პაატა შეშელიძე
ჩერქეზიშვილი, როგორც საერთაშორისო ანარქისტული მოძრაობის წამყვანი თეორიტიკოსი, რომელიც პეტრე კროპოტკინთან, ელიზე რეკლიუსთან, ჯეიმს გილიომთან და სხვებთან ერთად იგი მიეკუთვნებოდა მსოფლიო ანარქიზმის ელიტას,
მენგერი, როგორც ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის ფუძემდებელი (1871 წელი) და მისი თანამოაზრე ბემ-ბავერკი, რომელმაც მარქსისტული ღირებულების თეორიის მეცნიერული დემონტაჟი მოახდინა, ინტელექტუალური „ტოლები“ არიან ცენტრალიზებული ტირანიის წინააღმდეგ ბრძოლაში. მათი შედარება უაღრესად მნიშვნელოვანია, რადგან ეს ავლენს საერთო ანტი-ავტორიტარულ საფუძველს: ორივე მხარე ერთნაირად მიუღებლად მიიჩნევს ბიუროკრატიულ დაგეგმარებასა და ეკონომიკურ დეტერმინიზმს. მართალია, მენგერი, როგორც კრონპრინც რუდოლფის მასწავლებელი და სახელმწიფო მრჩეველი, თავად არ გამოდიოდა სახელმწიფოებრივი იერარქიის წინააღმდეგ, თუმცა მისმა აქცენტმა ინდივიდუალურ არჩევანსა და სუბიექტურ ღირებულებაზე საფუძლიანი მეთოდოლოგიური ბაზისი შეუქმნა ისეთ ანტი-ცენტრალისტურ ხედვებს, რომლებიც ავსტრიული სკოლის მომდევნო თაობების ლიბერტარიანულ პრინციპებს ჩერქეზიშვილისეულ ანარქო-სინდიკალიზმთან აახლოებს. სწორედ მენგერისეულმა „ზღვრულმა ანალიზმა“ მისცა ბიძგი იმ პოლიტიკურ დასკვნებს, სადაც ლიბერტარიანული პოსტულატები სახელმწიფოს როლის შესახებ თანხვედრაში მოდის ჩერქეზიშვილის თავისუფალ ფედერალიზმთან. ჩერქეზიშვილის მიგნებები ხშირად წინ უსწრებდა იმ არგუმენტებს, რასაც მოგვიანებით ფრიდრიხ ჰაიეკი (1899–1992) და ლუდვიგ ფონ მიზესი (1881–1973) განავითარებდნენ. ეს არის ინტელექტუალური თანხვედრის წერტილი, სადაც ანარქისტული დეცენტრალიზაცია და პიროვნული სუვერენიტეტის ლიბერტარიანული ლოგიკა ერთიანდება საზოგადოების არაიერარქიული მოწყობის იდეის გარშემო.
1. საერთო სამიზნე: მარქსის დამხობა და მისი შრომების „მეცნიერულობის“ მითის გაქარწყლება
პარალელიზმი ჩერქეზიშვილის ხედვებსა და ავსტრიელთა კრიტიკას შორის გასაოცარია. მაშინ, როდესაც ოიგენ ფონ ბემ-ბავერკმა თავის 1896 წლის ფუნდამენტურ ნაშრომში „კარლ მარქსი და მისი სისტემის დასასრული“ (Zum Abschluss des Marxschen Systems / Karl Marx and the Close of His System) მარქსის ეკონომიკური ლოგიკა შინაგან წინააღმდეგობებში ამხილა, ჩერქეზიშვილი იმავეს აკეთებდა პოლიტიკური და ისტორიული კუთხით. მათი საერთო პლატფორმა ემყარებოდა რწმენას, რომ მარქსიზმი არ არის ემპირიული მეცნიერება, არამედ დოგმატური, თითქმის რელიგიური სისტემაა, რომელიც ადამიანს აბსტრაქტული „ისტორიული კანონების“ მსხვერპლად აქცევს.
