პაატა შეშელიძე
ევროპის კრიზისი, ნაციონალისტური ეტატიზმის აღორძინება და თავისუფალი საზოგადოების მომავალი
ევროპა დგას საფრთხის წინაშე, რომელიც მხოლოდ იმიგრაციით, რელიგიური დაპირისპირებით ან პოლიტიკური რადიკალიზაციით ვერ აიხსნება. საფრთხის არსი უფრო ღრმაა: ათწლეულების განმავლობაში გაფართოებულმა სახელმწიფო ჩარევამ დაასუსტა თავისუფალი თანამშრომლობის ინსტიტუტები, ხოლო მისმა შედეგებმა გააძლიერა მოძრაობები, რომლებიც გამოსავლად კიდევ უფრო მეტ იძულებას გვთავაზობენ.
ევროპის ხელისუფლებებმა ეკონომიკური და სოციალური ურთიერთობების მნიშვნელოვანი ნაწილი საკუთარ თავზე აიღეს. ისინი განსაზღვრავენ, ვის შეუძლია ქვეყანაში შესვლა, მუშაობა, საცხოვრებლის მიღება, სოციალური დახმარებით სარგებლობა და ზოგჯერ ისიც, როგორ უნდა თანაარსებობდნენ განსხვავებული კულტურის ადამიანები.
ამ სისტემამ ვერ აღმოფხვრა ეკონომიკური უთანასწორობა, სოციალური დაპირისპირება და პოლიტიკური უკმაყოფილება. მაგრამ ამ წარუმატებლობის პასუხად ევროპაში სულ უფრო ხშირად ისმის არა სახელმწიფოს ძალაუფლების შეზღუდვის, არამედ მისი კიდევ უფრო გაფართოების მოთხოვნა.
ერთი პოლიტიკური მიმდინარეობა ეკონომიკური და სოციალური პრობლემების გადაწყვეტას სახელმწიფო გადანაწილებაში ეძებს. მეორე – ეროვნული საზღვრების, შრომის ბაზრისა და კულტურული ცხოვრების უფრო მკაცრ კონტროლში. მესამე კი რელიგიური ან იდეოლოგიური წესების საზოგადოებრივ ცხოვრებაზე გავრცელებას ცდილობს.
ამ ძალებს განსხვავებული მიზნები აქვთ. ისინი ყოველთვის არც თანამშრომლობენ და არც ერთნაირ საფრთხეს წარმოადგენენ.
მაგრამ მათ ავტორიტარულ ფორმებს ერთი საერთო მახასიათებელი აქვთ: ინდივიდის თავისუფლების ნაცვლად პოლიტიკური ძალაუფლების გამოყენებას ანიჭებენ უპირატესობას.
ევროპის მთავარი საფრთხე ის არის, რომ სახელმწიფოს წარუმატებლობით წარმოშობილი კრიზისი შეიძლება თავად სახელმწიფოს ძალაუფლების გაფართოების საფუძვლად იქცეს.
ამ შემთხვევაში საზოგადოებას არჩევანს აღარ შესთავაზებენ თავისუფლებასა და იძულებას შორის. შესთავაზებენ არჩევანს იძულების კონკურენტულ ფორმებს შორის.
სწორედ ამ საფრთხის გათვალისწინებით ჩნდება კითხვა: ხომ არ გახდება საჭირო კიდევ ერთი რეკონკისტა?
მაგრამ თუ ისტორიულ ტერმინს თანამედროვე მნიშვნელობას მივანიჭებთ, ახალი რეკონკისტა არ უნდა ნიშნავდეს ტერიტორიების რელიგიურ დაპყრობას ან ადამიანთა წარმომავლობის მიხედვით გამორიცხვას.
მისი საგანი უნდა იყოს თავისუფლების ინსტიტუტების აღდგენა – კერძო საკუთრების, ნებაყოფლობითი თანამშრომლობის, კანონის წინაშე თანასწორობისა და შეზღუდული სახელმწიფოს დაბრუნება.
1. ევროპული კრიზისის ქრონოლოგია – სხვადასხვა მოვლენა, საერთო პოლიტიკური პრობლემა
2015 წლის საიმიგრაციო კრიზისმა ევროპის სახელმწიფოებს მასშტაბური ადმინისტრაციული გამოწვევა შეუქმნა.
მილიონზე მეტი ლტოლვილისა და მიგრანტის ჩამოსვლამ განსაკუთრებული ზეწოლა მოახდინა თავშესაფრის განხილვის, რეგისტრაციის, საცხოვრებლისა და სოციალური მომსახურების სისტემებზე.
ამ ადამიანების მნიშვნელოვანი ნაწილი ომსა და ძალადობას გაურბოდა. სხვები უკეთეს ეკონომიკურ შესაძლებლობებს ეძებდნენ.
მაგრამ სახელმწიფოს მიერ მათი მიღების, გადაადგილების, დასაქმებისა და სოციალური უზრუნველყოფის სისტემამ ეს განსხვავებული შემთხვევები ხშირად ერთ ადმინისტრაციულ პრობლემად აქცია.
სწორედ მაშინ გამოჩნდა, რომ ადამიანთა გადაადგილების მართვა შეუძლებელია მხოლოდ საზღვრის გადაკვეთის ნებართვით.
ადამიანს სჭირდება საცხოვრებელი, შემოსავალი, ეკონომიკურ საქმიანობაში მონაწილეობა და სამართლებრივი გარკვეულობა.
