პაატა შეშელიძე
სახელმწიფოს მიერ სამეურნეო საქმიანობაში ჩარევის ნებისმიერი ფორმა, განვითარების ფონდის, მხარდამჭერი პროგრამების, შეღავათიანი დაკრედიტების თუ სხვა მსგავსი მიდგომით, ეკონომიკური ლოგიკით, სხვა არაფერია თუ არა რესურსების რაციონალური განაწილებაში უხეში ჩარევა და ბაზრის ჩანაცვლება ბიუროკრატიის ნებით.
რატომ არის ასეთი მოდელები ეკონომიკური თვალსაზრისით ხარვეზიანი:
რატომ "ჩავარდა" წინა მოდელები?
„საქართველოს განვითარების ფონდი“ და „აწარმოე საქართველოში“ არსებითად ერთი და იმავე პრობლემის წინაშე იდგნენ: ინფორმაციული გაურკვევლობა და მოტივაციის ნაკლებობა.
* შერჩევითი დახმარება: ეს უწყებები ცდილობდნენ გამოეცნოთ, რომელი სექტორი იქნებოდა წარმატებული (მაგალითად, მოცვის მოყვანა თუ სასტუმროების მშენებლობა). სახელმწიფო ჩინოვნიკს არ აქვს ის ცოდნა და „ცხვირი“, რაც ბაზარზე მოქმედ მეწარმეს. შედეგად, ფული იხარჯებოდა არა იქ, სადაც რეალური მოთხოვნა იყო, არამედ იქ, სადაც ბიუროკრატიული კრიტერიუმები კმაყოფილდებოდა.
* წაგების ფასი: კერძო ბიზნესმენი თუ შეცდება, ის საკუთარ ქონებას კარგავს. ჩინოვნიკი თუ შეცდება და წამგებიან პროექტს დააფინანსებს, ის არაფერს კარგავს — ზარალს გადასახადის გადამხდელი ფარავს. ამიტომ, ამ ორგანიზაციებს არასდროს ჰქონიათ სტიმული, ყოფილიყვნენ მაქსიმალურად ფრთხილები და ეფექტურები.
"სახელმწიფო ბანკის" ილუზია
თუ კომერციული ბანკები რაღაც პროექტს არ აფინანსებენ, ამას აქვს ერთი კონკრეტული მიზეზი: რისკი აღემატება მოსალოდნელ სარგებელს. ბანკი არის მანქანა, რომელიც ეძებს მოგებას; თუ მას ფულის შოვნის შანსს დაანახებთ, ის მას არ გაუშვებს.
როდესაც სახელმწიფო ამბობს, რომ ქმნის "ბანკის მსგავს" სუბიექტს, რათა დააფინანსოს ის, რასაც სხვები არ აფინანსებენ, ის რეალურად ამბობს: „ჩვენ ვაპირებთ დავაფინანსოთ ისეთი პროექტები, რომლებიც საბაზრო პირობებში წამგებიანია“.
რა "შეღავათებზე"ა საუბარი?
იმისათვის, რომ სახელმწიფო ბანკმა "იმუშაოს", მან უნდა შექმნას ხელოვნური პირობები:
* დაბალი პროცენტი: რომელიც არ ასახავს რეალურ რისკს.
* ნაკლები მოთხოვნები გირაოზე: რაც ზრდის ფულის დაკარგვის შანსს.
* გრძელვადიანი „ლოდინი“: რასაც კერძო სექტორი ვერ თავსდება.
მთავარი კითხვა: თუ ეს პირობები კარგია ეკონომიკისთვის, რატომ არ ვრცელდება ისინი ყველაზე? პასუხი მარტივია: რესურსი შეზღუდულია. თუ ყველას მისცემ იაფ ფულს, მიიღებ ჰიპერინფლაციას. ამიტომ, სახელმწიფო იძულებულია იყოს „სუბიექტური მსაჯული“ — აირჩიოს რჩეულები, ვისაც ჩვენი საერთო ჯიბიდან დაასუბსიდირებს.
ბიზნესის სახელმწიფოებრივი მართვის ნეგატიური ეფექტები
* ბაზრის დამახინჯება: როდესაც სახელმწიფო ერთ ბიზნესს ეხმარება, ის ავტომატურად ჩაგრავს მის კონკურენტს, რომელიც საკუთარი ძალებით ცდილობს გადარჩენას. ეს კლავს სამართლიან კონკურენციას.