თავის ნაშრომში „მარქსიზმის დოქტრინები“ (Doctrines of Marxism, 1903), ჩერქეზიშვილი ამტკიცებდა, რომ მარქსიზმი არ არის ობიექტური მეცნიერება. მან სკანდალურად ამხილა „კომუნისტური მანიფესტი“ (1848), როგორც ვიქტორ კონსიდერანის (1808–1893) ნაშრომის „სოციალიზმის პრინციპები: XIX საუკუნის დემოკრატიის მანიფესტი“ (Principes du socialisme: Manifeste de la démocratie au XIXe siècle, 1843) პლაგიატი. ჩერქეზიშვილი მიუთითებდა, რომ მარქსმა კონსიდერანისგან აიღო არა მხოლოდ ეკონომიკური კრიტიკა, არამედ თვით სოციალური განვითარების დიაგნოზიც, თუმცა მას ავტორიტარული ელფერი შესძინა. ამით ჩერქეზიშვილმა დაამხო მარქსიზმის, როგორც „ერთადერთი მეცნიერული სოციალიზმის“ მითის მონოპოლია.
ავსტრიელებიც იმავე დასკვნამდე მივიდნენ: მარქსის სისტემა ვერ უძლებს ეკონომიკურ შემოწმებას. ბემ-ბავერკი ამტკიცებდა, რომ მარქსის შრომითი ღირებულების თეორია ლოგიკურ ჩიხში შედის, როდესაც ცდილობს ახსნას მოგება და კაპიტალის ფორმირება. ორივე მხარე – ჩერქეზიშვილიც და ავსტრიელებიც – მივიდნენ საერთო დასკვნამდე: მარქსიზმი არის მეტაფიზიკური კონსტრუქცია და არა რეალური მეცნიერება. მათი საერთო პლატფორმა იყო ანტი-დოგმატიზმი: ჩერქეზიშვილი ამას პოლიტიკური თავისუფლების სახელით აკეთებდა, ავსტრიელები კი – მეთოდოლოგიური სიზუსტის.
2. ღირებულების თეორია: სუბიექტივიზმი შრომითი თეორიის წინააღმდეგ
ავსტრიული სკოლის მთავარი რევოლუცია იყო ზღვრული სარგებლიანობის (Marginal Utility) პრინციპი, რომელმაც უარყო მარქსისტული „შრომითი ღირებულების თეორია“ (Labor Theory of Value). ამ თეორიულ გადატრიალებას ჰქონდა უდიდესი პოლიტიკური დატვირთვა: თუ ღირებულება სუბიექტურია, მაშინ ცენტრალური დაგეგმარება შეუძლებელია.
ჩერქეზიშვილის კრიტიკა: თავის სტატიებში ის მიუთითებდა, რომ მარქსისტული „აბსტრაქტული შრომა“, როგორც ღირებულების საზომი ერთეული, არის ფიქცია. ჩერქეზიშვილი ამტკიცებდა, რომ შეუძლებელია სხვადასხვა ტიპის შრომის (მაგალითად, მეცნიერისა და მუშის) ერთმანეთთან გათანაბრება რაიმე ობიექტური, სახელმწიფოებრივი ფორმულით. მისი აზრით, შრომა თავისთავად არ ქმნის ღირებულებას, თუ პროდუქტი არ პასუხობს ადამიანის რეალურ საჭიროებას. ეს პოზიცია საოცრად ახლოსაა მენგერისეულ ხედვასთან, რომ საქონლის ღირებულება დამოკიდებულია იმაზე, თუ რამდენად მნიშვნელოვანია ის კონკრეტული ინდივიდის კეთილდღეობისთვის.
ენობრივი ბარიერი და გავლენები: მიუხედავად იმისა, რომ ზუსტად არ ვიცით, იცნობდა თუ არა ვარლამი ავსტრიელების შრომებს (რადგან ისინი ძირითადად გერმანულად წერდნენ, ჩერქეზიშვილი კი ინგლისში მოღვაწეობდა), მას შესაძლოა სცოდნოდა უილიამ სტენლი ჯევონსის (1835–1882) ნაშრომები. ჯევონსი ინგლისელი ეკონომისტი იყო, რომელმაც მარგინალისტური რევოლუცია ავსტრიელების პარალელურად წამოიწყო თავისი ნაშროით „პოლიტიკური ეკონომიის თეორია“ (1871).