თუ სახელმწიფო ამ შესაძლებლობებს ზღუდავს, მაგრამ ცხოვრების ხარჯების დაფინანსებას საკუთარ თავზე იღებს, იგი თავად ქმნის დამოკიდებულების დამატებით წყაროებს.
2018 წელს საფრანგეთში დაწყებულმა „ყვითელი ჟილეტების“ მოძრაობამ სხვა სახის უკმაყოფილება გამოავლინა.
საწვავის გადასახადების ზრდის წინააღმდეგ პროტესტი უფრო ფართო ეკონომიკურ დაპირისპირებაში გადაიზარდა.
ამ მოძრაობის უშუალო მიზეზი იმიგრაცია არ ყოფილა. მაგრამ იგი აჩვენებდა, რომ ევროპული სოციალური სახელმწიფოს ფინანსური და რეგულაციური პოლიტიკა ადგილობრივი მოსახლეობის მნიშვნელოვან ნაწილშიც უკმაყოფილებას იწვევდა.
2023 წელს საფრანგეთში ნაჰელ მერზუკის პოლიციის მიერ სასიკვდილოდ დაჭრას მასშტაბური არეულობა მოჰყვა.
ამ შემთხვევაშიც უშუალო მიზეზი პოლიციის მოქმედება იყო. მაგრამ ძალადობამ საზოგადოებაში დაგროვილი უნდობლობა და სოციალური დაპირისპირებაც გამოავლინა.
2024 წელს დიდ ბრიტანეთში საუთპორტის ტრაგედიას ანტიიმიგრაციული ძალადობა მოჰყვა. თავდასხმის შესახებ გავრცელებულმა ცრუ ცნობებმა ხელი შეუწყო მეჩეთებისა და თავშესაფრის მაძიებელთა საცხოვრებელი ობიექტების წინააღმდეგ აგრესიას.
ეს შემთხვევა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია: რეალურ დანაშაულზე საზოგადოებრივი აღშფოთება გადაიზარდა ძალადობაში ადამიანების წინააღმდეგ, რომლებსაც თავად დანაშაულთან კავშირი არ ჰქონდათ.
ამ მოვლენებს ერთი და იგივე მიზეზი არ ჰქონია.
მაგრამ მათ საერთო პოლიტიკური მნიშვნელობა აქვთ: საზოგადოებრივი დაძაბულობის პირობებში კონკრეტული პრობლემა ადვილად შეიძლება გადაიქცეს ფართო ჯგუფების წინააღმდეგ მობილიზაციისა და სახელმწიფოს ძალაუფლების გაფართოების საბაბად.
ამიტომ თავისუფალი საზოგადოების დაცვა მოითხოვს როგორც რეალური დანაშაულის აღკვეთას, ისე კოლექტიური პასუხისმგებლობის უარყოფას.
2. ნაციონალისტური ეტატიზმის აღორძინება – სახელმწიფოს წარუმატებლობისგან წარმოშობილი პასუხი
ევროპის პოლიტიკური რეაქციის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მიმართულება ნაციონალისტური ეტატიზმის გაძლიერებაა.
ამ ტერმინით უნდა აღვნიშნოთ ისეთი პოლიტიკური მიდგომა, რომელიც ეროვნულ იდენტობას სახელმწიფოს ეკონომიკური და სოციალური ძალაუფლების გაფართოების საფუძვლად იყენებს.
ნაციონალისტური ეტატიზმი არ არის მხოლოდ ეროვნული კულტურის ან სახელმწიფო სუვერენიტეტის დაცვა.
მისი განმასხვავებელი ნიშანია ის, რომ სახელმწიფო იღებს უფლებას, ეროვნული ინტერესის სახელით შეზღუდოს საკუთრება, შრომა, მეწარმეობა, გადაადგილება და კერძო არჩევანი.
ამ მიდგომის ეკონომიკური წინააღმდეგობა განსაკუთრებით მკაფიოა.
პოლიტიკური მოძრაობა შეიძლება აკრიტიკებდეს ბრიუსელის ბიუროკრატიას, მაგრამ ამავე დროს მოითხოვდეს საკუთარი ეროვნული ბიუროკრატიის გაძლიერებას.
შეიძლება ეწინააღმდეგებოდეს ევროკავშირის ცენტრალიზაციას, მაგრამ მხარს უჭერდეს შიდა ეკონომიკურ პროტექციონიზმს.
შეიძლება აკრიტიკებდეს სოციალური სახელმწიფოს საიმიგრაციო ხარჯებს, მაგრამ ითხოვდეს იმავე სოციალური სისტემის შენარჩუნებას ან გაფართოებას ადგილობრივი მოსახლეობისთვის.
შეიძლება საუბრობდეს თავისუფლებაზე, მაგრამ სახელმწიფოს ანიჭებდეს უფლებას, განსაზღვროს, ვის შეუძლია კერძო საკუთრების გამოყენება, სად შეიძლება მუშაობა და რა ეკონომიკური ურთიერთობები უნდა აიკრძალოს.
ამგვარად, სახელმწიფო ჩარევის კრიტიკა არ გარდაიქმნება თავისუფლების მოთხოვნად.
იგი გარდაიქმნება მოთხოვნად, რომ იგივე ძალაუფლება სხვა პოლიტიკურმა ჯგუფმა გამოიყენოს.
ეს არის ნაციონალისტური ეტატიზმის ძირითადი წინააღმდეგობა.
