწიფო აპარატი. |
სახელმწიფოს როლი | ცივილიზაციის ფარი; ეკონომიკის მიმმართველი ძალა. | „ყაჩაღური ორგანიზაცია“; მთავარი შემაფერხებელი ფაქტორი. |
დასავლეთის გადარჩენა | „ჩვენ გვჭირდება თავისუფალი ბაზარი, მაგრამ მხოლოდ იქ, სადაც ის დასავლეთს აძლიერებს“. | „სახელმწიფო არ არის გამოსავალი, სახელმწიფო არის პრობლემა“. |
აღქმა | გლობალიზმი, როგორც ეროვნული ინტერესის ღალატი. | გლობალური სოციალიზმი და დავოსის ელიტების რეგულაციები. |
სიღრმისეული ანალიზი: სად გადის ზღვარი?
ამ „დერბიში“ პასუხისმგებლობის ლოკალიზაციის საკითხი წყდება:
გეოპოლიტიკური უსაფრთხოება: რუბიო მიიჩნევს, რომ „სპონტანური წესრიგი“ უძლურია ისეთი ტოტალიტარული მოთამაშეების წინაშე, როგორიც ჩინეთია, რადგან ბაზარი თავად ვერ უზრუნველყოფს თავდაცვას. მილეი კი პასუხობს, რომ მხოლოდ მდიდარი და თავისუფალი ინდივიდების ერთობაა უძლეველი, ხოლო სახელმწიფოებრივი დაგეგმარება დასავლეთს სწორედ იმ ავტორიტარიზმს ამსგავსებს, რომელსაც ებრძვის.
ტექნოლოგიური სუვერენიტეტი: რუბიოსთვის სახელმწიფო ვალდებულია მოახდინოს რესურსების კონცენტრაცია (მაგ. CHIPS Act), რათა ჩინეთს ტექნოლოგიურ რბოლაში არ ჩამორჩეს. მილეის ხედვით კი, ტექნოლოგიური ნახტომი მხოლოდ დეცენტრალიზებულ გარემოშია შესაძლებელი (მაგ. ბიტკოინი და დეცენტრალიზებული ფინანსები).
ეკონომიკური ფილოსოფია: რუბიოსთვის ეკონომიკა პოლიტიკის ინსტრუმენტია ეროვნული სუვერენიტეტის მისაღწევად. მილეისთვის პოლიტიკა საერთოდ უნდა ჩამოშორდეს ეკონომიკას, რათა ადამიანურმა გენიამ სპონტანურად შექმნას კეთილდღეობა.
დასკვნა
„ლათინური დერბი“ ადასტურებს, რომ მიუხედავად ურთიერთგაგებისა და თანამშრომლობისა, მემარჯვენე ფლანგზე ერთიანი კონსენსუსი ჯერჯერობით არ არსებობს.
რუბიო გვთავაზობს „სუვერენულ წესრიგს“, სადაც სახელმწიფო ცივილიზაციის ფარია, რადგან მიიჩნევს, რომ უმართავი ბაზარი სტრატეგიულ კოლაფსამდე მიგვიყვანს. ის ეკონომიკურ ნაციონალიზმს უბრუნდება.
მილეი გვთავაზობს „სპონტანურ წესრიგს“, სადაც სახელმწიფოს უფლებების მკვეთრად შეზღუდვა არის ამომავალი წერტილი, რათა ის კვლავ არ დარჩეს ცივილიზაციის მთავარ მტრად. ის კოსმოპოლიტური კაპიტალიზმის მომხრეა.
თუ რუბიო დასავლეთს ხედავს როგორც ციხესიმაგრეს, რომელიც შიგნიდან უნდა გამაგრდეს სტრუქტურული პოლიტიკით, მილეი დასავლეთს ხედავს როგორც ღია ოკეანეს, სადაც მხოლოდ ინდივიდუალურ ინიციატივასა და „სპონტანურ წესრიგს“ შეუძლია ცივილიზაციის გადარჩენა. დასავლეთის გადარჩენის რეცეპტი შესაძლოა სწორედ ამ ორის სინთეზში იყოს: რუბიოს სტრატეგიული სიმტკიცე გარე საფრთხეების მიმართ და მილეის რადიკალური ნდობა ინდივიდის მიმართ შიდა განვითარებისთვის.
