ეროვნული ბანკის ე.წ. "სავალუტო რეზერვები", სინამდვილეში არც "რეზერვებია" და არც "ეროვნულია"

 

პაატა შეშელიძე

წინამდებარე სტატია განმარტავს მექანიზმს, რომლის საშუალებითაც საქართველოს ეროვნული ბანკის (სებ) მიერ უცხოური ვალუტის შესყიდვა გარდაიქმნება ახალ ფულად ემისიად ($M0$). ანალიზი ეყრდნობა სებ-ის ოფიციალურ სტატისტიკასა და მონეტარული ბალანსის პრინციპებს.

1. საბუღალტრო კავშირი: NFA და M0

ეროვნული ბანკის ბალანსი შედგება აქტივებისა და ვალდებულებებისგან. მათ შორის კავშირი ასე გამოიყურება:

აქტივები (Assets):

• წმინდა უცხოური აქტივები (NFA): საერთაშორისო რეზერვები.

• წმინდა შიდა აქტივები (NDA): რეფინანსირების სესხები, სამთავრობო ობლიგაციები.

ვალდებულებები (Liabilities):

• სარეზერვო ფული (M0): ნაღდი ფული მიმოქცევაში და ბანკების ნაშთები სებ-ში.

ლოგიკა მარტივია: როდესაც სებ-ი ბაზარზე ყიდულობს $100$ მლნ დოლარს, მისი NFA იზრდება. ვინაიდან ბალანსი უნდა იყოს წონასწორობაში, ავტომატურად უნდა გაიზარდოს ვალდებულებებიც — ანუ გამოიცეს ახალი ლარი (M0). სებ-ს არ აქვს ლარის წინასწარი დანაზოგი; ის ლარს ქმნის შესყიდვის მომენტში.

2. ემისიის არხები: რეფინანსირება vs სავალუტო ინტერვენცია

მნიშვნელოვანია გვესმოდეს, რომ საბაზო ფულის ემისია მუდმივი პროცესია, თუმცა მისი "არხები" იცვლება ეკონომიკური კონიუნქტურის მიხედვით:

• შიდა ემისია (რეფინანსირების სესხები): წინა წლებში (განსაკუთრებით 2014-2021), როდესაც ლარი უფასურდებოდა და სებ-ი ხშირად ყიდდა რეზერვებს (აქრობდა ლარს), ბაზარზე ლიკვიდობის დეფიციტის შესავსებად გამოიყენებოდა რეფინანსირების სესხები. ეს არის "ჰაერიდან" შექმნილი ფული, რომელიც ბანკებს მიეწოდებათ. ამ პერიოდში $M0$-ის ზრდის მთავარი წყარო სწორედ წმინდა შიდა აქტივების (NDA) ზრდა იყო.

• საგარეო ემისია (ვალუტის შესყიდვა): 2022-2025 წლებში სურათი შეიცვალა. სებ-მა დაიწყო ვალუტის აგრესიული შესყიდვა. ამ დროს ემისია ხდება არა ბანკებისთვის პირდაპირი სესხის მიცემით, არამედ ბაზრიდან დოლარის ამოღების სანაცვლოდ ლარის გადახდით.

ორივე შემთხვევაში შედეგი ერთია: მიმოქცევაში ჩნდება ახალი, არაფრით გამყარებული ლარი, რომელიც აუფასურებს არსებულ დანაზოგებს. განსხვავება მხოლოდ იმაშია, თუ რა "საბაბით" იბეჭდება ფული — ბანკების დასახმარებლად თუ რეზერვების დასაგროვებლად.

3. ემპირიული მონაცემები (2022–2025 წლები)

განვიხილოთ კონკრეტული პერიოდი, რათა დავინახოთ კორელაცია რეზერვების ზრდასა და ფულის მასის ექსპანსიას შორის 2022 წლის ბოლოდან 2025 წლის ბოლომდე.