სახელმწიფოს ძალაუფლება თავისუფლებისთვის ნაკლებად სახიფათო არ ხდება მხოლოდ იმიტომ, რომ მას ეროვნული ინტერესის სახელით იყენებენ.
თუ სახელმწიფო კრძალავს ნებაყოფლობით შეთანხმებას, მნიშვნელობა არ აქვს, ამას საერთაშორისო სოლიდარობის, სოციალური თანასწორობის თუ ეროვნული დაცვის სახელით აკეთებს.
ეკონომიკური შედეგი ერთია: კერძო არჩევანს პოლიტიკური გადაწყვეტილება ანაცვლებს.
3. პოლიტიკური ისლამიზმი და თავისუფალი საზოგადოების ინსტიტუციური წინააღმდეგობა
ევროპის უსაფრთხოებისა და ინტეგრაციის პრობლემების განხილვა არასრული იქნება პოლიტიკური ისლამიზმის საკითხის გარეშე.
მაგრამ აქ აუცილებელია მკაფიო განსხვავება რელიგიასა და პოლიტიკურ პროგრამას შორის.
ისლამი, როგორც რელიგია, მილიონობით ადამიანის პირადი რწმენისა და ცხოვრების წესის ნაწილია.
პოლიტიკური ისლამიზმი კი მოიცავს მიმდინარეობებს, რომლებიც რელიგიურ პრინციპებს პოლიტიკური და სამართლებრივი წესრიგის საფუძვლად მიიჩნევენ.
ამ მიმდინარეობებს შორისაც მნიშვნელოვანი განსხვავებები არსებობს – მშვიდობიანი პოლიტიკური საქმიანობიდან ძალადობრივ ექსტრემიზმამდე.
თავისუფალი საზოგადოების ფუნდამენტური წინააღმდეგობა ჩნდება მაშინ, როდესაც რომელიმე მოძრაობა ცდილობს საკუთარი რელიგიური წესები სხვებს სახელმწიფო ან არასახელმწიფო იძულებით მოახვიოს თავს.
ასეთი მოთხოვნა შეუთავსებელია ინდივიდუალური თავისუფლების პრინციპთან.
ადამიანს შეუძლია ნებაყოფლობით იცხოვროს მკაცრი რელიგიური წესებით.
შეუძლია საკუთარი რელიგიის მიხედვით შეარჩიოს სამოსი, საკვები, ოჯახური ცხოვრების ფორმა და კულტურული გარემო, თუ არ ირღვევა სხვა ადამიანთა უფლებები.
მაგრამ მას არ აქვს უფლება, იგივე წესები სხვებს იძულებით დაუწესოს.
სწორედ აქ გადის ზღვარი რელიგიურ თავისუფლებასა და პოლიტიკური იძულების მცდელობას შორის.
ეს ზღვარი ერთნაირად უნდა მოქმედებდეს ყველა რელიგიისა და იდეოლოგიის მიმართ.
სახელმწიფოს არ უნდა შეეძლოს ადამიანის მშვიდობიანი რელიგიური არჩევანის აკრძალვა.
მაგრამ სახელმწიფოს არც ის შეუძლია, რელიგიური ავტორიტეტის სახელით განხორციელებულ ძალადობას ან მუქარას განსხვავებული სამართლებრივი რეჟიმი დაუწესოს.
პოლიტიკური ისლამიზმის ავტორიტარული ფორმების წინააღმდეგ ბრძოლა სწორედ ინდივიდუალური უფლებების დაცვას უნდა დაეფუძნოს.
თუ სახელმწიფო რელიგიური ექსტრემიზმის წინააღმდეგ ბრძოლას ყველა მუსლიმის მიმართ კოლექტიურ შეზღუდვად აქცევს, იგი თავად არღვევს იმ თავისუფლებას, რომლის დაცვასაც აცხადებს.
ამით თავისუფალი საზოგადოების მოწინააღმდეგეებს დამატებით არგუმენტსაც აძლევს, თითქოს ინდივიდუალური უფლებები მხოლოდ გარკვეული ჯგუფებისთვის მოქმედებდეს.
თავისუფალი საზოგადოების პასუხი პოლიტიკური ისლამიზმის იძულებით მოთხოვნებზე უნდა იყოს არა სხვა იძულებითი იდეოლოგიის გაძლიერება, არამედ ინდივიდუალური უფლებების თანმიმდევრული დაცვა.
4. რადიკალური მიმდინარეობების შესაძლო ალიანსები – საერთო მოწინააღმდეგე ყოველთვის საერთო მიზანს არ ნიშნავს
ევროპის პოლიტიკურ დისკუსიაში ხშირად საუბრობენ რადიკალური მემარცხენე მოძრაობებისა და პოლიტიკური ისლამიზმის ალიანსზე.
ასეთი თანამშრომლობა კონკრეტულ გარემოებებში მართლაც შეიძლება არსებობდეს – მაგალითად, საერთო პოლიტიკური კამპანიების, დემონსტრაციების ან საგარეო პოლიტიკის საკითხების გარშემო.
მაგრამ სხვადასხვა ორგანიზაციის ერთ აქციაში მონაწილეობა თავისთავად არ ამტკიცებს მათ საერთო იდეოლოგიას, ორგანიზაციულ ერთიანობას ან ძალადობრივ განზრახვას.
ამიტომ საკითხი უნდა შეფასდეს კონკრეტული პოლიტიკური ურთიერთობებით.