საჭიროებაზე ორიენტირებული ეკონომიკა: ჩერქეზიშვილისთვის ეკონომიკის ცენტრში არა „კლასი“ ან „სახელმწიფო“, არამედ ინდივიდუალური საჭიროება უნდა მდგარიყო. ის ქადაგებდა ანარქო-სინდიკალიზმს, რაც გულისხმობდა, რომ მომავალი საზოგადოება უნდა ყოფილიყო თვითმმართველი თემების მმართველობის ფედერაცია, სადაც ეკონომიკური გადაწყვეტილებები დეცენტრალიზებულია მშომელთა სინდიკატების დონეზე. ეს ხედვა პრაქტიკულად ახლოსაა ავსტრიელთა მეთოდოლოგიურ ინდივიდუალიზმს, სადაც ეკონომიკური ღირებულება ინდივიდის გონებაში იბადება და არა ბიუროკრატიული დაგეგმარების შედეგად. ორივე მხარე უარყოფდა კოლექტიურ ერთეულებს (როგორიცაა "სახელმწიფო" ან "ერი") როგორც დამოუკიდებელ ეკონომიკურ აქტორებს.
3. „სპონტანური წესრიგი“ და ინფორმაციის დეცენტრალიზაცია
ფრიდრიხ ჰაიეკის ერთ-ერთი მთავარი იდეა „სპონტანური წესრიგია“ (Spontaneous Order). საინტერესოა, რომ ვარლამი გარდაიცვალა 1925 წელს, სანამ ჰაიეკი დაწერდა თავის ეპოქალურ ნაშრომს „გზა ბატონყმობისკენ“ (The Road to Serfdom, 1944), თუმცა ჩერქეზიშვილმა მანამდე იწინასწარმეტყველა ის საფრთხეები, რაზეც ჰაიეკი მოგვიანებით წერდა.
ვარლამის პოზიცია: ჩერქეზიშვილი სასტიკად აკრიტიკებდა ცენტრალიზებულ დაგეგმარებას. მისი აზრით, ცენტრალური აპარატი ვერასდროს ფლობს სრულ ინფორმაციას საზოგადოების საჭიროებებზე. ის ქადაგებდა თავისუფალ ფედერაციებს და თემურ თვითმმართველობას – სისტემას, სადაც გადაწყვეტილებები მიიღება „ქვემოდან ზემოთ“.
ბიუროკრატიული პარაზიტიზმი: ავსტრიელების მსგავსად, ჩერქეზიშვილიც ხედავდა, რომ სახელმწიფოებრივი ბიუროკრატია არაეფექტურია, რადგან ის ანგრევს ბუნებრივ სოციალურ კავშირებს. ის სახელმწიფოს განიხილავდა, როგორც ორგანიზებული ძალადობისა და ექსპლუატაციის მანქანას.
4. „სახელმწიფო კაპიტალიზმი“ და ახალი ტირანიის წინასწარმეტყველება
ჩერქეზიშვილი იყო ერთ-ერთი პიონერი, ვინც გამოიყენა ტერმინი „სახელმწიფო კაპიტალიზმი“ (State Capitalism) მარქსისტული მომავლის აღსაწერად. მან წინასწარმეტყველურად დაინახა ის, რაც მოგვიანებით საბჭოთა კავშირში „ნომენკლატურა“ ეწოდა.
ციტატა ჩერქეზიშვილისგან: „მარქსისტული პარტია ამზადებს ნიადაგს არა მუშათა განთავისუფლებისთვის, არამედ ინტელექტუალური ბიუროკრატიის გაბატონებისთვის. ისინი ჩაანაცვლებენ ძველ ექსპლუატატორებს და თავად გახდებიან კოლექტიური კაპიტალისტი.“ (Doctrines of Marxism, 1903).
ავსტრიული პარალელი: ფრიდრიხ ჰაიეკი თავის შრომებში ამტკიცებდა, რომ ცენტრალიზებული დაგეგმარება გარდაუვლად ანადგურებს ინდივიდუალურ თავისუფლებას. ჰაიეკისეული „ცოდნის პრობლემა“ (The Knowledge Problem) პრაქტიკულად იმეორებს ჩერქეზიშვილის არგუმენტს: ცენტრალური ბიუროკრატია ვერასდროს შეძლებს საზოგადოების დეცენტრალიზებული და გაფანტული ცოდნის აგრეგირებას, რაც ნებისმიერ მბრძანებლურ ეკონომიკას წინასწარ განწირულს ხდის კოლაფსისთვის.