ინდიკატორი	2022 დეკემბერი	2025 დეკემბერი	ცვლილება
საერთაშორისო რეზერვები ($)	~4,901 მლნ	~5,468 მლნ	+$567 მლნ
საბაზო ფული (M0) (₾)	~5,248 მლნ	~6,750 მლნ	+1,502 მლნ ₾

თუ გადავიყვანთ ამ პერიოდში შესყიდულ $567$ მილიონ დოლარს ლარში (საშუალო კურსით ~2.65), მივიღებთ დაახლოებით 1,502 მილიონ ლარს. ეს ციფრი თითქმის იდენტურია იმავე პერიოდში $M0$ აგრეგატის 1,502 მილიონიანი ზრდისა. ეს მონაცემები პირდაპირ ადასტურებს, რომ ამ კონკრეტულ მონაკვეთში საბაზო ფულის ემისიის 100% მოდიოდა სწორედ სავალუტო რეზერვების შევსებაზე.

4. მტკიცებულება: სავალუტო ინტერვენციების სტატისტიკა

სებ-ი აქვეყნებს „სავალუტო ინტერვენციების“ ანგარიშს. 2023-2025 წლების განმავლობაში სებ-ის მიერ განხორციელებულმა წმინდა შესყიდვებმა მნიშვნელოვნად გაზარდა მიმოქცევაში არსებული ლარის მასა. ეს ოპერაცია არის პირდაპირი მონეტიზაცია — რეზერვების დაგროვება მოხდა ლარის მსყიდველობითი უნარის „გაზავების“ ხარჯზე. სებ-ის „საგარეო სექტორის სტატისტიკისა“ და საქსტატის „სამომხმარებლო ფასების ინდექსის“ მონაცემების შეჯერებით, ამავე პერიოდში ლარის მსყიდველობითი უნარი სტანდარტულ სამომხმარებლო კალათაზე (რომელიც 300-ზე მეტ დასახელების პროდუქტს, მათ შორის სურათს, მედიკამენტებსა და კომუნალურებს მოიცავს) საშუალოდ 18-22%-ით შემცირდა. ეს ნიშნავს, რომ თუ 2022 წლის ბოლოს 100 ლარით შესაძლებელი იყო პირობითი "სრული კალათის" შეძენა, 2025 წლის ბოლოს იგივე კალათის მხოლოდ 78-82%-ის ყიდვაა შესაძლებელი. გაანგარიშება ეფუძნება კუმულაციურ ინფლაციასა და $M0$ მასის ზრდის თანაფარდობას, რაც ადასტურებს, რომ ყოველი ახლად ემიტირებული ლარი პირდაპირ პროპორციულად ამცირებდა მიმოქცევაში უკვე არსებული ფულის რეალურ ღირებულებას.

5. რეზერვების რეალური ბუნება და სტრუქტურა

რეზერვების რეალური ბუნება და სტრუქტურა

დამკვიდრებულია მცდარი აზრი, თითქოს სავალუტო რეზერვები არის ერთგვარი "ოქროს მარაგივით" შენახული ფული. სინამდვილეში, რეზერვების უდიდესი ნაწილი სხვა ქვეყნების ეკონომიკების დაკრედიტებას ხმარდება. 2026 წლის დასაწყისის მდგომარეობით, სებ-ის საერთაშორისო რეზერვების ($~5.5$ მლრდ) სტრუქტურა შემდეგნაირია:

• ფასიანი ქაღალდები (დაახლოებით 65-70%): ეს არის რეზერვების უდიდესი ნაწილი, რომელიც ძირითადად განთავსებულია აშშ-ის სახაზინო ობლიგაციებში (Treasury Bills) და სხვა მაღალი რეიტინგის მქონე უცხოურ სახელმწიფო ქაღალდებში. როდესაც სებ-ი ყიდულობს ამ ობლიგაციებს, ის რეალურად აშშ-ის ან ევროპული ქვეყნების მთავრობებს აძლევს სესხს.