ეკონომიკური და ინსტიტუციური ანალიზისთვის უფრო მნიშვნელოვანი სხვა გარემოებაა.
სხვადასხვა ავტორიტარულ მიმდინარეობას შეიძლება ჰქონდეს ერთმანეთთან შეუთავსებელი საბოლოო მიზნები, მაგრამ საერთო ინტერესი არსებული ლიბერალური ინსტიტუტების დასუსტებაში.
რადიკალური კოლექტივისტური მოძრაობა შეიძლება ეწინააღმდეგებოდეს კერძო საკუთრებასა და საბაზრო კაპიტალიზმს.
ავტორიტარული რელიგიური მოძრაობა შეიძლება ცდილობდეს საზოგადოებრივი ცხოვრების რელიგიური ნორმებით რეგულირებას.
ნაციონალისტური ეტატიზმი შეიძლება მოითხოვდეს სახელმწიფოს უფლებამოსილების გაფართოებას ეროვნული ერთიანობის სახელით.
ამ მიმდინარეობებს ერთმანეთის ჩანაცვლებაც შეუძლიათ და ერთმანეთთან ბრძოლაც.
მაგრამ თითოეული მათგანის ავტორიტარული პროგრამა ინდივიდუალური არჩევანის პოლიტიკურ დაქვემდებარებას გულისხმობს.
აქედან გამომდინარეობს მთავარი დასკვნა.
ლიბერალური ინსტიტუტების წინააღმდეგ ბრძოლაში დროებითი პოლიტიკური თანამშრომლობა არ ნიშნავს საერთო საბოლოო მიზანს; მაგრამ ამ ინსტიტუტების დასუსტებით შეიძლება ერთდროულად რამდენიმე ავტორიტარული მოძრაობა სარგებლობდეს.
ამიტომ ევროპის პოლიტიკური კრიზისის შეფასება არ უნდა შემოიფარგლოს მხოლოდ იმით, რომელი მოძრაობა ვის უჭერს მხარს კონკრეტულ დემონსტრაციაზე.
მთავარია, რა უფლებამოსილებას ითხოვს თითოეული მათგანი სახელმწიფოსთვის და რა თავისუფლებების შეზღუდვას აპირებს.
5. რუსეთისა და სხვა ავტორიტარული სახელმწიფოების ინტერესი – თავისუფალი ინსტიტუტების დასუსტება
ევროპის პოლიტიკური დაპირისპირებით შეიძლება სარგებლობდნენ უცხო სახელმწიფოებიც.
რუსეთის ინტერესშია ევროკავშირის პოლიტიკური ერთიანობის შესუსტება, უკრაინის მხარდაჭერის შემცირება და ევროპული ინსტიტუტების მიმართ უნდობლობის გაძლიერება.
ევროკავშირის საგარეო ქმედებათა სამსახურმა არაერთ ანგარიშში აღწერა რუსეთის მიერ ორგანიზებული საინფორმაციო მანიპულაციისა და ჩარევის ოპერაციები.
ამგვარი ოპერაციები შეიძლება იყენებდეს უკვე არსებულ სოციალურ წინააღმდეგობებს, აძლიერებდეს პოლარიზაციას და ცდილობდეს საზოგადოებრივი ნდობის შემცირებას.
მაგრამ აუცილებელია განვასხვაოთ სამი მოვლენა.
პირველი – ქვეყანაში რეალურად არსებული ეკონომიკური ან პოლიტიკური უკმაყოფილება.
მეორე – ადგილობრივი პოლიტიკური მოძრაობების მიერ ამ უკმაყოფილების გამოყენება.
მესამე – უცხო სახელმწიფოს მიერ ამ დაპირისპირების მიზანმიმართული გაძლიერება.
მესამე მოვლენის არსებობა არ ნიშნავს, რომ პირველი ორი აუცილებლად უცხოეთიდან იმართება.
ევროპაში იმიგრაციის, სოციალური პოლიტიკისა და ეკონომიკური მდგომარეობის მიმართ უკმაყოფილებას დამოუკიდებელი შიდა მიზეზებიც აქვს.
მაგრამ სწორედ ამიტომ შეიძლება იგი მიმზიდველი იყოს გარე მანიპულაციისთვის.
უცხო სახელმწიფოს არ სჭირდება ყველა უკმაყოფილო ადამიანის დაფინანსება ან მართვა.
ზოგჯერ საკმარისია უკვე არსებული დაპირისპირების შესახებ მცდარი ინფორმაციის გავრცელება, ცალკეული მოვლენების დამახინჯება ან ერთმანეთის მიმართ უნდობლობის გაძლიერება.
ამიტომ უცხოური გავლენის წინააღმდეგ ეფექტიანი პოლიტიკა უნდა ეფუძნებოდეს მტკიცებულებებს, ფინანსური კავშირების გამოძიებას, კიბერუსაფრთხოებასა და კონკრეტული უკანონო ოპერაციების აღკვეთას.
არ შეიძლება უცხოური ჩარევის წინააღმდეგ ბრძოლა გადაიქცეს ნებისმიერი განსხვავებული აზრის უცხო სახელმწიფოს აგენტურად გამოცხადებად.
ეს მხოლოდ გააძლიერებდა იმ სახელმწიფო ძალაუფლებას, რომლის შეზღუდვაც თავისუფალი საზოგადოების საფუძველია.
