"ავსტრიულის" გაკვეთილები – რომ დაინახო ის, რასაც სხვები ვერ ამჩნევენ

მხარდაჭერისთვის: GE65BG0000000498990435

პაატა შეშელიძე

შესავალი: რატომ უნდა ვისწავლოთ „ავსტრიულის“ გაკვეთილები

ავსტრიული ეკონომიკური სკოლა არ არის მხოლოდ მათემატიკური ფორმულების კრებული ან სტატისტიკური ცხრილების ანალიზი. ის წარმოიშვა XIX საუკუნის ბოლოს ვენაში, როდესაც კარლ მენგერმა გამოაქვეყნა თავისი „ეკონომიკის პრინციპები“ (1871). ამ მიმდინარეობამ რევოლუცია მოახდინა იმით, რომ ეკონომიკის ცენტრში არა „ნივთები“ ან „ციფრები“, არამედ მოქმედი ადამიანი დააყენა.

განსხვავებით მეინსტრიმული ეკონომიკისგან, რომელიც ცდილობს ადამიანის ქცევა ფიზიკის კანონებს დაუმორჩილოს (თითქოს ადამიანები მოლეკულები იყვნენ), ავსტრიული სკოლა იყენებს პრაქსეოლოგიას — მეცნიერებას ადამიანის მიზანმიმართული ქმედების შესახებ. ეს არის ლოგიკური დასკვნების ჯაჭვი, რომელიც ეფუძნება იმ უტყუარ ფაქტს, რომ ადამიანებს აქვთ მიზნები და ისინი იყენებენ საშუალებებს მათ მისაღწევად. ეს არის თავისუფლების, სუბიექტური არჩევანისა და სპონტანური წესრიგის ფილოსოფია.

12 ფუნდამენტური პრინციპი: ციტატები და მაგალითები

1. მეთოდოლოგიური ინდივიდუალიზმი

არსი: მხოლოდ ინდივიდები მოქმედებენ. „საზოგადოება“, „სახელმწიფო“ ან „ერი“ არ ფიქრობს, არ სურს და არ მოქმედებს. ეს მხოლოდ აბსტრაქტული ცნებებია, რომელთა მიღმა ყოველთვის დგას კონკრეტული ადამიანი თავისი პირადი ინტერესებით.

„პირველ რიგში, ჩვენ უნდა გავიგოთ, რომ ყველა ქმედება სრულდება ინდივიდების მიერ.“ — ლუდვიგ ფონ მიზესი

• მაგალითი: როდესაც გაზეთში ვკითხულობთ: „საფრანგეთმა გადაწყვიტა გადასახადების გაზრდა“, პრაქსეოლოგიურად ეს ნიშნავს, რომ საფრანგეთის მთავრობაში მყოფმა კონკრეტულმა ადამიანებმა მიიღეს ეს გადაწყვეტილება და გამოიყენეს ძალაუფლება სხვა ადამიანების (მოქალაქეების) წინააღმდეგ. არ არსებობს „საერთო ნება“, რომელიც ინდივიდებისგან დამოუკიდებლად არსებობს.

2. მეთოდოლოგიური სუბიექტივიზმი

არსი: ღირებულება არ არის ნივთის ობიექტური თვისება (როგორც წონა ან ფერი). ის არსებობს მხოლოდ ადამიანის გონებაში. არ არსებობს „სამართლიანი ფასი“ ან „რეალური ღირებულება“ სუბიექტური შეფასების მიღმა.

„ღირებულება არის მნიშვნელობა, რომელსაც ინდივიდუალური ეკონომიკური აგენტები ანიჭებენ საქონელს.“ — კარლ მენგერი

• მაგალითი: წარმოიდგინეთ ძველი, გაცვეთილი წიგნი. კოლექციონერისთვის ის შეიძლება ათასობით დოლარი ღირდეს, რადგან მისი იშვიათობა მასში სუბიექტურ კმაყოფილებას იწვევს. ჩვეულებრივი ადამიანისთვის კი ის შეიძლება მხოლოდ გასათბობად გამოსადეგი მაკულატურა იყოს. ორივე მართალია — წიგნის „ღირებულება“ იცვლება იმის მიხედვით, თუ ვინ უყურებს მას.

