ფასები გვახრჩობს, რადგან მონეტარული პოლიტიკის გამო, ფული უფასურდება!

პაატა შეშელიძე

14 თებერვალს დაგეგმილი დემონსტრაცია ლოზუნგით „ფასები გვახრჩობს!“ არის საზოგადოების ბუნებრივი და სამართლიანი რეაქცია ცხოვრების გაძვირებაზე. თუმცა, იმისთვის, რომ ეს ენერგია პარლამენტის წინ რეალურ შედეგად იქცეს, აუცილებელია პრობლემის სიღრმისეული ეკონომიკური ანალიზი.

ინფლაცია არ არის სტიქიური უბედურება; ის არის კონკრეტული პოლიტიკური და მონეტარული გადაწყვეტილებების შედეგი. ქვემოთ მოცემულია არგუმენტები და სცენარები, რომლებიც დაგვეხმარება დავინახოთ, სად გადის ზღვარი სიმპტომსა და დაავადებას შორის.

1. ფასი, როგორც სიგნალი და ინფლაცია, როგორც ფარული გადასახადი (კანტილიონის ეფექტი)

ეკონომიკაში ფასი არ არის მხოლოდ ციფრი; ის არის ინფორმაცია. ის ეუბნება მეწარმეს, რა აკლია ბაზარს და რა უნდა აწარმოოს. როდესაც ეროვნული ბანკის პოლიტიკის შედეგად ბაზარს ჭარბი ფული მიეწოდება, ეს ინფორმაციული სისტემა ზიანდება.

• ინფორმაციის დამახინჯება: ახალი ფული ბაზარზე ერთბაშად არ შედის. ის პირველად ხვდება გარკვეულ ჯგუფებში (სახელმწიფო სექტორი, ბანკები). სანამ ეს ფული თქვენს ჯიბემდე მოვა, ის უკვე ხელოვნურად ზრდის მოთხოვნას პროდუქციაზე. ფასები იწყებს მატებას არა იმიტომ, რომ საქონელი გაუარესდა, არამედ იმიტომ, რომ ფულის მსყიდველობითი „წონა“ შემცირდა. ფასების ხელოვნური შეკავება ამ სიგნალის ჩახშობაა – ეს ჰგავს ავტომობილის მართვას დაზიანებული სპიდომეტრით.

• სიმდიდრის გადაქაჩვა (კანტილიონის ეფექტი): ფულადი ინფლაციის ყველაზე უსამართლო მხარე ის არის, რომ მისი ტვირთი ყველას ერთნაირად არ აწვება. ვინც პირველი იღებს ახალ ფულს (სახელმწიფო და მსხვილი კონტრაქტორები), მათ ჯერ კიდევ ძველი, დაბალი ფასებით შეუძლიათ პროდუქციის შეძენა. თქვენ კი – დემონსტრანტები, პენსიონერები და მასწავლებლები – ახალ ფულს ბოლოს იღებთ, როდესაც ფასები უკვე მომატებულია.

  ამგვარად, ინფლაცია არის არადეკლარირებული გადასახადი. მთავრობა, რომელსაც არ სურს პირდაპირი გადასახადების გაზრდა, ზრდის ფულის მასას, რითაც ჩუმად ამცირებს თქვენი დანაზოგების მსყიდველობით უნარს და გადააქვს ეს რესურსი თავის სასარგებლოდ.

2. ციფრების ენა: მონეტარული დისბალანსი (2024–2025 წწ.)

მონაცემები 31 დეკემბრის მდგომარეობით:

აგრეგატი	2024 წელი	2025 წელი	ზრდა (%)
M0 (ნაღდი ფული)	5.8 მლრდ	6.1 მლრდ	+5.2%
M1 (ვიწრო ფული)	17.8 მლრდ	20.8 მლრდ	+16.9%
M2 (ლარის მასა)	30.1 მლრდ	34.9 მლრდ	+15.9%
M3 (მთლიანი მასა)	46.8 მლრდ	54.2 მლრდ	+15.8%

როდესაც ხელმისაწვდომი ფულის მასა იზრდება 15.8%–ით, ხოლო რეალური წარმოება (მშპ) მხოლოდ 7.5%–ით, ფასების ზრდა არის მათემატიკური გარდაუვალობა. 2025 წელს ფასების საერთო დონე გაზომვად ბაზარზე საშუალოდ 4%–ით გაიზარდა. ფულმა დაკარგა მსყიდველობით უნარი, რადგან მისი რაოდენობა უფრო სწრაფად გაიზარდა, ვიდრე იმ ნივთების, რისი ყიდვაც ამ ფულით შეიძლება.