6. ამერიკული გაფრთხილებები და ტრამპის მიდგომის წინააღმდეგობები
ევროპის საიმიგრაციო პოლიტიკის კრიტიკა მხოლოდ ევროპული პოლიტიკური მოძრაობებიდან არ მომდინარეობს.
დონალდ ტრამპმა ჯერ კიდევ თავისი პირველი საპრეზიდენტო ვადის განმავლობაში მკაცრად გააკრიტიკა ევროპის საიმიგრაციო პოლიტიკა, საზღვრების კონტროლის სისუსტეები და უსაფრთხოების პრობლემები.
მისი პოლიტიკური მიდგომა განსაკუთრებით უსვამს ხაზს სახელმწიფო საზღვრების დაცვას, უკანონო იმიგრაციის შეზღუდვასა და ეროვნული სუვერენიტეტის განმტკიცებას.
ამ კრიტიკაში არის საკითხები, რომელთა უგულებელყოფა არ შეიძლება.
სახელმწიფოს უნდა შეეძლოს ადამიანის იდენტიფიცირება, კონკრეტული უსაფრთხოების საფრთხის შეფასება, სამართლებრივი გადაწყვეტილების აღსრულება და ძალადობრივი დანაშაულის აღკვეთა.
მაგრამ ავსტრიულ-ლიბერალური პოზიციიდან საზღვრის კონტროლი თავისთავად არ არის საიმიგრაციო პოლიტიკის ეკონომიკური წარმატების საზომი.
თუ სახელმწიფო მხოლოდ აძლიერებს საზღვრის კონტროლს, მაგრამ ინარჩუნებს შრომის ბაზრის შეზღუდვებს, საცხოვრებლის მიწოდების ბარიერებსა და სოციალური დამოკიდებულების სტიმულებს, ძირითადი ეკონომიკური წინააღმდეგობები უცვლელი რჩება.
ასევე, თუ ხელისუფლება ეროვნული ინტერესის სახელით კრძალავს ადგილობრივი მეწარმისა და უცხოელი მუშაკის ნებაყოფლობით შეთანხმებას, იგი ზღუდავს ადგილობრივი მეწარმის ეკონომიკურ თავისუფლებასაც.
ამიტომ თავისუფალი ბაზრის პოზიციიდან ტრამპის საიმიგრაციო პოლიტიკის შეფასება ვერ შემოიფარგლება იმით, რამდენად მკაცრად აკონტროლებს სახელმწიფო საზღვარს.
უნდა შეფასდეს, რამდენად იცავს იგი კერძო საკუთრებას, ხელშეკრულების თავისუფლებას, სამართლებრივ პროცედურებსა და ეკონომიკურ დამოუკიდებლობას.
მკაცრი სახელმწიფო კონტროლი შეიძლება იყოს პოლიტიკური პასუხი დაურეგულირებელ პრობლემაზე, მაგრამ იგი თავისთავად არ არის ლიბერალური გამოსავალი.
ეს განსხვავება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ევროპისთვის.
თუ ევროპა სოციალური სახელმწიფოს წინააღმდეგობებს მხოლოდ უფრო მკაცრი ადმინისტრაციული შეზღუდვებით უპასუხებს, იგი შეიძლება ერთი ფორმის ეტატიზმიდან მეორეში გადავიდეს.
7. ევროპის ახალი საიმიგრაციო პაქტი – მართვის გაუმჯობესება თუ სისტემის შეცვლა?
2024 წელს ევროკავშირმა მიიღო მიგრაციისა და თავშესაფრის ახალი პაქტი, რომლის ძირითადი წესები 2026 წლის 12 ივნისიდან ამოქმედდა.
პაქტი მოიცავს საზღვარზე შემოწმების, თავშესაფრის განხილვის, დაბრუნების, პასუხისმგებლობის განაწილებისა და წევრ სახელმწიფოებს შორის თანამშრომლობის მექანიზმებს.
ეს მნიშვნელოვანი ადმინისტრაციული ცვლილებაა.
მაგრამ ეკონომიკური თვალსაზრისით მთავარი კითხვა უცვლელია: ცვლის თუ არა ახალი სისტემა იმ სტიმულებს, რომლებმაც პრობლემები წარმოშვა?
თუ სახელმწიფო უკეთესად აღრიცხავს ადამიანებს, მაგრამ კვლავ ზღუდავს მათ ნებაყოფლობით დასაქმებას, ეკონომიკური დამოუკიდებლობის პრობლემა რჩება.
თუ სახელმწიფო უფრო ეფექტიანად ანაწილებს თავშესაფრის მაძიებლებს, მაგრამ მათი საცხოვრებლისა და მომსახურების ხარჯები კვლავ პოლიტიკური გადაწყვეტილებებით ნაწილდება, პასუხისმგებლობის საკითხი რჩება.
თუ სახელმწიფო აჩქარებს ადმინისტრაციულ პროცედურებს, მაგრამ არ აფართოებს კერძო სპონსორობის, დაზღვევის, მეწარმეობისა და თავისუფალი შრომის შესაძლებლობებს, იგი მხოლოდ არსებული მოდელის მართვას აუმჯობესებს.
ადმინისტრაციული ეფექტიანობა სასარგებლოა, როდესაც თავად წესი გამართლებულია.
მაგრამ ეფექტიანად აღსრულებული არასწორი წესი ეკონომიკურად სწორ წესად არ გარდაიქმნება.