* „ზომბი“ კომპანიების შექმნა: იქმნება ბიზნესები, რომლებიც მხოლოდ მანამ არსებობენ, სანამ სახელმწიფო სუბსიდიას აძლევთ. როგორც კი დახმარება წყდება, ისინი იშლებიან, რადგან მათ არ უსწავლიათ ბაზარზე თვითგადარჩენა.
* კაპიტალის გაფლანგვა: ფული, რომელიც შეიძლებოდა წასულიყო ნამდვილად ინოვაციურ და მომგებიან საქმეში, მიდის იქ, სადაც „პრიორიტეტია“. ეს ჰგავს წყლის დასხმას ქვიშაში ნაყოფიერი მიწის ნაცვლად.
* კორუფცია და ნეპოტიზმი: სადაც არის „უფასო“ ან „იაფი“ ფულის განაწილების ბიუროკრატიული ბერკეტი, იქ ყოველთვის ჩნდება ცდუნება, რომ ეს ფული ახლობლებმა ან „ლოიალურმა“ ჯგუფებმა მიიღონ.
დასკვნა
ორი არაეფექტური სტრუქტურის გაერთიანება და მათი „ბანკად“ მონათვლა არ ცვლის მთავარ პრობლემას: სახელმწიფო ვერ იქნება უკეთესი ბანკირი, ვიდრე ბაზარი. ეს არის მცდელობა, პოლიტიკური ნებით შეიცვალოს ეკონომიკური რეალობა, რაც ისტორიულად ყოველთვის გადასახადების ზრდით, არაეფექტური ხარჯვითა და ეკონომიკური სტაგნაციით სრულდება.
გადავხედოთ რამდენიმე თვალსაჩინო მაგალითს, სადაც სახელმწიფოს მხრიდან „ეკონომიკის დაქოქვის“ მსგავსი მცდელობები ფინანსური კატასტროფით ან მძიმე ეკონომიკური დამახინჯებით დასრულდა. ეს მაგალითები კარგად აჩვენებს, რატომ ვერ ცვლის პოლიტიკური ნება საბაზრო კანონებს.
1. ბრაზილია და BNDES (ეროვნული განვითარების ბანკი)
ეს არის ალბათ ყველაზე მასშტაბური და „კლასიკური“ მაგალითი იმისა, რაზეც პრემიერ-მინისტრი საუბრობს. ბრაზილიამ შექმნა გიგანტური სახელმწიფო ბანკი, რომელიც „ეროვნული ჩემპიონების“ (მსხვილი ბიზნესების) დაფინანსებით იყო დაკავებული.
* რა მოხდა: ბანკი გასცემდა სუბსიდირებულ სესხებს ძალიან დაბალ პროცენტში. შედეგად, ქვეყნის უმსხვილესმა კომპანიებმა, რომლებსაც ისედაც ჰქონდათ წვდომა კერძო კაპიტალზე, დაიწყეს ამ იაფი ფულის აღება.
* შედეგი: კერძო საბანკო სექტორი პარალიზდა, რადგან სახელმწიფო ბანკთან კონკურენციას აზრი არ ჰქონდა. ამან გამოიწვია ინფლაციის ზრდა და უზარმაზარი კორუფციული სკანდალი (ცნობილი როგორც "Operation Car Wash"), რადგან ფული მიდიოდა არა ყველაზე ეფექტურებთან, არამედ პოლიტიკურად გავლენიან პირებთან. ბრაზილიის ეკონომიკამ წლები დაკარგა ამ „დახმარების“ გამო.
2. საბერძნეთი და სახელმწიფო სექტორის „ბანკიზაცია“
კრიზისამდე საბერძნეთში სახელმწიფო აქტიურად ერეოდა კრედიტების განაწილებაში სხვადასხვა ფონდების მეშვეობით, რათა „სოციალური სამართლიანობა“ და „განვითარება“ უზრუნველეყო.
* რა მოხდა: ფული რიგდებოდა ისეთ პროექტებზე, რომლებიც საბაზრო პირობებში ვერასდროს გადარჩებოდნენ (არაეფექტური სოფლის მეურნეობა, გადაჭარბებული ინფრასტრუქტურა).
