პაატა შეშელიძე
კორუფციის წინააღმდეგ, მაგრამ ძლიერი სახელმწიფოს იმედით – რას გვიჩვენებს სერბეთის „სტუდენტური სიის“ ეკონომიკური პროგრამა?
ახალი მმართველები – ძველი ეკონომიკური წარმოდგენები?
სერბეთში „სტუდენტური სიის“ საარჩევნო გამარჯვება მნიშვნელოვან პოლიტიკურ ცვლილებას ქმნის. მთავრობის ჩამოყალიბების შესაძლებლობა მიეცა მოძრაობას, რომელმაც საზოგადოების მხარდაჭერა კორუფციასთან, ძალაუფლების ბოროტად გამოყენებასა და პოლიტიკური პრივილეგიების სისტემასთან დაპირისპირებით მოიპოვა.
მაგრამ პოლიტიკური ცვლილება თავისთავად ეკონომიკური თავისუფლების გაფართოებას არ ნიშნავს.
„სტუდენტური სიის“ 11-პუნქტიანი გეგმა სამ ნაწილად იყოფა: „სერბეთი თუ მაფია“, „ცოდნაშია ძალა“ და „სერბეთი ჩვენთან ერთად იზრდება“.
პირველი ნაწილი სამართლებრივ წესრიგსა და ანგარიშვალდებულებას ეხება. დანარჩენი ორი სახელმწიფოს აქტიურ მონაწილეობას ითვალისწინებს განათლების, მეწარმეობის, სოფლის მეურნეობის, დასაქმების, საცხოვრებლისა და ჯანდაცვის განვითარებაში.
სწორედ აქ ჩნდება ძირითადი წინააღმდეგობა: მოძრაობას სურს გააუქმოს პოლიტიკოსებისა და ბიზნესის პრივილეგირებული ურთიერთობები, მაგრამ ეკონომიკური გადაწყვეტილებების მნიშვნელოვანი ნაწილი კვლავ სახელმწიფოს მიანდოს.
ეს არ არის თავისუფალი ბაზრის პროგრამა. ის უფრო ბუნდოვანი ინსტიტუციური რეფორმების, გაფართოებული სოციალური პოლიტიკისა და ეკონომიკური ინტერვენციონიზმის ნაზავია.
1. კორუფციის აღმოფხვრა – მნიშვნელოვანი, მაგრამ არასაკმარისი ცვლილება
პროგრამის პირველი ოთხი პუნქტი ითვალისწინებს სასამართლოს დამოუკიდებლობას, სპეციალურ საგამოძიებო პოლიციას, უკანონოდ შეძენილი ქონების ჩამორთმევას, საჯარო შესყიდვების გამჭვირვალობასა და მედიის პოლიტიკური კონტროლისგან გათავისუფლებას.
ამ მიმართულებით პროგრამის მიზნები ეკონომიკური თავისუფლებისთვის მნიშვნელოვანი საფუძველია.
საკუთრების უფლების, კონტრაქტების აღსრულებისა და დამოუკიდებელი სასამართლოს გარეშე თავისუფალი საბაზრო ურთიერთობები სრულფასოვნად ვერ ვითარდება. მეწარმეს უნდა შეეძლოს საქმიანობა პოლიტიკური მფარველობის, ქრთამისა და თვითნებური ადმინისტრაციული გადაწყვეტილებების გარეშე.
მაგრამ აუცილებელია განვასხვაოთ ორი რამ: კორუფციის აღმოფხვრა და კორუფციის შესაძლებლობების შემცირება.
თუ სახელმწიფო განაგრძობს მსხვილი კონტრაქტების, სუბსიდიების, ლიცენზიებისა და შეღავათების განაწილებას, ამ გადაწყვეტილებების გამოყენების შესაძლებლობა კერძო ინტერესებისთვის შენარჩუნდება.
ახალმა ხელისუფლებამ შეიძლება შეცვალოს კორუმპირებული მოხელეები კეთილსინდისიერი ადამიანებით, მაგრამ სისტემა, რომელიც ბიზნესის წარმატებას სახელმწიფო გადაწყვეტილებებზე დამოკიდებულს ხდის, კვლავ იარსებებს.
პრობლემის გადაწყვეტა მხოლოდ უკეთესი ადმინისტრატორების შერჩევა კი არა, გადაწყვეტილებების დეცენტრალიზაცია და ზოგადი, ყველასთვის თანაბარი წესების დამკვიდრებაა.
განსაკუთრებით ფრთხილ მიდგომას მოითხოვს უკანონო ქონების ჩამორთმევა. მოპარული ქონების კანონიერი მფლობელისთვის დაბრუნება საკუთრების უფლების აღდგენაა. მაგრამ ქონების ჩამორთმევა მხოლოდ სიმდიდრის ან პოლიტიკური კუთვნილების საფუძველზე იმავე უფლების დარღვევად გადაიქცევა. აუცილებელია სამართლებრივი მტკიცებულება და დამოუკიდებელი სასამართლო.
ანტიკორუფციული რეფორმა ეკონომიკურ თავისუფლებას მაშინ ემსახურება, როდესაც ზღუდავს არა მხოლოდ კორუმპირებულ პირებს, არამედ თვითონ ხელისუფლების დისკრეციულ ძალაუფლებასაც.
2. სახელმწიფო საწარმოები – პროფესიონალი მენეჯერები თუ კერძო მესაკუთრეები?
მეხუთე პუნქტი ითვალისწინებს საჯარო სექტორის დეპარტიზაციას და სახელმწიფო საწარმოების სათავეში დამოუკიდებელი პროფესიონალების დანიშვნას.
პარტიული ნიშნით დანიშვნებთან შედარებით ეს მართვის გაუმჯობესების მცდელობაა.