ევროპის საიმიგრაციო პოლიტიკას სჭირდება არა მხოლოდ უკეთესი ადმინისტრირება, არამედ გადაწყვეტილებისა და პასუხისმგებლობის პრინციპის შეცვლა.
8. უსაფრთხოება და თავისუფლება – რატომ არ არის აუცილებელი მათი დაპირისპირება?
საზოგადოებრივი უსაფრთხოება თავისუფალი საზოგადოების აუცილებელი პირობაა.
საკუთრების დაცვა შეუძლებელია, თუ ადამიანებს შეუძლიათ ძალადობით დაეუფლონ სხვის ქონებას.
ხელშეკრულების თავისუფლება ვერ იარსებებს, თუ შეთანხმების შესრულება მუქარით ან ძალადობით ხდება.
რელიგიური თავისუფლება ვერ იარსებებს, თუ ადამიანს შეუძლია სხვას რწმენის შეცვლა იძულებით მოსთხოვოს.
ამიტომ ძალადობრივი დანაშაულის აღკვეთა, კონკრეტული ტერორისტული საფრთხეების გამოვლენა და კანონის აღსრულება თავისუფლების საწინააღმდეგო საქმიანობა არ არის.
პრობლემა იწყება მაშინ, როდესაც უსაფრთხოების სახელით სახელმწიფო საკუთარ უფლებამოსილებას განუსაზღვრელად აფართოებს.
თუ სახელმწიფო კონკრეტული დამნაშავის ნაცვლად მთელ რელიგიურ ან ეროვნულ ჯგუფს ზღუდავს, იგი ინდივიდუალური პასუხისმგებლობის პრინციპს არღვევს.
თუ სახელმწიფო კონკრეტული საფრთხის ნაცვლად ყველა ეკონომიკურ ურთიერთობას საყოველთაო ნებართვას უქვემდებარებს, იგი თავისუფალ თანამშრომლობას ზღუდავს.
თუ სახელმწიფო პოლიტიკური ექსტრემიზმის წინააღმდეგ ბრძოლას განსხვავებული აზრის ზოგად კონტროლად აქცევს, იგი თვითონ ქმნის ავტორიტარული ძალაუფლების ახალ შესაძლებლობას.
ამიტომ უსაფრთხოების პოლიტიკას მკაფიო სამართლებრივი საზღვრები სჭირდება.
სახელმწიფოს უნდა შეეძლოს კონკრეტული დანაშაულის გამოძიება და აღკვეთა.
მაგრამ არ უნდა შეეძლოს მოქალაქეთა და უცხოელთა უფლებების განუსაზღვრელი შეზღუდვა მხოლოდ აბსტრაქტული საფრთხის საფუძველზე.
თავისუფლება და უსაფრთხოება ერთმანეთის ალტერნატივები არ არის.
უსაფრთხოების ლიბერალური მიზანი ინდივიდუალური უფლებების დაცვაა და არა მათი შეზღუდვისთვის ახალი საფუძვლების მუდმივი შექმნა.
9. პოლიტიკური არჩევანის ხაფანგი – რატომ ძლიერდებიან იძულების მომხრეები?
ევროპის კრიზისის ყველაზე მნიშვნელოვანი პოლიტიკური შედეგი შეიძლება იყოს თავისუფლების იდეის თანდათანობითი გაქრობა ძირითადი პოლიტიკური ალტერნატივებიდან.
როდესაც სოციალური სახელმწიფო ეკონომიკურ წინააღმდეგობებს წარმოშობს, მისი მხარდამჭერები ხშირად მეტ დაფინანსებას ითხოვენ.
როდესაც იმიგრაციის სახელმწიფო მართვა წარუმატებელია, მისი მოწინააღმდეგეები ხშირად უფრო მკაცრ ადმინისტრაციულ შეზღუდვებს მოითხოვენ.
როდესაც კულტურული დაპირისპირება მწვავდება, ზოგიერთი მოძრაობა სახელმწიფო ასიმილაციას ემხრობა, ზოგი კი – ჯგუფური იდენტობების დამატებით პოლიტიკურ დაცვას.
ყველა შემთხვევაში გამოსავლის ძიება სახელმწიფოს უფლებამოსილების ფარგლებში რჩება.
სწორედ ეს არის პოლიტიკური არჩევანის ხაფანგი.
საზოგადოებას ეუბნებიან, რომ უნდა აირჩიოს, ვინ მართავს მის ცხოვრებას უფრო მკაცრად.
მაგრამ თითქმის არ განიხილავენ, რატომ უნდა ჰქონდეს სახელმწიფოს ამდენი მართვის უფლება.
ამგვარი ვითარება განსაკუთრებით ხელსაყრელია პოლიტიკური მეწარმეებისთვის, რომლებიც საზოგადოებრივ შიშსა და უკმაყოფილებას ძალაუფლების მოპოვების რესურსად იყენებენ.
ჯეიმზ ბიუკენენისა და გორდონ ტალოკის პოლიტიკური არჩევანის თეორია გვახსენებს, რომ პოლიტიკოსები და ბიუროკრატები საკუთარი სტიმულების შესაბამისად მოქმედებენ.
მათთვის შეიძლება მომგებიანი იყოს პრობლემის ისეთი განმარტება, რომელიც ახალ უფლებამოსილებას, ბიუჯეტსა და ადმინისტრაციულ რესურსს მოითხოვს.