3. ზღვრული სარგებლიანობა (Marginalism)

არსი: ჩვენ არ ვაფასებთ სიკეთეებს „ზოგადად“. ჩვენ ვაფასებთ კონკრეტულ ერთეულს, რომელიც გვემატება ან გვაკლდება. ნებისმიერი ერთეულის ღირებულება განისაზღვრება იმ ყველაზე ნაკლებად მნიშვნელოვანი მიზნით, რომლის მიღწევაც ამ ერთეულით მოცემულ ვითარებაში არის შესაძლებელი.

„საქონლის ღირებულება განისაზღვრება იმ ყველაზე ნაკლებად მნიშვნელოვანი საჭიროებით, რომელსაც ეს საქონელი აკმაყოფილებს.“ — ეუგენ ფონ ბემ-ბავერკი

• მაგალითი (არჩევანი ზღვარზე): თუ გაქვთ 5 ლიტრი წყალი და თქვენი სუბიექტური იერარქია ასეთია: 1. წყურვილის მოკვლა, 2. ჰიგიენა, 3. საჭმელი, 4. ცხოველი, 5. ყვავილები. თუ ერთი ლიტრი დაგეღვრებათ, თქვენ სწირავთ მე-5 მიზანს. შესაბამისად, ნებისმიერი სხვა ლიტრის ფასი თქვენთვის არის „ყვავილების გადარჩენის“ ფასი.

• მნიშვნელოვანი ნიუანსი: ეს იერარქია მუდმივად იცვლება. თუ თქვენ ხართ ადამიანი, ვისთვისაც ღირსება უფრო მაღლა დგას, ვიდრე ფიზიკური გადარჩენა, თქვენ შეიძლება გასწიროთ „პირველი ლიტრიც“ (სიცოცხლე) მეხუთის (მაგალითად, წმინდა რიტუალის) შესასრულებლად. ავსტრიული სკოლა არ გკარნახობთ, რა არის „სწორი“ პრიორიტეტი, ის მხოლოდ აღწერს, როგორ აკეთებთ არჩევანს.

4. დანახარჯების სუბიექტურობა (Opportunity Cost)

არსი: ნამდვილი დანახარჯი არ არის ფული, რომელიც გადაიხადეთ. დანახარჯი არის ის ყველაზე მაღალი ღირებულების მქონე ალტერნატივა, რომელზეც უარი თქვით ამ არჩევანის გამო.

„წარმოების დანახარჯები სხვა არაფერია, თუ არა სხვა პროდუქტების ღირებულება, რომლებიც შეიძლებოდა შექმნილიყო ამავე რესურსებით.“ — ფრიდრიხ ფონ ვიზერი

• მაგალითი: თუ თქვენ გადაწყვეტთ გახდეთ ხელოვანი, თქვენი დანახარჯი არ არის მხოლოდ საღებავების ფასი. თქვენი ნამდვილი დანახარჯი არის ის ხელფასი და სტატუსი, რომელიც გექნებოდათ, მაგალითად, იურისტი რომ გამხდარიყავით. თუ თქვენთვის ხელოვნება უფრო მეტ სუბიექტურ კმაყოფილებას იძლევა, ვიდრე იურისტობა, თქვენი ქმედება „ეკონომიურია“, მიუხედავად იმისა, რომ ნაკლებ ფულს გამოიმუშავებთ.

5. დროითი უპირატესობა (Time Preference)

არსი: ადამიანი ბუნებით ამჯობინებს სიკეთეს „ახლა“, ვიდრე „მერე“. ეს არის აქსიომა. საპროცენტო განაკვეთი არის ამ „მოთმინების“ საბაზრო ფასი.

„აწმყო სიკეთე ყოველთვის უფრო მეტად ფასობს, ვიდრე მომავალი სიკეთე იმავე რაოდენობით.“ — ეუგენ ფონ ბემ-ბავერკი

• მაგალითი: რატომ იხდის ადამიანი კრედიტში პროცენტს? იმიტომ, რომ მას ბინის ყიდვა ახლა უფრო მეტად უღირს, ვიდრე 20 წლის ლოდინი. საპროცენტო განაკვეთი არ არის ბანკების „გამოგონება“ — ის არის ასახვა იმისა, თუ რამდენად აფასებს საზოგადოება აწმყოს მომავალთან შედარებით.