თუმცა მთავარი კითხვა სხვაა: რატომ უნდა მართავდეს სახელმწიფო საწარმოს, რომლის საქმიანობაც თავისუფალ კონკურენტულ ბაზარზე შეიძლება განხორციელდეს?
კერძო საწარმოში მოგება და ზარალი მეწარმეს აწვდის ინფორმაციას, რამდენად სწორად იყენებს შეზღუდულ რესურსებს. შეცდომის ფასი პირველ რიგში მესაკუთრეს ეკისრება.
სახელმწიფო საწარმოს შემთხვევაში ზარალი ხშირად გადასახადის გადამხდელებზე გადადის. ამიტომ პროფესიონალიზმი ვერ ანაცვლებს კერძო საკუთრების, კონკურენციისა და მოგება-ზარალის მექანიზმს.
პროგრამაში მკაფიოდ არ არის განსაზღვრული სახელმწიფო საწარმოების პრივატიზაციის, კონკურენციისთვის გახსნისა და მათი საბიუჯეტო პრივილეგიების გაუქმების გეგმა.
ამრიგად, საუბარია ძირითადად სახელმწიფოს უკეთ მართვაზე და არა მისი ეკონომიკური როლის შემცირებაზე.
3. ცოდნაზე დაფუძნებული ეკონომიკა – ვინ განსაზღვრავს წარმატებულ დარგებს?
მეშვიდე პუნქტი ითვალისწინებს გრანტებსა და სუბსიდიებს სტარტაპებისთვის, ადგილობრივი მეწარმეებისა და ფერმერებისთვის. მიზანია სერბეთი აღარ იყოს იაფი სამუშაო ძალის ეკონომიკა და გადავიდეს მაღალპროდუქტიულ წარმოებაზე.
მიზანი გასაგებია, მაგრამ მისი განხორციელების მექანიზმი პრობლემურია.
ეკონომიკური განვითარება არ იწყება იმით, რომ ხელისუფლება გადაწყვეტს, რომელი დარგი უნდა გაიზარდოს.
ის იწყება დანაზოგებით, კაპიტალის დაგროვებით, ინვესტირებით, კონკურენციითა და მეწარმეთა მიერ ახალი შესაძლებლობების აღმოჩენით.
მეწარმეობის მნიშვნელოვანი ფუნქცია სწორედ ჯერ კიდევ გამოუყენებელი შესაძლებლობების აღმოჩენაა. შეუძლებელია ცენტრალიზებულად წინასწარ განისაზღვროს, რომელმა პროექტმა უნდა გაამართლოს.
როდესაც სახელმწიფო სტარტაპებს აფინანსებს, ჩნდება რამდენიმე კითხვა:
- ვინ წყვეტს, რომელ პროექტს მიეცეს ფული?
- რატომ უნდა დააფინანსოს გადასახადის გადამხდელმა პროექტი, რომლის რისკის აღებასაც კერძო ინვესტორი არ აპირებს?
- რა მოუვათ მეწარმეებს, რომლებიც სუბსიდიას ვერ მიიღებენ, მაგრამ უკეთეს პროდუქტს ქმნიან?
სუბსიდიით დაფინანსებულმა კომპანიამ შეიძლება კერძო კონკურენტი ბაზრიდან განდევნოს არა იმიტომ, რომ მომხმარებელს უკეთ ემსახურება, არამედ იმიტომ, რომ მისი ხარჯების ნაწილს სხვები იხდიან.
გარდა ამისა, სახელმწიფოს მიერ ერთი დარგისთვის გამოყოფილი კაპიტალი სხვა შესაძლო საქმიანობას აკლდება. ეს არის ალტერნატიული დანახარჯი, რომელსაც პროგრამა თითქმის არ განიხილავს.
იაფი სამუშაო ძალის ეკონომიკიდან გამოსვლის გზაც ხელფასების ან დარგების ადმინისტრაციული შერჩევა არ არის. ხელფასების მდგრად ზრდას განსაზღვრავს შრომის პროდუქტიულობა, მასთან დაკავშირებული კაპიტალი და კონკურენცია მუშაკებისთვის.
ამიტომ გადამწყვეტი კითხვა არის არა ის, ვის დაურიგებს სახელმწიფო გრანტებს, არამედ ის, რამდენად ადვილი იქნება სერბეთში კერძო კაპიტალის შექმნა, მოზიდვა და დაცვა.
4. შრომითი კონტრაქტები – გარანტირებული სტაბილურობა თუ დასაქმების შეზღუდვა?
მერვე პუნქტით დროებითი შრომითი ხელშეკრულების მაქსიმალური ვადა 24-დან 12 თვემდე მცირდება.
მიზანია დამსაქმებლის მხრიდან გაურკვევლობისა და შრომითი ურთიერთობების ბოროტად გამოყენების შემცირება.
მაგრამ შრომითი კონტრაქტი ორი მხარის შეთანხმებაა. დამსაქმებლისთვის მოქნილობის შეზღუდვამ შეიძლება საპირისპირო შედეგიც გამოიწვიოს.
მაგალითად, თუ მცირე ბიზნესის მფლობელმა არ იცის, ექნება თუ არა საკმარისი შეკვეთები მომდევნო წელს, მან შეიძლება საერთოდ აღარ დაიქირაოს დამატებითი თანამშრომელი, ან დროებითი ხელშეკრულება უფრო ადრე შეწყვიტოს.
შედეგად, უკვე დასაქმებულთა ნაწილი მეტ დაცვას მიიღებს, ხოლო სამუშაოს მაძიებლებს ახალი შესაძლებლობები შეუმცირდებათ.
ეს შედეგი გარდაუვალი არ არის, მაგრამ რეალური რისკია, განსაკუთრებით ახალგაზრდების, გამოუცდელი მუშაკებისა და მცირე საწარმოებისთვის.