ამიტომ სახელმწიფო ჩარევის შედეგებით წარმოშობილი უკმაყოფილება ყოველთვის არ იწვევს სახელმწიფოს ძალაუფლების შემცირებას.
პირიქით, შეიძლება მისი გაფართოების პოლიტიკური საფუძველი გახდეს.
ეს არის ევროპის კრიზისის ყველაზე სახიფათო მექანიზმი: სახელმწიფოს წარუმატებლობა შეიძლება სახელმწიფოს გაძლიერების არგუმენტად გადაიქცეს.
10. რას უნდა ნიშნავდეს ახალი რეკონკისტა?
ისტორიული რეკონკისტა იბერიის ნახევარკუნძულზე მრავალსაუკუნოვან სამხედრო და პოლიტიკურ პროცესს აღნიშნავს.
მისი თანამედროვე პოლიტიკური მეტაფორად გამოყენება სიფრთხილეს მოითხოვს, რადგან ისტორიული გამოცდილება დაკავშირებულია როგორც სახელმწიფოებრივი გარდაქმნებით, ისე რელიგიური იძულებითა და გამორიცხვით.
თავისუფალი საზოგადოების აღდგენა ვერ დაეფუძნება ადამიანთა რელიგიურ ან ეროვნულ დევნას.
ასეთი მოქმედება თვითონ იქნებოდა იმ პრინციპების უარყოფა, რომელთა დაცვასაც ახალი რეკონკისტა უნდა გულისხმობდეს.
ამიტომ თანამედროვე რეკონკისტის საგანი უნდა იყოს არა ტერიტორიის რელიგიური დაპყრობა, არამედ თავისუფლების ინსტიტუტების დაბრუნება.
პირველ რიგში, საჭიროა კერძო საკუთრების განმტკიცება.
მესაკუთრეს უნდა ჰქონდეს საკუთარი ქონების ნებაყოფლობით განკარგვის შესაძლებლობა, თუ ამით სხვათა უფლებებს არ არღვევს.
მეორე – საჭიროა შრომისა და მეწარმეობის გათავისუფლება დაუსაბუთებელი ადმინისტრაციული შეზღუდვებისგან.
სახელმწიფომ არ უნდა ჩაანაცვლოს დამსაქმებლისა და მუშაკის შეთანხმება პოლიტიკური კვოტით მხოლოდ იმიტომ, რომ ერთ-ერთი მონაწილე უცხოელია.
მესამე – საჭიროა სოციალური დახმარების სისტემის გარდაქმნა ისე, რომ იგი არ ასუსტებდეს ეკონომიკური დამოუკიდებლობის სტიმულებს და თანდათან უფრო მეტ ადგილს უთმობდეს კერძო დაზღვევას, დანაზოგსა და ნებაყოფლობით მხარდაჭერას.
მეოთხე – საჭიროა კერძო სპონსორობისა და პასუხისმგებლობის მექანიზმების გაფართოება.
ვინც ადამიანს იწვევს, აფინანსებს ან მასთან ხელშეკრულებას აფორმებს, უნდა იღებდეს წინასწარ განსაზღვრულ პასუხისმგებლობას საკუთარი გადაწყვეტილების ფარგლებში.
მეხუთე – საჭიროა ინდივიდუალური უფლებების თანაბარი დაცვა.
არც რელიგიურ ორგანიზაციას, არც ნაციონალისტურ მოძრაობას და არც სახელმწიფო უწყებას არ უნდა ჰქონდეს უფლება, საკუთარი შეხედულებები სხვებს იძულებით მოახვიოს თავს.
მეექვსე – საჭიროა პოლიტიკური ძალაუფლების ეკონომიკური პრივილეგიებისგან გამიჯვნა.
სახელმწიფომ არ უნდა შექმნას ისეთი სისტემა, რომელშიც ეკონომიკური წარმატება დამოკიდებულია პოლიტიკური ნებართვის, სუბსიდიის ან მონოპოლიური პრივილეგიის მოპოვებაზე.
მეშვიდე – საჭიროა უცხოური პოლიტიკური გავლენის წინააღმდეგ სამართლებრივად დასაბუთებული მოქმედება.
კონკრეტული უკანონო ოპერაციები უნდა გამოვლინდეს და აღიკვეთოს, მაგრამ პოლიტიკური შეხედულებების მშვიდობიანი გამოხატვა არ უნდა იქცეს საყოველთაო ეჭვის საგნად.
ამ ცვლილებების საერთო მიზანი სახელმწიფოსა და საზოგადოების ურთიერთობის გადახედვაა.
სახელმწიფო არ უნდა იყოს ეკონომიკური შესაძლებლობების მთავარი გამანაწილებელი.
არ უნდა განსაზღვრავდეს, ვის შეუძლია კერძო შეთანხმებაში მონაწილეობა მხოლოდ პოლიტიკური მიზანშეწონილობით.
არ უნდა იყენებდეს საზოგადოებრივ დაპირისპირებას საკუთარი უფლებამოსილების მუდმივი გაფართოებისთვის.
ახალი რეკონკისტა უნდა ნიშნავდეს იმ უფლებამოსილებების საზოგადოებისგან დაბრუნებას, რომლებიც სახელმწიფომ თანდათან საკუთარ ხელში მოაქცია.
დასკვნა – ევროპას სჭირდება თავისუფლების აღდგენა და არა ახალი იძულებითი წესრიგი
ევროპის დღევანდელი კრიზისი მხოლოდ იმიგრაციის კრიზისი არ არის.