* შედეგი: შეიქმნა „ილუზორული კეთილდღეობა“. როგორც კი ევროკავშირის და იაფი კრედიტების ნაკადი შეწყდა, აღმოჩნდა, რომ ეს ბიზნესები რეალურ ღირებულებას არ ქმნიდნენ. სახელმწიფო ბანკების პორტფელი „ტოქსიკური“ აქტივებით გაივსო, რამაც მთელი ქვეყნის გაკოტრება დააჩქარა.
3. სამხრეთ კორეის "Chaebols" (ადრეული ეტაპი)
მიუხედავად იმისა, რომ კორეა წარმატებულ მაგალითად ითვლება, მათი გამოცდილება 1997 წლის აზიურ ფინანსურ კრიზისში კარგად აჩვენებს სახელმწიფო მართვის ნეგატიურ მხარეს.
* რა მოხდა: სახელმწიფო აიძულებდა ბანკებს, დაეფინანსებინათ კონკრეტული მსხვილი კონგლომერატები.
* შედეგი: ამ კომპანიებმა დაკარგეს ეფექტურობაზე ზრუნვის მოტივაცია, რადგან იცოდნენ, რომ სახელმწიფო მათ არ გაწირავდა. ამან გამოიწვია კაპიტალის უზარმაზარი არასწორი განაწილება, რამაც საბოლოოდ ქვეყანა უმძიმეს ფინანსურ კოლაფსამდე მიიყვანა. რეალური ზრდა მხოლოდ მას შემდეგ დაიწყო, რაც სახელმწიფომ ბაზრის მართვის ბერკეტები შეამცირა.
რატომ არის "გაერთიანება" სახიფათო?
როდესაც ორი სხვადასხვა უწყება არსებობს, მათ მაინც აქვთ გარკვეული ბიუროკრატიული ბარიერები. მათი გაერთიანება ერთ „სახელმწიფო ბანკად“ ნიშნავს რისკების კონცენტრაციას.
* ერთიანი მარცხი: თუ ეს ერთიანი ინსტიტუტი დაუშვებს შეცდომას (და დაუშვებს, რადგან ჩინოვნიკები სხვის ფულს განკარგავენ), ეს დარტყმა იქნება არა ერთი კონკრეტული პროგრამის, არამედ მთელი სახელმწიფო ბიუჯეტისთვის.
* პოლიტიკური იარაღი: ერთიანი სუბიექტი ბევრად უფრო მარტივი სამართავია ერთი კაბინეტიდან. ეს ზრდის რისკს, რომ ბიზნესის დაფინანსება გახდეს „ჯილდო“ ლოიალობისთვის ან „სასჯელი“ ურჩობისთვის.
* გამჭვირვალობის დაკარგვა: პროგრამებს შორის თანხების გადაქაჩვა უფრო მარტივი ხდება, რაც ართულებს იმის დანახვას, თუ კონკრეტულად რომელი მიმართულებაა წამგებიანი.
დეტალურად გადავხედოთ რამდენიმე თვალსაჩინო მაგალითს, სადაც სახელმწიფოს მხრიდან „ეკონომიკის დაქოქვის“ მსგავსი მცდელობები ფინანსური კატასტროფით ან მძიმე ეკონომიკური დამახინჯებით დასრულდა. ეს მაგალითები კარგად აჩვენებს, რატომ ვერ ცვლის პოლიტიკური ნება საბაზრო კანონებს.
1. ბრაზილია და BNDES (ეროვნული განვითარების ბანკი)
ეს არის ალბათ ყველაზე მასშტაბური და „კლასიკური“ მაგალითი იმისა, რაზეც პრემიერ-მინისტრი საუბრობს. ბრაზილიამ შექმნა გიგანტური სახელმწიფო ბანკი, რომელიც „ეროვნული ჩემპიონების“ (მსხვილი ბიზნესების) დაფინანსებით იყო დაკავებული.
* რა მოხდა: ბანკი გასცემდა სუბსიდირებულ სესხებს ძალიან დაბალ პროცენტში. შედეგად, ქვეყნის უმსხვილესმა კომპანიებმა, რომლებსაც ისედაც ჰქონდათ წვდომა კერძო კაპიტალზე, დაიწყეს ამ იაფი ფულის აღება.
* შედეგი: კერძო საბანკო სექტორი პარალიზდა, რადგან სახელმწიფო ბანკთან კონკურენციას აზრი არ ჰქონდა. ამან გამოიწვია ინფლაციის ზრდა და უზარმაზარი კორუფციული სკანდალი (ცნობილი როგორც "Operation Car Wash"), რადგან ფული მიდიოდა არა ყველაზე ეფექტურებთან, არამედ პოლიტიკურად გავლენიან პირებთან. ბრაზილიის ეკონომიკამ წლები დაკარგა ამ „დახმარების“ გამო.