შრომითი ურთიერთობების უსაფრთხოებისთვის მნიშვნელოვანია სამართლებრივი წესების დაცვა, თაღლითობისა და იძულების აკრძალვა. თუმცა დასაქმების ხანგრძლივობის საკანონმდებლო განსაზღვრა ვერ შექმნის იმ ეკონომიკურ პირობებს, რომლებშიც ხანგრძლივი თანამშრომლობა ორივე მხარისთვის ხელსაყრელია.
5. მონოპოლიებთან ბრძოლა – თავისუფალი კონკურენცია თუ ეკონომიკური ნაციონალიზმი?
მეცხრე პუნქტი იმპორტიორთა პრივილეგიებისა და სურსათის ბაზარზე მონოპოლიური გავლენის წინააღმდეგ ბრძოლას ეხება.
აქ პროგრამას თავისუფალი ბაზრისთვის მნიშვნელოვანი პოტენციალი აქვს.
თუ მსხვილი კომპანიები მონოპოლიურ მდგომარეობას სახელმწიფო ლიცენზიებით, საბაჟო შეზღუდვებით, ექსკლუზიური უფლებებით ან პოლიტიკური მფარველობით ინარჩუნებენ, ამ პრივილეგიების გაუქმება კონკურენციას გააძლიერებს.
მაგრამ ადგილობრივი წარმოების სახელმწიფო სუბსიდირება ან იმპორტის შეზღუდვა კონკურენციის განვითარებას არ ნიშნავს.
სურსათის უსაფრთხოება არ ნიშნავს, რომ ყველა პროდუქტი ქვეყნის შიგნით უნდა იწარმოებოდეს. საერთაშორისო ვაჭრობა ქვეყნებს საშუალებას აძლევს მიიღონ ისეთი საქონელი, რომლის ადგილობრივი წარმოება უფრო ძვირი დაუჯდებოდათ.
იმპორტის დაბრკოლება შეიძლება დაეხმაროს პრივილეგირებულ ადგილობრივ მწარმოებელს, მაგრამ ამავე დროს მომხმარებლის ხარჯებიც გაზარდოს.
მიწისა და წყლის დაცვაც კერძო საკუთრების, კონტრაქტებისა და ზიანისთვის სამართლებრივი პასუხისმგებლობის პრინციპებს უნდა ემყარებოდეს და არა ბუნდოვან ფორმულას „ეროვნული სიმდიდრის“ შესახებ, რომელიც სახელმწიფოს დამატებითი კონტროლის საფუძველი შეიძლება გახდეს.
თავისუფალი ბაზარი ნიშნავს კონკურენციას როგორც ადგილობრივ, ისე უცხოელ მწარმოებლებს შორის – სახელმწიფო პრივილეგიების გარეშე.
6. ხელმისაწვდომი საცხოვრებელი – რატომ შეიძლება შეღავათებმა ბინები გააძვიროს?
მეათე პუნქტი ახალგაზრდა ოჯახებისა და გარკვეული პროფესიის წარმომადგენლებისთვის შეღავათიან ქირას, შემდგომი შესყიდვის შესაძლებლობასა და საგადასახადო შეღავათებს ითვალისწინებს.
თუ სახელმწიფო მოთხოვნას სუბსიდირებით ზრდის, მაგრამ საცხოვრებელი ფართის მიწოდება სწრაფად ვერ იზრდება, დამატებითი მსყიდველუნარიანობის ნაწილი შესაძლოა ბინების ფასების ზრდაში აისახოს.
ასეთ შემთხვევაში დახმარების ნაწილი საბოლოოდ შეიძლება მიწის მესაკუთრეებმა, დეველოპერებმა ან გამყიდველებმა მიიღონ.
მეორე პრობლემაა შერჩევა: რატომ უნდა მიიღოს შეღავათი ერთმა ახალგაზრდა ოჯახმა ან კონკრეტულ პროფესიაში დასაქმებულმა ადამიანმა და არა იმავე შემოსავლის მქონე სხვამ?
საცხოვრებლის ხელმისაწვდომობის შეფასებისას მიწოდების პირობებიც უნდა გავითვალისწინოთ: რამდენად მარტივია მშენებლობა, მიწის გამოყენება, კერძო ინვესტიცია და საცხოვრებლის გაქირავება?
ქალაქთმშენებლობითი შეზღუდვების, უსაფუძვლო ბიუროკრატიისა და პრივილეგირებული სამშენებლო უფლებების შემცირებამ შეიძლება საცხოვრებლის მიწოდება გაზარდოს ისე, რომ სახელმწიფო ყოველწლიურად ახალ სუბსიდიებს არ ანაწილებდეს.
7. პროგრესული გადასახადები – სოციალური სამართლიანობა თუ კაპიტალის დასჯა?
აქ მნიშვნელოვანია წყაროების განსხვავება.
ოფიციალური 11-პუნქტიანი ტექსტი არ შეიცავს დამოუკიდებელ პუნქტს პროგრესული საშემოსავლო დაბეგვრის შესახებ. თუმცა Kamatica-ს 26 ოქტომბრის ანალიზის თანახმად, სიის წარმომადგენლები განიხილავენ დაბალი შემოსავლის მქონეთა საგადასახადო ტვირთის შემცირებას და უფრო მაღალი შემოსავლისა და ქონების მქონეთა დაბეგვრის გაზრდას.
14 ოქტომბრის ეკონომიკურ დებატში სიის კანდიდატმა მილიან სალატამ ასევე წამოჭრა მრავალბინიანი მესაკუთრეების პროგრესული დაბეგვრის საკითხი.
ამ იდეების კონკრეტული საგადასახადო განაკვეთები და ზღვრული მაჩვენებლები ჯერ არ არის განსაზღვრული.
დაბალშემოსავლიანი ადამიანებისთვის გადასახადების შემცირება მათ განკარგულებაში მეტ ფულს ტოვებს და ეკონომიკური თავისუფლების გაზრდის შესაძლებლობას ქმნის.