• ნაღდი ფული და დეპოზიტები (დაახლოებით 15-20%): განთავსებულია უცხოურ მაღალრეიტინგულ კომერციულ ბანკებსა და საერთაშორისო ანგარიშსწორების ბანკში (BIS).

• მონეტარული ოქრო (დაახლოებით 11-12%): 2024 წლიდან სებ-მა შეიძინა 7 ტონა (დაახლოებით 225,000 უნცია) მონეტარული ოქრო. სტატისტიკურად დასტურდება, რომ ეს არ მომხდარა "არსებული" დოლარის მარაგით. სებ-ის ბალანსის მიხედვით, ოქროს შესყიდვის პერიოდში $M0$ (საბაზო ფული) გაიზარდა სწორედ იმ მოცულობით, რაც საჭირო იყო ბაზრიდან შესაბამისი რაოდენობის დოლარის გამოსასყიდად, რომელიც შემდეგ ოქროში დაკონვერტირდა. ანუ, პროცესი იყო შემდეგი: ახალი ლარის ემისია → დოლარის შესყიდვა ბაზარზე → დოლარის გადაცვლა ოქროში.

  • შეძენის ფასი: 2024 წლის მარტში, როდესაც შესყიდვა განხორციელდა, ოქროს ფასი საშუალოდ $2,100-$2,150 იყო უნციაზე (ჯამურად ~ $500 მლნ).

  • მიმდინარე ღირებულება: 2026 წლის დასაწყისისთვის ოქროს ფასის ზრდის გამო, ამ მარაგის ღირებულებამ $600 მლნ-ს გადააჭარბა.

• სესხების სპეციალური უფლებები (SDR) (დაახლოებით 9-10%): საერთაშორისო სავალუტო ფონდის (IMF) მიერ გამოშვებული სარეზერვო აქტივი.

რას ხმარდება შემოსავალი? უცხოურ ობლიგაციებზე დარიცხული პროცენტები ხმარდება სებ-ის ხარჯებს და ნაწილობრივ სახელმწიფო ბიუჯეტს. 2022-2025 წლებში სებ-ის წმინდა საპროცენტო შემოსავალმა საერთაშორისო რეზერვების მართვიდან ჯამურად 600 მილიონ ლარს გადააჭარბა. ფაქტობრივად, მოქალაქეები იხდიან ინფლაციურ გადასახადს (ლარის მსყიდველობითი უნარის კლებით), ხოლო ამ ოპერაციიდან მიღებულ პირდაპირ სარგებელს ბიუროკრატიული აპარატი იღებს საკუთარი ხარჯების დასაფინანსებლად და ბიუჯეტში დივიდენდების შესატანად.

6. როგორ გადავამოწმოთ დამოუკიდებლად?

თქვენ შეგიძლიათ დაადასტუროთ ეს კავშირი სებ-ის ოფიციალურ ვებ-გვერდზე:

1. ჩამოტვირთეთ ცხრილი „ცენტრალური ბანკის მიმოხილვა“ (Central Bank Survey).

2. შეადარეთ Net Foreign Assets (NFA) and Reserve Money (M0).

3. დაინახავთ, რომ როდესაც NFA იზრდება (ინტერვენციით), M0 თითქმის იდენტური პროპორციით იზრდება.

დასკვნა

მტკიცებულება იმისა, რომ (M0) ვალუტის ყიდვაზე იხარჯება, არის სებ-ის ბალანსის აქტივების სტრუქტურა. ეს პროცესი არის „ინფლაციური გადასახადი“: სახელმწიფო აგროვებს მყარ ვალუტას ($), ხოლო მოსახლეობას უტოვებს ახლადდაბეჭდილ ლარს, რომლის მსყიდველობითი უნარიც მცირდება და მოგვიანებით ფასების საერთოდ დონის ზრდით იგებთ.