იგი მოიცავს ეკონომიკური ჩარევის, სოციალური გადანაწილების, პოლიტიკური პრივილეგიების, კულტურული დაპირისპირებისა და სახელმწიფო ძალაუფლების გაფართოების ურთიერთდაკავშირებულ პრობლემებს.
სახელმწიფოებმა საკუთარ თავზე აიღეს ისეთი ურთიერთობების მართვა, რომელთა მოწესრიგებაც მნიშვნელოვანწილად კერძო საკუთრების, ნებაყოფლობითი შეთანხმებისა და პირადი პასუხისმგებლობის საფუძველზე შეიძლებოდა.
ამ სისტემის წინააღმდეგობებმა გააძლიერა უკმაყოფილება.
უკმაყოფილებამ კი პოლიტიკური შესაძლებლობები შეუქმნა მოძრაობებს, რომლებიც გამოსავლად ხშირად იმავე ძალაუფლების უფრო მკაცრ გამოყენებას გვთავაზობენ.
ნაციონალისტური ეტატიზმი, ავტორიტარული რელიგიური მოძრაობები და რადიკალური კოლექტივისტური მიმდინარეობები ერთმანეთისგან განსხვავდებიან.
მაგრამ მათი იძულებითი პოლიტიკური პროგრამები ერთ საერთო საფრთხეს ქმნის – ინდივიდუალური თავისუფლების დაქვემდებარებას კოლექტიურ მიზნებზე.
ევროპის არჩევანი არ უნდა იყოს იმაზე, რომელი კოლექტიური მიზანი გაამართლებს უფრო ფართო სახელმწიფო იძულებას.
მისი არჩევანი უნდა იყოს იმაზე, რამდენად შეძლებს სახელმწიფო ძალაუფლების შეზღუდვას და თავისუფალი თანამშრომლობის ინსტიტუტების განმტკიცებას.
მიზესის, ჰაიეკის, როტბარდის, ბიუკენენისა და სხვა თავისუფლების მოაზროვნეთა გაფრთხილებები სწორედ ამ საკითხზე გვაბრუნებს.
სახელმწიფოს არ აქვს ის ცოდნა, რომელიც მილიონობით ადამიანის ეკონომიკური ცხოვრების დეტალური მართვისთვის არის საჭირო.
სახელმწიფო მოხელეებს არ აქვთ ისეთივე ეკონომიკური სტიმულები, როგორიც საკუთარ რესურსებზე პასუხისმგებელ მეწარმეებს.
პოლიტიკური ძალაუფლება არ არის კერძო საკუთრებისა და თავისუფალი შეთანხმების შემცვლელი.
ხოლო იძულებითი გადანაწილება ვერ გახდება ნებაყოფლობითი თანამშრომლობის სრულფასოვანი ალტერნატივა.
ამიტომ ევროპის კრიზისიდან გამოსავალი არ არის ერთი ეტატისტური მოდელის მეორით ჩანაცვლება.
არ არის სოციალური სახელმწიფოს წინააღმდეგობების ნაციონალისტური სახელმწიფოს ძალაუფლებით გადაფარვა.
არ არის რელიგიური ავტორიტარიზმის წინააღმდეგ ბრძოლა სხვა იდეოლოგიური ავტორიტარიზმით.
და არ არის სახელმწიფო ბიუროკრატიის წარუმატებლობის გამოსწორება კიდევ უფრო დიდი ბიუროკრატიით.
ევროპის მომავალი დამოკიდებულია იმაზე, შეძლებს თუ არა იგი სახელმწიფოს ძალაუფლების შეზღუდვას, კერძო საკუთრების განმტკიცებას, ეკონომიკური თავისუფლების გაფართოებასა და ინდივიდუალური პასუხისმგებლობის აღდგენას.
თუ ვერ შეძლებს, პოლიტიკური დაპირისპირება სულ უფრო მეტად გადაიქცევა ბრძოლად იმისთვის, თუ ვინ გამოიყენებს სახელმწიფოს იძულებით ძალაუფლებას.
თუ შეძლებს, განსხვავებული კულტურის, რელიგიისა და წარმომავლობის ადამიანებს ექნებათ შესაძლებლობა, ითანამშრომლონ ერთმანეთის უფლებების პატივისცემით და არა პოლიტიკური იძულებით.
ამიტომ კითხვაზე – ხომ არ გახდება საჭირო კიდევ ერთი რეკონკისტა? – პასუხი დამოკიდებულია იმაზე, რას ვგულისხმობთ ამ სიტყვაში.
თუ იგი გულისხმობს ახალი რელიგიური ან ეროვნული ბატონობის დამყარებას, ასეთი რეკონკისტა თავისუფალი ევროპის უარყოფა იქნებოდა.
მაგრამ თუ იგი ნიშნავს სახელმწიფოს მიერ მითვისებული ეკონომიკური და პოლიტიკური უფლებამოსილებების შეზღუდვას, კერძო საკუთრების დაცვასა და თავისუფალი საზოგადოების ინსტიტუტების აღდგენას, მაშინ ასეთი რეკონკისტა უკვე აუცილებელი პოლიტიკური და ინტელექტუალური ამოცანაა.
ევროპას ახალი დამპყრობელი არ სჭირდება. მას სჭირდება თავისუფლების დაბრუნება.
და სწორედ ეს უნდა იყოს თანამედროვე რეკონკისტის ერთადერთი ლიბერალური მნიშვნელობა.