მაგრამ მაღალი შემოსავლის ან დაგროვილი ქონების დამატებით დაბეგვრას სხვა სტიმულებიც ახლავს.
შემოსავალი მხოლოდ მოხმარების წყარო არ არის – ის დანაზოგების, ახალი საწარმოების, მშენებლობისა და სამუშაო ადგილების დაფინანსების წყაროცაა.
თუ დამატებით დაბეგვრა ამცირებს ინვესტიციის მოსალოდნელ უკუგებას, შეიძლება შემცირდეს კაპიტალის შექმნის სტიმული. ეფექტის მასშტაბი კონკრეტულ განაკვეთებსა და საგადასახადო სისტემაზეა დამოკიდებული.
აქ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია განვასხვაოთ კანონიერად დაგროვილი ქონება სახელმწიფო მფარველობით ან კორუფციით მოპოვებული სიმდიდრისგან.
ქონების კანონიერება და მისი შეძენის გზა არსებითი საკითხია. მხოლოდ სიმდიდრის მოცულობა ვერ იქნება დასკვნის საფუძველი, რომ მესაკუთრეს რაიმე უსამართლოდ აქვს მიღებული.
8. უფასო სახელმძღვანელოები და ხელმისაწვდომი მედიკამენტები – ვინ იხდის?
მეექვსე და მეთერთმეტე პუნქტები ითვალისწინებს უფასო სასკოლო სახელმძღვანელოებს, ჯანდაცვის ტერიტორიულ ხელმისაწვდომობასა და მედიკამენტების ერთიანი ფასის მექანიზმს.
ამ მომსახურებებს რეალური ღირებულება აქვს.
თუ მოქალაქე სახელმძღვანელოს უფასოდ იღებს, მისი წარმოების, შეძენისა და მიწოდების ხარჯს სახელმწიფო ბიუჯეტიდან ფარავს. შესაბამისად, ხარჯი სხვა გადასახადის გადამხდელებზე ნაწილდება.
ეს შეიძლება იყოს შეგნებული სოციალური არჩევანი, მაგრამ საჭიროა დაფინანსების ღირებულებისა და ალტერნატიული გამოყენების გათვალისწინება.
მედიკამენტებთან დაკავშირებით კიდევ უფრო მნიშვნელოვანი განსხვავებაა.
თუ ერთიანი ფასი ადმინისტრაციულად განისაზღვრება საბაზრო დანახარჯებზე დაბლა, აფთიაქებს შეიძლება აღარ უღირდეთ ზოგიერთი მედიკამენტის გაყიდვა, განსაკუთრებით მცირედ დასახლებულ და შორეულ რეგიონებში, სადაც ტრანსპორტირება და მომსახურება ძვირია.
თუკი სახელმწიფო ფასებს მწარმოებლებისა და გამყიდველების ხარჯების ანაზღაურებით ათანაბრებს, საკითხი ბიუჯეტის ხარჯებში გადადის.
ასევე, ყველა სოფელში ექიმის არსებობა მხოლოდ პოლიტიკური გადაწყვეტილებით ვერ მიიღწევა. საჭიროა კადრები, შესაბამისი ინფრასტრუქტურა, ფინანსური რესურსები და იმის გათვალისწინება, რამდენ პაციენტს შეუძლია კონკრეტული მომსახურების გამოყენება.
კონკურენტული კერძო სამედიცინო მომსახურება, სადაზღვევო მოდელები, მობილური კლინიკები და დისტანციური კონსულტაციები სხვადასხვა ადგილას შესაძლოა განსხვავებულად ეფექტიანი იყოს.
სწორედ ამიტომ ერთიანი ადმინისტრაციული მოდელის ნაცვლად სასურველია გადაწყვეტილებების მიმღებთა მრავალფეროვნება და კონკურენცია.
9. მთავარი ეკონომიკური პრობლემა – სად არის ფული?
პროგრამა კორუფციული გზით მოპოვებული ქონების დაბრუნებასა და ბიუჯეტის უკეთ მართვას ეკონომიკური და სოციალური დაპირებების დაფინანსების წყაროდ განიხილავს.
თუმცა ერთხელ დაბრუნებული თანხა მუდმივი შემოსავალი არ არის.
ხელფასები, სამედიცინო მომსახურება, განათლება და სუბსიდიები განმეორებით ფინანსურ ვალდებულებებს ქმნის.
2026 წლის სერბეთის საბიუჯეტო ვითარებაც მნიშვნელოვანი შეზღუდვაა. მსოფლიო ბანკის მიხედვით, დამატებითი ბიუჯეტი ცენტრალური მთავრობის დეფიციტს მშპ-ის დაახლოებით 3,5%-მდე ზრდის. საერთაშორისო სავალუტო ფონდი კი ყურადღებას ამახვილებს სახელმწიფო საწარმოების ფინანსურ რისკებზე, საჯარო ინვესტიციების პრიორიტეტიზაციასა და ვალის მდგრადობაზე.
ახალი პროგრამა არ გვთავაზობს ამომწურავ პასუხებს: რამდენი დაჯდება თითოეული დაპირება, რომელი ხარჯები შემცირდება, რამდენად გაიზრდება გადასახადები ან ვალი და როგორ შეიზღუდება სახელმწიფო საწარმოების საბიუჯეტო დამოკიდებულება.
ამიტომ მთავრობის ეკონომიკური შესაძლებლობების შეფასება მხოლოდ პოლიტიკური ნების საფუძველზე შეუძლებელია.
10. საგარეო პოლიტიკა და ეროვნული საკითხები – რა აერთიანებს „სტუდენტურ სიას“?