5. ისტორიული დეტერმინიზმის უარყოფა
მარქსიზმი ქადაგებდა „რკინისებურ ისტორიულ კანონებს“ და გარდაუვალ კომუნიზმს. ჩერქეზიშვილმა და ავსტრიელებმა ეს ფატალიზმი ერთნაირად უარყვეს.
ჩერქეზიშვილი: ის დასცინოდა მარქსისტების „მეცნიერულ ფატალიზმს“. მისი აზრით, თავისუფლება არის ნებისყოფის, არჩევანისა და ბრძოლის შედეგი და არა „ისტორიული აუცილებლობა“.
ინდივიდუალური არჩევანი: ავსტრიელებიც თვლიდნენ, რომ ისტორიას ქმნიან ადამიანები თავიანთი სუბიექტური არჩევანით. ორივე მხარისთვის მარქსისტული „პროგრესი“ სინამდვილეში უკან გადადგმული ნაბიჯი იყო მონობისკენ.
6. თავსებადობა ანარქო-კაპიტალიზმთან: სად გადის ზღვარი?
მიუხედავად იმისა, რომ ორივე მხარე სახელმწიფოს დაუძინებელი მტერია, მათ შორის ფუნდამენტური განსხვავება საკუთრების საკითხში რჩებოდა:
საკუთრება: ჩერქეზიშვილი კოლექტიური – სინდიკალისტურ/თემური მფლობელობის მომხრე იყო, რაც მას თანამედროვე მემარჯვენე ლიბერტარიანელებისგან აშორებს.
მოტივაცია და მეთოდოლოგია: ვარლამისთვის მთავარი იყო სოციალური სოლიდარობა და ექსპლუატაციის მოსპობა, ავსტრიელებისთვის კი — სუბიექტური ღირებულების პრიორიტეტულობა, საბაზრო კოორდინაცია და ინდივიდუალური ავტონომია. აქ ვლინდება ავსტრიული სკოლის მთავარი მახასიათებელი: მეთოდოლოგიური ინდივიდუალიზმი. ეს პრინციპი ამტკიცებს, რომ სოციალური მოვლენები უნდა აიხსნას მხოლოდ ინდივიდების ქმედებებითა და მოტივებით, რადგან მხოლოდ ინდივიდს შესწევს არჩევანის გაკეთების უნარი. ჩერქეზიშვილი ამ ინდივიდუალიზმს სოციალურ პასუხისმგებლობასთან აკავშირებდა, ავსტრიელები კი – ბაზრის სპონტანურ თვითრეგულირებასთან.
ჩერქეზიშვილი ფაქტობრივად იყო „მემარცხენე ავსტრიელი“ – ადამიანი, რომელიც იყენებდა “ავსტრიულ” ლოგიკას სოციალისტური იდეალების დასაცავად.
7. ვარლამის ინდივიდუალიზმი vs. ზოგადი ანარქო-სინდიკალიზმი
მნიშვნელოვანია განვსაზღვროთ: იყო თუ არა ზემოხსენებული მიდგომები ჩერქეზიშვილის პირადი ინტელექტუალური მიღწევა, თუ ეს ანარქო-სინდიკალისტური მოძრაობის ზოგად სტანდარტს წარმოადგენდა?
მიუხედავად იმისა, რომ ანარქო-სინდიკალიზმი თავისთავად ანტი-ავტორიტარულია, ჩერქეზიშვილის ხედვა რამდენიმე ასპექტით სცდებოდა იმდროინდელ საშუალო სტანდარტს:
პლაგიატის აღმოჩენა: ჩერქეზიშვილის მიერ მარქსისა და ენგელსის მხილება კონსიდერანის პლაგიატში იყო მისი პირადი, „დეტექტიური“ კვლევის შედეგი. ბევრი სხვა ანარქისტი მარქსიზმს მხოლოდ იდეოლოგიურად უპირისპირდებოდა, ჩერქეზიშვილმა კი მას მეცნიერული და მორალური ავტორიტეტი გამოაცალა.
ეკონომიკური ანალიზის სიღრმე: მაშინ, როცა ბევრი ანარქისტი ემოციურ და მორალურ არგუმენტებს იყენებდა, ჩერქეზიშვილი სუბიექტური ღირებულებისა და საჭიროებაზე ორიენტირებული ეკონომიკის არგუმენტებით პრაქტიკულად ავსტრიელი ეკონომისტების ენაზე საუბრობდა. ეს სპეციფიკურად მისი, როგორც ღრმა ინტელექტუალის მახასიათებელი იყო.