3. ფულის „გამრავლების“ მექანიზმი: ნაწილობრივი რეზერვირება

საყურადღებოა ის, თუ როგორ იზრდება $M3$ აგრეგატი ასეთი ტემპით. ეს ხდება ნაწილობრივი რეზერვირების სისტემის მეშვეობით, სადაც კომერციული ბანკები ეროვნული ბანკის პოლიტიკის საფუძველზე მოქმედებენ.

• კრედიტის ექსპანსია: როდესაც თქვენ ბანკში ფულს დეპოზიტზე დებთ, ბანკი ვალდებულია მისი მხოლოდ მცირე ნაწილი შეინახოს რეზერვად, დანარჩენს კი კრედიტად გასცემს. ეს გაცემული კრედიტი ისევ სხვა ბანკში ბრუნდება დეპოზიტად და პროცესი მეორდება. ასე იქმნება „ახალი ფული“ ციფრულად, რომელსაც რეალური დანაზოგი არ უდევს საფუძვლად.

• ეროვნული ბანკის როლი: ფულის მასის ამგვარ ზრდას სტიმულს აძლევს ეროვნული ბანკი, რომელიც ხელოვნურად ამცირებს სარეზერვო მოთხოვნებს. ამით ის ბანკებს უბიძგებს მეტი კრედიტის გაცემისკენ, რაც ზრდის ფულის მიწოდებას ბაზარზე.

• რისკის ფაქტორი: თავისუფალ ბაზარზე, ცენტრალური ბანკის „ზურგის“ გარეშე, კომერციული ბანკები ვერასდროს გაბედავდნენ ფულის მიწოდების ასეთ რადიკალურ გაზრდას, რადგან საკუთარი ლიკვიდურობით აგებდნენ პასუხს. დღეს კი ბანკები მშვიდად არიან, რადგან იციან, რომ ეროვნული ბანკი საჭიროების შემთხვევაში მათ ახალ ფულს მიაწვდის იაფი რეფინანსირების სესხის ფორმით.

4. სცენარი: „ინტერვენციული ხაფანგი“

თუ დემონსტრანტების მოთხოვნა იქნება ფასების კონტროლი, ჩვენ შევალთ სახიფათო სპირალში:

• ნაბიჯი 1: სახელმწიფო აწესებს ფასების ზედა ზღვარს პირველადი მოხმარების პროდუქტებზე.

• ნაბიჯი 2: მწარმოებელი ხედავს, რომ ხარჯი (ელექტროენერგია, საწვავი, ნედლეული) გაიზარდა, მაგრამ ფასის მომატების უფლება არ აქვს. ის წყვეტს წარმოებას, რადგან ზარალზე მუშაობა შეუძლებელია.

• ნაბიჯი 3: ჩნდება დეფიციტი. პროდუქცია ქრება დახლებიდან და გადაინაცვლებს „შავ ბაზარზე“.

• ნაბიჯი 4: სახელმწიფო იძულებული ხდება ან თავად დაიწყოს წარმოება, ან დაასუბსიდიროს ბიზნესი, რაც ისევ ახალი ფულის ბეჭდვას და მეტ ინფლაციას მოითხოვს.

5. რეალური გამოსავალი: რა უნდა მოვითხოვოთ პარლამენტთან?

იმისთვის, რომ პროტესტი იყოს შედეგიანი, მოთხოვნები უნდა შეიცვალოს:

1. მონეტარული ინფლაციის შეჩერება: (ამ ეტაპზე და სულ ცოტა!) ეროვნულ ბანკმა უნდა შეწყვიტოს ფულის მასის ექსპანსიური ზრდა, გააუქმოს სარეზერვო მოთხოვნები ბანკებისთვის და შეწყვიტოს რეფინანსირების სესხების გაცემა.

2. სახელმწიფო ხარჯების რადიკალური შემცირება: მთავრობამ რაც შეიძლება ნაკლები უნდა დახარჯოს. ბიუჯეტი უნდა იყოს დაბალანსებული, რათა არ დასჭირდეს სესხის აღება, რაც ხშირად ფულის ემისიის ხარჯზე ხორციელდება.

3. ბაზრის დერეგულაცია: რაც უფრო ადვილია წარმოების წამოწყება, მით მეტი საქონელი ჩნდება ბაზარზე. საქონლის სიმრავლე ფასების კლების ერთადერთი ბუნებრივი გზაა.

შეჯამება: ნუ მოვითხოვთ ფასების რეგულირებას – ეს შეუძლებელია. მოვითხოვოთ ჩვენი ფულის მსყიდველობითი უნარის დაცვა, მყარი ფული და მცირე მთავრობა. პარლამენტს აქვს ბერკეტი, შეზღუდოს ბიუროკრატიული ხარჯვა და ეროვნული ბანკის თვითნებობა.