„სტუდენტური სიის“ ეკონომიკური პროგრამის შეფასება არასრული იქნება მისი საგარეო-პოლიტიკური და ისტორიულ-იდეოლოგიური პოზიციების განხილვის გარეშე. ეს საკითხები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ მოძრაობისთვის, რომელიც სხვადასხვა პოლიტიკური შეხედულების ადამიანებს აერთიანებს და ახლა მთავრობის ჩამოყალიბების შესაძლებლობა აქვს.
წყაროების გამიჯვნა აუცილებელია: ზემოთ განხილული ოფიციალური 11-პუნქტიანი „სტუდენტური გეგმა“ საგარეო პოლიტიკას ცალკე არ განიხილავს. თუმცა მოძრაობამ გამოაქვეყნა დამატებითი საგარეო-პოლიტიკური დებულებები, მათ შორის რუსეთთან ურთიერთობისა და სანქციების შესახებ. ეროვნული საკითხების უფრო ფართო ხედვა აღწერილია სიის წარმომადგენლების განცხადებებში და საგარეო პოლიტიკის პროგრამის მიმოხილვაში. ცალკეული კანდიდატის პირადი შეხედულება ავტომატურად მთელი სიის შეთანხმებულ პოზიციად არ უნდა ჩაითვალოს.
10.1. რუსეთი და უკრაინა – პარტნიორობა სანქციების გარეშე
სიის გაცხადებული პოზიციაა, რომ სერბეთმა რუსეთს სანქციები არ დაუწესოს და შეინარჩუნოს ტრადიციული თანამშრომლობა, მათ შორის გაეროს უშიშროების საბჭოში სერბეთის ტერიტორიულ მთლიანობასთან დაკავშირებულ საკითხებზე. სანქციების წინააღმდეგ არგუმენტად მოჰყავთ მათი სავარაუდო არაეფექტიანობა და მოსახლეობაზე შესაძლო უარყოფითი გავლენა.
ამავე დროს, საგარეო-პოლიტიკურ დებულებებში აღიარებულია სუვერენული ქვეყნების, მათ შორის უკრაინის ტერიტორიული მთლიანობის პატივისცემის აუცილებლობა და ომის მშვიდობიანი დასრულების მიზანი. ამგვარად, მოსკოვთან პარტნიორობის შენარჩუნება ავტომატურად არ ნიშნავს უკრაინის საზღვრების ცვლილების აღიარებას. თუმცა არც ის არის განმარტებული, კონკრეტულად რა ნაბიჯებით შეუთავსდება სერბეთის პოზიცია უკრაინის მხარდამჭერ ევროპულ პოლიტიკას.
ეკონომიკური პრობლემა პრაქტიკულია: რუსული გაზის მიწოდებაზე დამოკიდებულება და რუსული კაპიტალის მონაწილეობა სერბეთის ენერგეტიკაში ამცირებს ბელგრადის არჩევანის თავისუფლებას. ენერგეტიკის უსაფრთხოება მხოლოდ ერთი პოლიტიკური პარტნიორის შენარჩუნებით ვერ მიიღწევა. ალტერნატიული მომწოდებლები, ინფრასტრუქტურის განვითარება და კონკურენტული მიწოდება ამცირებს როგორც ფასებთან, ისე შესაძლო პოლიტიკური ზეწოლის მიმართ მოწყვლადობას.
აქ ძირითადი კითხვა ასეთია: სია პარტნიორობის შენარჩუნებასთან ერთად რეალურად გააფართოებს ენერგეტიკულ და სავაჭრო არჩევანს თუ ეკონომიკური დამოკიდებულება უბრალოდ ძველი სახით გაგრძელდება?
10.2. ევროკავშირი – ეკონომიკური პარტნიორი, მაგრამ წევრობა ჯერ გადაუწყვეტელია
ევროკავშირი სიის საგარეო-პოლიტიკურ ხედვაში სერბეთის უმნიშვნელოვანეს ეკონომიკურ პარტნიორად არის წარმოდგენილი. იგი მხარს უჭერს წევრ ქვეყნებთან ურთიერთობების გაღრმავებას, მართლმსაჯულებისა და ძირითადი უფლებების სფეროში რეფორმებს და ევროპულ საფინანსო ინსტიტუტებთან თანამშრომლობას.
მაგრამ გაფართოებულ პროგრამაში ევროკავშირში გაწევრიანება პირდაპირ და უპირობოდ არ არის გამოცხადებული საბოლოო მიზნად. წამყვანი კანდიდატების განცხადებებით, ჯერ უნდა დასრულდეს მოლაპარაკებების შესაბამისი ეტაპები, შემდეგ კი წევრობის საკითხი მოქალაქეთა გადაწყვეტილებით, რეფერენდუმით გადაწყდეს.
ევროპულ ეკონომიკურ სივრცესთან დაახლოება მხოლოდ პოლიტიკური სიმბოლო არ არის: მას ეხება ექსპორტზე გასვლა, ინვესტიციები, პროდუქციის სტანდარტები, მომსახურების მიწოდება და კაპიტალის მოძრაობა. მაგრამ ფინანსური დახმარებისა და ახალი სახელმწიფო პროგრამების მოზიდვა ავტომატურად არ ნიშნავს კონკურენციის გაფართოებას. შედეგს განსაზღვრავს ისიც, შეამცირებს თუ არა სერბეთი საბაჟო და არასაბაჟო ბარიერებს, უზრუნველყოფს თუ არა თანაბარ პირობებს ადგილობრივი და უცხოელი მეწარმეებისთვის და დაიცავს თუ არა კერძო კონტრაქტებს.
რუსეთის სანქციებზე უარი და ევროკავშირის საგარეო პოლიტიკასთან დაახლოების პერსპექტივა უკვე ქმნის კონკრეტულ შეთანხმების საჭიროებას. ამ განსხვავებას პარტიის საერთო ანტიკორუფციული მიზანი ვერ გააქრობს.