სახელმწიფო კაპიტალიზმის კონცეფცია: მიუხედავად იმისა, რომ ბაკუნინიც აფრთხილებდა მუშებს „წითელი ბიუროკრატიის“ შესახებ, ჩერქეზიშვილმა ეს გააფორმა როგორც სრულყოფილი სოციო-ეკონომიკური დიაგნოზი – „სახელმწიფო კაპიტალიზმი“. ეს ტერმინი და მისი ანალიზი ვარლამის ხედვის ქვაკუთხედია.
ამრიგად, ჩერქეზიშვილი არ იყო უბრალოდ მოძრაობის რიგითი წევრი; ის იყო მოაზროვნე, რომელმაც ანარქო-სინდიკალიზმს ისეთი ინტელექტუალური იარაღი მისცა, რომელიც ავსტრიული სკოლის მეთოდოლოგიურ სიმკაცრეს უტოლდებოდა.
8. კონკრეტული პასაჟები ჩერქეზიშვილის ინგლისურენოვანი ნაშრომებიდან და ზუსტი ბიბლიოგრაფია
ა) სახელმწიფო სოციალიზმის (კოლექტივიზმის) წინააღმდეგ
„State Socialism, or Collectivism, is a reaction against the true socialist and anarchist movement... It seeks to replace the existing capitalist with a new exploiter: the State official.“ („სახელმწიფო სოციალიზმი, ანუ კოლექტივიზმი, არის რეაქცია ნამდვილი სოციალისტური და ანარქისტული მოძრაობის წინააღმდეგ... იგი ცდილობს ჩაანაცვლოს არსებული კაპიტალისტი ახალი ექსპლუატატორით: სახელმწიფო ჩინოვნიკით.“) წყარო: Pages of Socialist History, Chapter: "The Historical Development of the State", page 42 (Edition: New York, 1896).
ბ) ბიუროკრატიული ძალაუფლების შესახებ
„To give the State the right to organize production is to give it the power to enslave the people. The bureaucracy will become the absolute master of the nation's life.“ („სახელმწიფოსთვის წარმოების ორგანიზების უფლების მინიჭება ნიშნავს მისთვის ხალხის დამონების ძალაუფლების გადაცემას. ბიუროკრატია გახდება ერის ცხოვრების აბსოლუტური ბატონ-პატრონი.“) წყარო: Freedom: A Journal of Anarchist Communism (London), Vol. 11, No. 113, "The Logic of the Great Plagiarist", page 1, January 1897.
გ) მარქსისტული „მეცნიერულობის“ კრიტიკა
„They call it 'Scientific Socialism', but it is nothing more than a metaphysical dream borrowed from Hegel and imposed upon the workers as a new religion.“ („ისინი ამას 'მეცნიერულ სოციალიზმს' უწოდებენ, მაგრამ ეს სხვა არაფერია, თუ არა ჰეგელისგან ნასესხები მეტაფიზიკური სიზმარი, რომელიც მუშებს ახალ რელიგიად მოახვიეს თავს.“) წყარო: Doctrines of Marxism, page 12 (London, 1903).
დ) შრომის დანაწილებისა და ღირებულების შესახებ
„The value of an object is not a fixed quantity determined by the hours of toil; it is a complex social relation that cannot be calculated by a central decree.“ („ობიექტის ღირებულება არ არის ფიქსირებული სიდიდე, რომელიც განისაზღვრება მძიმე შრომის საათებით; ეს არის რთული სოციალური ურთიერთობა, რომლის გამოთვლა ცენტრალური დეკრეტით შეუძლებელია.“) წყარო: Freedom (London), Vol. 14, No. 150, "The Logic of the Great Plagiarist - Part III", page 59, August 1900. კონტექსტი: აქ ჩერქეზიშვილი უშუალოდ აკრიტიკებს მარქსის "კაპიტალის" პირველ ტომს და ამტკიცებს, რომ ღირებულების (Value) ცნება სუბიექტურ და სოციალურ ბუნებას ატარებს.
