ფრიდრიხ ჰაიეკი: ცოდნის გამოყენება საზოგადოებაში

დიდი ნააზრევის მოკლე შინაარსი №1

მომზადებულია პაატა შეშელიძის მიერ

რატომ ვერ ჩაანაცვლებს ცენტრალიზებული მართვა მილიონობით ადამიანის ცოდნას?

ავტორი: ფრიდრიხ ავგუსტ ფონ ჰაიეკი

ნაშრომი: The Use of Knowledge in Society („ცოდნის გამოყენება საზოგადოებაში“)

გამოქვეყნება: 1945 წელი, The American Economic Review, ტ. 35, №4, გვ. 519–530.

ორიგინალი: https://www.econlib.org/library/Essays/hykKnw.html

---

1. ავტორის მთავარი თეზისი

ჰაიეკის აზრით, ეკონომიკის მთავარი პრობლემა მხოლოდ შეზღუდული რესურსების განაწილება არ არის. არსებითია ის, რომ ინფორმაცია, რომელიც ამ რესურსების გამოყენებისთვის გვჭირდება, მილიონობით ადამიანის ხელშია გაფანტული.

მეწარმემ იცის თავისი მომხმარებლების მოთხოვნები; ფერმერმა – ადგილობრივი პირობები; მუშაკმა – საკუთარი შესაძლებლობები; მომხმარებელმა – საკუთარი საჭიროებები.

არც ერთ ცენტრალურ ორგანოს არ აქვს ამ ცოდნის სრულად შეგროვებისა და დროულად გამოყენების შესაძლებლობა.

2. ეკონომიკური მექანიზმი

ჰაიეკი ხსნის, რომ საბაზრო ფასები ინფორმაციის გადაცემის მექანიზმია.

თუ სპილენძის მიწოდება შემცირდება და ფასი გაიზრდება, მომხმარებლები მის დაზოგვას დაიწყებენ, მწარმოებლები შემცვლელ მასალებს მოძებნიან, ხოლო მომპოვებლებს წარმოების გაზრდის სტიმული გაუჩნდებათ.

ამ ადამიანების უმრავლესობამ შეიძლება არც იცოდეს გაძვირების მიზეზი, მაგრამ საკუთარი გადაწყვეტილებებით შეცვლილ გარემოებებს მოერგება.

ფასი ბრძანება არ არის – ის სიგნალია, რომელიც ადამიანებს დამოუკიდებელი გადაწყვეტილებების შეთანხმებაში ეხმარება.

3. თანამედროვე აქტუალობა

ხელოვნური ინტელექტი და მონაცემთა დამუშავების თანამედროვე სისტემები ცენტრალურ ხელისუფლებას გაცილებით მეტ ინფორმაციას აწვდის, ვიდრე ჰაიეკის ეპოქაში იყო შესაძლებელი.

მაგრამ მონაცემების სიმრავლე ვერ აუქმებს მთავარ პრობლემას: ადამიანების გეგმები, შესაძლებლობები და პრიორიტეტები მუდმივად იცვლება.

მაგალითად, შრომის ბაზრის ცენტრალური რეგულირებისას ხელისუფლებამ შეიძლება იცოდეს საშუალო ხელფასი და უმუშევრობის დონე, მაგრამ ვერ იცოდეს ყველა დამსაქმებლისა და სამუშაოს მაძიებლის კონკრეტული გარემოება.

ერთიანმა სახელფასო მოთხოვნამ შეიძლება ზოგიერთის შემოსავალი გაზარდოს, ხოლო სხვებისთვის დასაქმების შესაძლებლობა შეამციროს.

ხილული შედეგია გაზრდილი ხელფასი. ნაკლებად ხილულია სამუშაო ადგილი, რომელიც საერთოდ აღარ შეიქმნა.

4. კრიტიკული განხილვა

ჰაიეკის არგუმენტი არ ნიშნავს, რომ ბაზარი ყოველთვის უშეცდომოდ მუშაობს ან ნებისმიერი სახელმწიფო მოქმედება აუცილებლად წარუმატებელია.

ფასები ზოგჯერ არასრულ ინფორმაციას ასახავს. გარიგების მონაწილეებმა შესაძლოა მესამე პირებს ისეთი ხარჯები დააკისრონ, რომლებიც ფასში არ აისახება.

ამიტომ კონკრეტული რეგულაციის შეფასებას მისი მიზნების, ალტერნატივებისა და შედეგების დამოუკიდებელი ანალიზი სჭირდება.

თუმცა მონაცემების დამუშავება და ადამიანების მომავალი გადაწყვეტილებების წინასწარ ცოდნა ერთი და იგივე არ არის.

5. დასკვნა

ჰაიეკის ნაშრომი გვიჩვენებს, რომ ეკონომიკური წესრიგი მხოლოდ ცენტრალური გეგმით არ იქმნება.

საბაზრო ფასები და კონკურენცია ადამიანებს გაფანტული ცოდნის გამოყენებისა და შეცდომების აღმოჩენის შესაძლებლობას აძლევს.

ეკონომიკური პოლიტიკის შეფასებისას მნიშვნელოვანია სამი კითხვა:

ვინ იღებს გადაწყვეტილებას? რა ინფორმაცია აქვს მას? რა შესაძლებლობები ეკარგებათ სხვებს ამ გადაწყვეტილების შედეგად?