10.3. კოსოვო – ტერიტორიული მთლიანობა და კონსტიტუციური პატრიოტიზმი
კოსოვოზე სიის პოზიცია მკაფიოა: ის კოსოვოს სერბეთის შემადგენელ ნაწილად მიიჩნევს, ეწინააღმდეგება მისი დამოუკიდებლობის აღიარებას და საერთაშორისო ორგანიზაციებში ცალკე სახელმწიფოდ გაწევრიანებას. მოძრაობა ეყრდნობა სერბეთის კონსტიტუციასა და გაეროს უშიშროების საბჭოს 1244-ე რეზოლუციას. აცხადებს, რომ შეამოწმებს წინა ხელისუფლებების მიერ პრიშტინასთან გაფორმებული შეთანხმებების კონსტიტუციურობას და დაიცავს კოსოვოში მცხოვრები სერბების განათლების, ჯანდაცვისა და კულტურულ ინსტიტუტებს.
ეს არის სიის ოფიციალურად გამოკვეთილი სახელმწიფოებრივი პოზიცია და არა მხოლოდ ცალკეული ნაციონალისტი კანდიდატის განცხადება. მასთან ერთად სიის წარმომადგენლები საუბრობენ დიალოგსა და მშვიდობიან გზებზე, თუმცა კონკრეტული შეთანხმების მისაღწევად აუცილებელი კომპრომისები ნათლად ჩამოყალიბებული არ არის.
კოსოვოს საკითხი ევროკავშირთან ურთიერთობისთვისაც გადამწყვეტია: ბელგრადისა და პრიშტინის ურთიერთობების ნორმალიზება გაწევრიანების პროცესის ერთ-ერთი არსებითი პირობაა. აქ ერთმანეთს ხვდება კონსტიტუციური ტერიტორიული პრეტენზია, საერთაშორისო მოლაპარაკების რეალობა და ადგილზე მცხოვრები ადამიანების ყოველდღიური უფლებები.
სახელმწიფოთა საზღვრებზე დავა არ უნდა იქცეს კერძო ადამიანების გადაადგილების, საკუთრების, უსაფრთხოების, განათლებისა და ვაჭრობის განუსაზღვრელი შეზღუდვის საფუძვლად. სწორედ პრაქტიკული უფლებების დაცვის ხარისხით გამოჩნდება, რას მოიტანს სიის კოსოვოს პოლიტიკა ადგილობრივი სერბებისა და ალბანელებისთვის.
10.4. ნაციონალიზმი, ბოსნიელი სერბები და ეროვნული უმცირესობები
„სტუდენტური სია“ ერთგვაროვანი იდეოლოგიური ორგანიზაცია არ არის. მისი წარმომადგენლები ერთდროულად იყენებენ კონსტიტუციური პატრიოტიზმისა და ეროვნული იდენტობის დაცვის ენას და საუბრობენ მოქალაქეთა თანასწორობაზე, რელიგიის თავისუფლებასა და დისკრიმინაციის დაუშვებლობაზე.
ბოსნია-ჰერცეგოვინაში იგი მხარს უჭერს სერბთა რესპუბლიკის (Republika Srpska) დეიტონის შეთანხმებით განსაზღვრული კონსტიტუციური უფლებამოსილებების შენარჩუნებას და ბელგრადთან ეკონომიკური და კულტურული კავშირების გაფართოებას. პროგრამაში ცალკეა განხილული მონტენეგროში და ხორვატიაში მცხოვრები სერბების ეროვნული, ენობრივი და კულტურული უფლებები. ამავე დროს, სიის წარმომადგენლები საჯაროდ საუბრობენ მრავალეთნიკურ სერბეთში თანაბარი მოქალაქეობრივი უფლებების აუცილებლობაზე.
ამ ორი მიმართულების შეთავსება შესაძლებელია, თუ ეროვნული თვითმყოფადობის დაცვა ეფუძნება ინდივიდის უფლებებს, ნებაყოფლობით გაერთიანებას, ადგილობრივ თვითმმართველობასა და სამართლებრივ თანასწორობას. წინააღმდეგობა წარმოიშობა მაშინ, როდესაც „ეროვნული ინტერესის“ სახელით სახელმწიფო იწყებს ადამიანების, ქონების, ინვესტიციების ან ვაჭრობის განსაკუთრებულად მართვას და ცალკეული ჯგუფებისთვის პრივილეგიების განაწილებას.
ამიტომ მხოლოდ პატრიოტული რიტორიკა ვერ გვიჩვენებს, იქნება პოლიტიკა ლიბერალური თუ ინტერვენციონისტული. პასუხს იძლევა კონკრეტული გადაწყვეტილებები – ვინ იღებს უფლებას, ვინ კარგავს მას და რომელი კერძო არჩევანი იზღუდება.
10.5. რატკო მლადიჩი, სრებრენიცა და 1990-იანი წლების ომის დანაშაულები
აქ აუცილებელია ერთმანეთისგან გავმიჯნოთ სასამართლოს დადგენილი ფაქტები და სიის პოლიტიკური პოზიცია.
რატკო მლადიჩის მიმართ საერთაშორისო სასამართლოს გამამტყუნებელი განაჩენი სრებრენიცის გენოციდის, კაცობრიობის წინააღმდეგ ჩადენილი და სხვა ომის დანაშაულებისთვის საბოლოოდ ძალაში დარჩა. მლადიჩი 2026 წლის 27 აგვისტოს ჰააგაში გარდაიცვალა. რადოვან კარაჯიჩს საბოლოოდ მიესაჯა სამუდამო პატიმრობა, ხოლო ვოისლავ შეშელი სააპელაციო სასამართლომ დამნაშავედ ცნო ადამიანთა დევნისა და იძულებითი გადაადგილების გარკვეულ დანაშაულებში. სლობოდან მილოშევიჩის პროცესი მისი გარდაცვალების გამო დასრულდა საბოლოო განაჩენის გარეშე. ეს სამართლებრივი განსხვავება აუცილებლად უნდა შენარჩუნდეს.