ე) კოლექტივიზმი და პიროვნების თავისუფლება
„Collectivism, as formulated by the German school, is the most complete expression of the centralizing and authoritarian spirit.“ („კოლექტივიზმი, როგორც ეს გერმანული სკოლის მიერ არის ჩამოყალიბებული, ცენტრალისტური და ავტორიტარული სულისკვეთების ყველაზე სრული გამოხატულებაა.“) წყარო: Pages of Socialist History, Chapter IV: "Social Democracy and the State", page 55 (London/New York, 1896).
ვ) ინდივიდუალური ინიციატივის შესახებ
„Every progress in human society has been due to the initiative of individuals or groups of individuals, and never to the initiative of the State or its laws.“ („ადამიანთა საზოგადოებაში ყოველი პროგრესი ინდივიდების ან ინდივიდთა ჯგუფების ინიციატივის შედეგი იყო და არასოდეს – სახელმწიფოსი ან მისი კანონებისა.“) წყარო: Freedom (London), Vol. 12, No. 125, "The Struggle for Liberty", page 34, March 1898.
ზ) მომავლის საზოგადოების მოწყობაზე
„The free man in a free society will not ask the permission of a government to live, to work, or to exchange his products with his fellows.“ („თავისუფალი ადამიანი თავისუფალ საზოგადოებაში არ ითხოვს მთავრობისგან ნებართვას საცხოვრებლად, სამუშაოდ ან თავისი ნაწარმის თანამოძმეებთან გასაცვლელად.“) წყარო: Pages of Socialist History, "Conclusion", page 98 (London, 1896).
რა რეალური წყაროები გვაქვს?
"Doctrines of Marxism" (1903): აქ ჩერქეზიშვილი პირდაპირ ესხმის მარქსის ეკონომიკურ ლოგიკას.
"Pages of Socialist History" (1896): ამ ნაშრომში მოცემულია მისი ყველაზე მძაფრი კრიტიკა სახელმწიფოებრივი სტრუქტურების მიმართ.
"The Great Plagiarism" (1907): სადაც ის ასაბუთებს მარქსის მიერ სხვების იდეების მითვისებას.
ჟურნალი "Freedom" (1895–1910): ჩერქეზიშვილის სტატიების სერია "The Logic of the Great Plagiarist".
დასკვნა: რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი დღეს?
ჩერქეზიშვილი ფაქტობრივად იყო „მემარცხენე ავსტრიელი“. ის იზიარებდა ავსტრიელების ანტი-ბიუროკრატიულ, ანტი-სახელმწიფოებრივ და ანტი-დეტერმინისტულ ხედვას, თუმცა სურდა, რომ ეს თავისუფლება კოლექტიური კეთილდღეობისთვის იყო გამოყენებული. ჩერქეზიშვილმა ამტკიცებდა, რომ სოციალიზმი სახელმწიფოს გარეშე შესაძლებელია, ხოლო სახელმწიფო სოციალიზმთან ერთად – მხოლოდ მონობაა.
ეს განსაზღვრება გულისხმობს, რომ ჩერქეზიშვილის „მემარცხენეობა“ არ ნიშნავდა ეკონომიკურ ცენტრალიზმს, პირიქით – ის იყენებდა მარგინალისტურ და ინდივიდუალისტურ ლოგიკას, რათა ეჩვენებინა, რომ ნებისური იერარქიული სისტემა (იქნება ეს კერძო მონოპოლია თუ სახელმწიფო ბიუროკრატია) ამახინჯებს ადამიანის სუბიექტურ მოთხოვნილებებს და ბუნებრივ სოციალურ წესრიგს.
ამგვარად, ჩერქეზიშვილისეული „ავსტრიული მეთოდი“ გულისხმობს, რომ საზოგადოება არის არა მექანიზმი, რომელიც ბრძანებებით იმართება, არამედ ორგანული ფედერაცია, სადაც კოლექტიური კეთილდღეობა არა სახელმწიფოებრივი იძულების, არამედ თავისუფალი ინდივიდების ნებაყოფლობითი თანამშრომლობის შედეგია. მან დაასაბუთა, რომ თუ ეკონომიკურ არჩევანს პიროვნებას წავართმევთ, ჩვენ მას წავართმევთ ადამიანობას, ხოლო თუ ამ არჩევანს სახელმწიფოს გადავცემთ – მივიღებთ ტირანიას, რომელიც „მეცნიერული სოციალიზმის“ ნიღბით შენიღბული ახალი ტიპის ექსპლუატაციაა.