2. საბერძნეთი და სახელმწიფო სექტორის „ბანკიზაცია“
კრიზისამდე საბერძნეთში სახელმწიფო აქტიურად ერეოდა კრედიტების განაწილებაში სხვადასხვა ფონდების მეშვეობით, რათა „სოციალური სამართლიანობა“ და „განვითარება“ უზრუნველეყო.
* რა მოხდა: ფული რიგდებოდა ისეთ პროექტებზე, რომლებიც საბაზრო პირობებში ვერასდროს გადარჩებოდნენ (არაეფექტური სოფლის მეურნეობა, გადაჭარბებული ინფრასტრუქტურა).
* შედეგი: შეიქმნა „ილუზორული კეთილდღეობა“. როგორც კი ევროკავშირის და იაფი კრედიტების ნაკადი შეწყდა, აღმოჩნდა, რომ ეს ბიზნესები რეალურ ღირებულებას არ ქმნიდნენ. სახელმწიფო ბანკების პორტფელი „ტოქსიკური“ აქტივებით გაივსო, რამაც მთელი ქვეყნის გაკოტრება დააჩქარა.
3. სამხრეთ კორეის "Chaebols" (ადრეული ეტაპი)
მიუხედავად იმისა, რომ კორეა წარმატებულ მაგალითად ითვლება, მათი გამოცდილება 1997 წლის აზიურ ფინანსურ კრიზისში კარგად აჩვენებს სახელმწიფო მართვის ნეგატიურ მხარეს.
* რა მოხდა: სახელმწიფო აიძულებდა ბანკებს, დაეფინანსებინათ კონკრეტული მსხვილი კონგლომერატები.
* შედეგი: ამ კომპანიებმა დაკარგეს ეფექტურობაზე ზრუნვის მოტივაცია, რადგან იცოდნენ, რომ სახელმწიფო მათ არ გაწირავდა. ამან გამოიწვია კაპიტალის უზარმაზარი არასწორი განაწილება, რამაც საბოლოოდ ქვეყანა უმძიმეს ფინანსურ კოლაფსამდე მიიყვანა. რეალური ზრდა მხოლოდ მას შემდეგ დაიწყო, რაც სახელმწიფომ ბაზრის მართვის ბერკეტები შეამცირა.
რატომ არის "გაერთიანება" სახიფათო?
როდესაც ორი სხვადასხვა უწყება არსებობს, მათ მაინც აქვთ გარკვეული ბიუროკრატიული ბარიერები. მათი გაერთიანება ერთ „სახელმწიფო ბანკად“ ნიშნავს რისკების კონცენტრაციას.
* ერთიანი მარცხი: თუ ეს ერთიანი ინსტიტუტი დაუშვებს შეცდომას (და დაუშვებს, რადგან ჩინოვნიკები სხვის ფულს განკარგავენ), ეს დარტყმა იქნება არა ერთი კონკრეტული პროგრამის, არამედ მთელი სახელმწიფო ბიუჯეტისთვის.
* პოლიტიკური იარაღი: ერთიანი სუბიექტი ბევრად უფრო მარტივი სამართავია ერთი კაბინეტიდან. ეს ზრდის რისკს, რომ ბიზნესის დაფინანსება გახდეს „ჯილდო“ ლოიალობისთვის ან „სასჯელი“ ურჩობისთვის.
* გამჭვირვალობის დაკარგვა: პროგრამებს შორის თანხების გადაქაჩვა უფრო მარტივი ხდება, რაც ართულებს იმის დანახვას, თუ კონკრეტულად რომელი მიმართულებაა წამგებიანი.
დასკვნა: ისტორია გვაჩვენებს, რომ როდესაც სახელმწიფო ცდილობს იყოს „უკეთესი ბანკირი“, ის საბოლოოდ ხდება „ცუდი მევალე“. ბიზნესი ვითარდება იქ, სადაც არის დაბალი გადასახადები და თანაბარი თამაშის წესები, და არა იქ, სადაც სახელმწიფო ჩინოვნიკები წყვეტენ, ვის მისცენ იაფი ფული.
No comments:
Post a Comment
მხარდაჭერისთვის: GE65BG0000000498990435