6. კაპიტალის სტრუქტურა

არსი: კაპიტალი არ არის ერთიანი მასა. ის არის ჰეტეროგენული (მრავალფეროვანი) და დროში განფენილი ჯაჭვი. წარმოება მოითხოვს, რომ ყველა რგოლი თავის ადგილზე იყოს.

„წარმოება არის დროში განფენილი პროცესი, რომელიც მოითხოვს კაპიტალური საქონლის სწორ თანმიმდევრობას.“ — ფრიდრიხ ჰაიეკი

• მაგალითი: თუ თქვენ გაქვთ 1000 საუკეთესო კომპიუტერი, მაგრამ არ გყავთ არცერთი პროგრამისტი, თქვენი კაპიტალი უსარგებლოა. ეკონომიკური ზრდა ნიშნავს არა მხოლოდ „მეტი ფულის“ ქონას, არამედ კაპიტალის სწორ სტრუქტურირებას, რომელიც მომხმარებლის სურვილებს პასუხობს.

7. ფული, როგორც ბაზრის პროდუქტი

არსი: ფული არ არის „საზოგადოებრივი ხელშეკრულება“ ან მთავრობის კანონი. ის წარმოიშვა, როგორც ყველაზე ლიკვიდური საქონელი, რომლის გაცვლაც ყველას სურდა.

„ფული არის ყველაზე მეტად გაყიდვადი საქონელი, რომელსაც ადამიანები იღებენ გაცვლისთვის.“ — კარლ მენგერი

• მაგალითი: კრიპტოვალუტების (ბიტკოინის) გამოჩენა არის ამ პრინციპის თანამედროვე დასტური. ხალხმა დაიწყო მისი გამოყენება არა იმიტომ, რომ ვინმემ დაავალდებულა, არამედ იმიტომ, რომ ის მოსახერხებელი აღმოჩნდა გაცვლისთვის. ფული ბაზრის ნაყოფია.

8. ეკონომიკური გათვლის პრობლემა სოციალიზმში

არსი: ფასების გარეშე შეუძლებელია რესურსების რაციონალური მართვა. სოციალიზმში კი, სადაც კერძო საკუთრება არ არის, რეალური ფასები ვერ იარსებებს.

„იქ, სადაც არ არის თავისუფალი ბაზარი, არ არის საფასო მექანიზმი; საფასო მექანიზმის გარეშე კი არ არსებობს ეკონომიკური გათვლა.“ — ლუდვიგ ფონ მიზესი

• მაგალითი: ცენტრალურმა დაგეგმარებამ შეიძლება გადაწყვიტოს, რომ „ქვეყანას სჭირდება ფოლადი“. მაგრამ მათ არ იციან, ჯობია ეს ფოლადი ხიდების ასაგებად გამოიყენონ თუ დანების საწარმოებლად. მხოლოდ თავისუფალი ფასები ეუბნება მეწარმეს, სად არის რესურსი უფრო საჭირო.

9. ფასები, როგორც ინფორმაცია

არსი: ფასები არის „სატელეგრაფო სისტემა“, რომელიც მილიონობით ადამიანს აწვდის ინფორმაციას იმის შესახებ, თუ რა არის დეფიციტური და რა — ჭარბი.

„ფასების სისტემა არის მექანიზმი ინფორმაციის გადასაცემად.“ — ფრიდრიხ ჰაიეკი

• მაგალითი: თუ ბენზინი გაძვირდა, თქვენ არ გჭირდებათ იცოდეთ, რომ სადღაც ნავთობის ჭაბურღილი აფეთქდა. ფასი პირდაპირ გეუბნებათ: „დაზოგე ბენზინი“. ეს არის ცოდნის გამოყენების გენიალური ხერხი, რომელსაც ვერცერთი კომპიუტერი ვერ შეცვლის.

10. მეწარმეობის ცენტრალური როლი

არსი: მეწარმე არის ის, ვინც მუდმივად ეძებს „შეცდომებს“ ბაზარზე — ადგილებს, სადაც ფასი უფრო დაბალია, ვიდრე პროდუქტის რეალური სარგებლიანობა.