რაც შეეხება თავად სიას, მისმა წამყვანმა კანდიდატმა ილია სრდანოვიჩმა 24 სექტემბრის ინტერვიუში მლადიჩის შეფასება „ამჟამინდელ პრიორიტეტად“ არ მიიჩნია და საკუთარი ან სხვა კანდიდატების ინდივიდუალური მოსაზრებების წინ წამოწევას ერიდებოდა. 3 ოქტომბერს ნოვი-პაზარში, სიის შეკრებაზე, გამოჩნდა ტრანსპარანტები, რომლებიც სრებრენიცას გენოციდს უწოდებდა და მლადიჩს ომის დამნაშავედ მოიხსენიებდა. ეს არის აქციის მონაწილეთა გამოხატული დამოკიდებულება, მაგრამ არა თავისთავად მთელი სიის ოფიციალური რეზოლუცია.
სიის კანდიდატებსაც ერთმანეთისგან განსხვავებული აქცენტები აქვთ. იოვო ბაკიჩს წარსულში საჯაროდ ჰქონდა გამოთქმული პოზიცია, რომ სრებრენიცაში გენოციდი მოხდა. იუგოსლავ გაშიჩმა 19 ოქტომბრის საარჩევნო დებატში ისაუბრა პოდრინიეში ჩადენილ მძიმე დანაშაულებზე, სერბი მსხვერპლის მიმართ მართლმსაჯულების საჭიროებასა და მთელი სერბთა რესპუბლიკის კოლექტიური დადანაშაულების დაუშვებლობაზე, მაგრამ გენოციდის სამართლებრივი შეფასება ერთმნიშვნელოვნად არ დაუდასტურებია.
ამიტომ არსებული წყაროებით არ დასტურდება, რომ სიის ყველა წარმომადგენელი ომის დამნაშავეთა განდიდებას იზიარებს; ასევე არ დასტურდება, რომ მათ ამ ისტორიულ საკითხებზე ერთიანი, დეტალური პოლიტიკური პოზიცია შეიმუშავეს. ანალოგიური მკაფიო კოლექტიური პოლიტიკა კარაჯიჩის, შეშელისა და მილოშევიჩის პოლიტიკური მემკვიდრეობის შეფასებაზეც არ ჩანს.
სამართლებრივ სახელმწიფოს ამ საკითხში ორი პრინციპი სჭირდება: კონკრეტული დანაშაულისთვის პირადი პასუხისმგებლობა და ეროვნების მიხედვით კოლექტიური ბრალის უარყოფა. პირველს ვერ აუქმებს ეროვნულ-პატრიოტული მოტივი, მეორეს კი – კონკრეტული პირების სასამართლოში დადასტურებული დანაშაულები.
10.6. NATO, აშშ, ჩინეთი და ახლო აღმოსავლეთი
სია მხარს უჭერს სერბეთის სამხედრო ნეიტრალიტეტის შენარჩუნებას და NATO-ში გაწევრიანების გეგმას არ აცხადებს. შეერთებულ შტატებთან კი ეკონომიკური და ტექნოლოგიური ურთიერთობების, ენერგომომარაგების დივერსიფიკაციისა და ინვესტიციების გაფართოება სურს.
ჩინეთთან პროგრამა ითვალისწინებს სტრატეგიული პარტნიორობის გაგრძელებას, მაგრამ აცხადებს, რომ ახალი პროექტები სერბეთის კანონმდებლობას, გარემოსდაცვით და შრომით მოთხოვნებს უნდა შეესაბამებოდეს. ეს შეიძლება ნიშნავდეს უფრო გამჭვირვალე პირობებს, თუმცა ეკონომიკური შედეგი კვლავ დამოკიდებული იქნება იმაზე, დაიცავენ თუ არა ჩინურ, ევროპულ, ამერიკულ და ადგილობრივ კომპანიებთან ურთიერთობაში ყველასთვის ერთსა და იმავე წესებს.
ისრაელ-პალესტინის კონფლიქტზე სიის საგარეო-პოლიტიკური ტექსტი მკვეთრად აკრიტიკებს ისრაელის ქმედებებს ღაზაში და პალესტინელებისთვის ჰუმანიტარული დახმარების გაზრდას ითვალისწინებს. ეს შეფასება თვითონ სიის პოზიციაა და არა ზემოთ განხილული 11 ეკონომიკური პუნქტიდან გამომდინარე დასკვნა.
10.7. საერთო გამოწვევა – აქვთ თუ არა ერთიანი სამთავრობო იდეოლოგია?
სიის წევრებს აერთიანებთ კორუფციასთან ბრძოლა და ხელისუფლების ინსტიტუციური კონტროლის შეცვლის მიზანი. მაგრამ ეს თანხმობა არ წყვეტს კითხვებს რუსეთის სანქციების, ევროკავშირის წევრობის, კოსოვოს სტატუსის, ეროვნული ისტორიისა და სახელმწიფო ჩარევის საზღვრების შესახებ.
ზოგიერთ საკითხზე გაცხადებული პოზიცია მკაფიოა – მაგალითად, რუსეთისთვის სანქციების არდაწესება და კოსოვოს დამოუკიდებლობის უარყოფა. სხვებზე თანხმობა მხოლოდ ნაწილობრივია ან ინდივიდუალურ განცხადებებში განსხვავებულად ჩანს. ახალი საპარლამენტო უმრავლესობის არსებობა ჯერ კიდევ არ ნიშნავს საერთო მმართველობითი ფილოსოფიის არსებობას.