„მეწარმეობა არის მზაობა, შეამჩნიო შესაძლებლობები, რომლებიც სხვებმა ვერ დაინახეს.“ — ისრაელ კირცნერი

• მაგალითი: Apple-მა არ „გამოიკვლია“ ბაზარი iPhone-ისთვის; სტივ ჯობსმა იწინასწარმეტყველა მომხმარებლის მომავალი სურვილები და გარისკა. მეწარმე არის ის, ვინც მომავლის გაურკვევლობას საკუთარ თავზე იღებს.

11. ბიზნეს-ციკლების ავსტრიული თეორია

არსი: კრიზისებს იწვევს არა ბაზარი, არამედ ცენტრალური ბანკების მიერ ფულის მასის ხელოვნური გაზრდა (ინფლაციური საკრედიტო ექსპანსია). ეს პროცესი ამახინჯებს ფულის ფასს — საპროცენტო განაკვეთს — და მეწარმეებს ცრუ სიგნალებს აწვდის რეალური დანაზოგების შესახებ.

„ბუმი არის ილუზია, რომელიც გამოწვეულია საკრედიტო ექსპანსიით; კრიზისი კი არის სიმართლის მომენტი.“ — მარი როთბარდი

• მაგალითი: წარმოიდგინეთ, ცენტრალური ბანკი ბეჭდავს ფულს და ხელოვნურად დაბალ პროცენტში გასცემს სესხებს. მეწარმეები ხედავენ „იაფ ფულს“ და იწყებენ გრანდიოზულ პროექტებს (მაგ. მასშტაბური მშენებლობები), რადგან ჰგონიათ, რომ საზოგადოებამ მეტი დაზოგა. თუმცა, რადგან ხალხს რეალურად დაზოგვა არ გაუზრდია, წარმოების პროცესში რესურსები (აგური, ცემენტი, შრომა) დეფიციტური ხდება და ფასები იზრდება. ბუმი სკდება, რადგან აღმოჩნდება, რომ პროექტების დასამთავრებლად რეალური სიმდიდრე არ არსებობს. კრიზისი არის მტკივნეული, მაგრამ აუცილებელი პროცესი, რათა ბაზარმა გაასუფთავოს ეს „შეცდომები“ და რესურსები ისევ იქ მიმართოს, სადაც მომხმარებელს რეალურად სურს.

12. სპონტანური წესრიგი

არსი: საზოგადოების ყველაზე რთული და სასარგებლო ინსტიტუტები (ენა, ფული, სამართალი) არავის „დაუგეგმავს“. ისინი სპონტანურად წარმოიშვა ადამიანთა ურთიერთქმედების შედეგად.

„წესრიგი, რომელიც იქმნება ადამიანთა მოქმედებით, მაგრამ არა ადამიანთა განზრახვით.“ — ფრიდრიხ ჰაიეკი

• მაგალითი: წარმოიდგინეთ ტყეში გაკვალული ბილიკი. არავის დაუხაზავს ის წინასწარ; უბრალოდ, ათასობით ადამიანმა გაიარა იქ, სადაც ყველაზე მოსახერხებელი იყო. ბაზარიც ასეთი ბილიკია — ის თავისთავად ლაგდება, თუ მას ხელს არ შევუშლით.

დასკვნა: თავისუფლება, როგორც ცივილიზაციის საფუძველი

ავსტრიული ეკონომიკური სკოლა გვასწავლის ერთ მთავარ რამეს: თავმდაბლობას. პოლიტიკოსებმა უნდა აღიარონ, რომ მათ არ აქვთ და ვერც ექნებათ საკმარისი ცოდნა იმისთვის, რომ მართონ მილიონობით ადამიანის ცხოვრება.

როგორც ლუდვიგ ფონ მიზესი ამბობდა, ყოველი ადამიანი არის მეწარმე საკუთარ ცხოვრებაში. როდესაც ჩვენ ვზღუდავთ ბაზარს, ჩვენ ვზღუდავთ თავად ადამიანურ შემოქმედებას. თავისუფლება არ არის მხოლოდ „ეფექტური“ ინსტრუმენტი ეკონომიკური ზრდისთვის — ის არის ერთადერთი მორალური გზა, რომლითაც ადამიანებს შეუძლიათ იცხოვრონ მშვიდობიანად, ითანამშრომლონ და შექმნან ღირებულებები საკუთარი სუბიექტური რწმენითა და მიზნებით.