ამიტომ მთავრობისთვის გარდაუვალი იქნება ამ საკითხებზე შეთანხმებების ფორმირება და მათი კონკრეტულ გადაწყვეტილებებად გადაქცევა. სამართლებრივი წესრიგის აღდგენის დაპირება უნდა შემოწმდეს არა მხოლოდ ყოფილი ხელისუფლების წარმომადგენლების მიმართ ქმედებებით, არამედ იმითაც, რამდენად შეუზღუდავს ახალი უმრავლესობა საკუთარ თავს ეკონომიკურ და პოლიტიკურ ძალაუფლებას.
სერბეთის მაგალითი უფრო ფართო საკითხს აყენებს: კორუფციის წინააღმდეგ გაერთიანებული მრავალფეროვანი მოძრაობა შეძლებს თუ არა იმ წესების შეცვლას, რომლებიც სახელმწიფოს კერძო ცხოვრების, ეკონომიკისა და პოლიტიკური ერთგულების მართვის ფართო საშუალებას აძლევს?
დასკვნა – ნაკლები კორუფცია ჯერ კიდევ არ ნიშნავს თავისუფალ ეკონომიკას
„სტუდენტური სიის“ პროგრამაში ორი განსხვავებული ეკონომიკური მიმართულება თანაარსებობს.
პირველი გულისხმობს სამართლის უზენაესობას, პოლიტიკური პრივილეგიების შემცირებას, საჯარო ფინანსების გამჭვირვალობასა და თანაბარ წესებს.
მეორე ეყრდნობა სახელმწიფოს აქტიურ მონაწილეობას კაპიტალის განაწილებაში, პრიორიტეტული დარგების შერჩევაში, შრომითი ურთიერთობების რეგულირებაში, საცხოვრებლის სუბსიდირებასა და ფასების განსაზღვრაში.
პირველი მიმართულება ეკონომიკური თავისუფლების გაფართოების შესაძლებლობას ქმნის. მეორე კი სახელმწიფოს ეკონომიკურ გავლენას ინარჩუნებს და ზოგ შემთხვევაში ზრდის.
ეს წინააღმდეგობა არსებითია. მეორე პირველს თითქმის შეუძლებელს ხდის.
ეკონომიკის წარმატებას მხოლოდ სახელმწიფო მოხელეთა კეთილსინდისიერება არ განსაზღვრავს. გადამწყვეტია, რამდენად თავისუფლად შეუძლიათ ადამიანებს საკუთარი ცოდნის გამოყენება, რესურსების განკარგვა, ინვესტირება, შეთანხმება, კონკურენცია და შეცდომებზე სწავლა.
სერბეთის ახალი უმრავლესობის პროგრამა პოლიტიკური ძალაუფლების ბოროტად გამოყენების შემცირებას ემსახურება, მაგრამ ეკონომიკური ძალაუფლების სახელმწიფოდან მოქალაქეებისა და მეწარმეების ხელში გადაცემას სრულფასოვნად არ ითვალისწინებს.
ამიტომ მისი ეკონომიკური ფილოსოფია უფრო რეფორმისტული ინტერვენციონიზმია, ვიდრე ეკონომიკური ლიბერალიზმი.
საგარეო პოლიტიკაც აჩვენებს, რომ მოძრაობა მთლიანად არ წყვეტს კავშირს ძველ სახელმწიფოებრივ დოქტრინებთან: კოსოვოსა და რუსეთის საკითხებში იგი მემკვიდრეობით მიღებულ პოზიციებს ინარჩუნებს, ხოლო ევროკავშირთან ურთიერთობის, ომისდროინდელი პასუხისმგებლობისა და ეროვნული იდენტობის საკითხებზე სხვადასხვა აქცენტი თანაარსებობს. ამ დაპირებების შეთანხმებულ პოლიტიკად ქცევა ცალკე გამოცდა იქნება.
შესაძლოა, ახალი ხელისუფლების პირობებში სახელმწიფო ნაკლებად კორუმპირებული გახდეს, მაგრამ კვლავ დარჩეს ეკონომიკური ცხოვრების ერთ-ერთ მთავარ განმკარგველად.
და სწორედ აქ გადის ზღვარი ორ სრულიად განსხვავებულ ამოცანას შორის – უკეთესი სახელმწიფოს შექმნასა და თავისუფალი საზოგადოების ეკონომიკური საფუძვლების განმტკიცებას შორის.
ძირითადი წყაროები
Kamatica – სტუდენტური სიის ეკონომიკური პროგრამა, 26 ოქტომბერი, 2026
Vreme / Nova ekonomija – პროგრამის ეკონომიკური ანალიზი, 17 სექტემბერი, 2026
Telegraf Biznis – საგადასახადო, საბინაო და საბიუჯეტო დაპირებები, 26 ოქტომბერი, 2026
Politika – 14 ოქტომბრის ეკონომიკური დებატი და პროგრესული დაბეგვრა
საერთაშორისო სავალუტო ფონდი – სერბეთის ეკონომიკისა და საბიუჯეტო რისკების შეფასება, ივნისი, 2026
RTS – საარჩევნო დებატი კოსოვოსა და სრებრენიცაზე, 19 ოქტომბერი, 2026
Niš TV – ილია სრდანოვიჩის პასუხი რატკო მლადიჩზე, 24 სექტემბერი, 2026
Blic – სიის კანდიდატების განსხვავებული განცხადებები კოსოვოსა და სრებრენიცაზე, 9 ოქტომბერი, 2026
გაეროს საერთაშორისო ნარჩენი მექანიზმი – რატკო მლადიჩის საქმე და საბოლოო განაჩენი
გაეროს საერთაშორისო ნარჩენი მექანიზმი – რადოვან კარაჯიჩის საქმე
გაეროს საერთაშორისო ნარჩენი მექანიზმი – ვოისლავ შეშელის საქმე
ყოფილი იუგოსლავიის საერთაშორისო ტრიბუნალი – მილოშევიჩის პროცესი და საბოლოო განაჩენის არარსებობა
