პაატა შეშელიძე
1971 წლიდან მსოფლიოს თითქმის ყველა სახელმწიფო ვალუტამ მსყიდველობითი უნარის უდიდესი ნაწილი დაკარგა.
შვეიცარიული ფრანკი, იაპონური იენი, ამერიკული დოლარი, ბრიტანული გირვანქა – მათი გაუფასურების მასშტაბები განსხვავებულია, მაგრამ მიმართულება ერთია.
წარმოდგენილ გრაფიკზე ეს პროცესი განსაკუთრებით თვალსაჩინოა. შვეიცარიული ფრანკის მსყიდველობითი უნარი დაახლოებით ორი მესამედით შემცირდა, ამერიკული დოლარისა – თითქმის 90 პროცენტით, ბრიტანული გირვანქისა – 90 პროცენტზე მეტით. მრავალი სხვა ვალუტის შემთხვევაში დანაკარგი 99 პროცენტს უახლოვდება ან აღემატება.
ეს რიცხვები არ ნიშნავს, რომ ამ ქვეყნების მოსახლეობა იმავე პროპორციით გაღარიბდა. ეკონომიკა ვითარდებოდა, იზრდებოდა წარმოება, შემოსავლები და შრომის პროდუქტიულობა. მაგრამ ფულის ერთეულის მსყიდველობითი უნარი მცირდებოდა.
სწორედ ეს არის საინტერესო: რატომ უნდა კარგავდეს ფული თავის ღირებულებას მაშინაც კი, როდესაც ეკონომიკა იზრდება და საზოგადოება მდიდრდება?
თანამედროვე მონეტარული პოლიტიკის წარმომადგენლები ამას ხშირად ბუნებრივ მოვლენად მიიჩნევენ. ფასების ზომიერი, მუდმივი ზრდა ცენტრალური ბანკების ოფიციალურ მიზნადაც კი არის ქცეული.
ავსტრიული ეკონომიკური სკოლა საკითხს სხვაგვარად სვამს: რატომ უნდა იყოს ფულის გაუფასურება ნორმა? ვინ იღებს სარგებელს ახალი ფულის შექმნით? რატომ აქვს სახელმწიფოს ფულის წარმოების მონოპოლია და რა მოხდებოდა, ფულიც თავისუფალი კონკურენციის პირობებში რომ იწარმოებოდეს?
ამ კითხვებზე პასუხის გასაცემად ჯერ უნდა გავარკვიოთ, რა არის ფული, როგორ წარმოიშვა იგი და რით განსხვავდება საბაზრო ფული სახელმწიფოს მიერ მართული ფულისგან.
1. ფული სახელმწიფოს არ გამოუგონია
ფულის არსებობა იმდენად ჩვეულებრივი მოვლენაა, რომ იშვიათად ვფიქრობთ მის წარმოშობაზე.
დღეს სახელმწიფო განსაზღვრავს ეროვნულ ვალუტას, ცენტრალური ბანკი მართავს ფულის მიწოდებას, ხოლო კანონები აწესებს ფულადი ანგარიშსწორების წესებს. ამის გამო იქმნება შთაბეჭდილება, თითქოს ფული სახელმწიფოს შექმნილი ინსტიტუტია.
მაგრამ ისტორიულად ფული გაცილებით ადრე გაჩნდა, ვიდრე თანამედროვე ცენტრალური ბანკები და მონეტარული კანონმდებლობა.
ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის დამფუძნებელმა კარლ მენგერმა 1871 წელს გამოქვეყნებულ „ეკონომიკის პრინციპებში“, ხოლო განსაკუთრებით 1892 წლის ნაშრომში „ფულის წარმოშობის შესახებ“, ახსნა, როგორ შეიძლება ფული წარმოიშვას ადამიანების თავისუფალი ურთიერთობების შედეგად.
თავდაპირველად ადამიანები უშუალოდ ცვლიდნენ ერთმანეთში საქონელს.
მაგალითად, მეწაღეს ხორბალი სჭირდებოდა, ხოლო მიწათმოქმედს შესაძლოა ფეხსაცმელი საერთოდ არ სდომებოდა. ასეთ შემთხვევაში გაცვლა ვერ შედგებოდა.
ამ სირთულის დასაძლევად ადამიანები იწყებდნენ ისეთი საქონლის მიღებას, რომელიც უშუალოდ არ სჭირდებოდათ, მაგრამ იცოდნენ, რომ მოგვიანებით სხვაზე ადვილად გაცვლიდნენ.
თანდათან ზოგიერთი საქონელი საყოველთაოდ მისაღები გაცვლის საშუალება ხდებოდა.
სხვადასხვა დროსა და ადგილას ამ ფუნქციას სხვადასხვა საქონელი ასრულებდა. განსაკუთრებით ხელსაყრელი აღმოჩნდა ძვირფასი ლითონები – ოქრო და ვერცხლი.
ისინი გამძლე იყო, ადვილად ინახებოდა, ნაწილდებოდა, მოწმდებოდა და შედარებით დიდი ღირებულება მცირე მოცულობაში ჰქონდა.
ამ პროცესს ცენტრალური დამგეგმავი არ სჭირდებოდა.
მენგერის მთავარი აღმოჩენა სწორედ ეს იყო: ფული შეიძლება წარმოიშვას ადამიანების მიზანმიმართული მოქმედებების შედეგად, მაგრამ საერთო გეგმისა და პოლიტიკური გადაწყვეტილების გარეშე.
როგორც ენა არ შეუქმნია რომელიმე სამინისტროს და ვაჭრობა არ გამოუგონია პარლამენტს, ფულის არსებობაც არ მოითხოვს სახელმწიფოს მონოპოლიას.
2. ოქრო როგორც ფული და ოქროზე დაფუძნებული სახელმწიფო სისტემები – სხვადასხვა რამეა
ფულის ისტორიის განხილვისას ხშირად გამოიყენება გამოთქმა „ოქროს სტანდარტი“.
მაგრამ ამ სახელწოდების ქვეშ სრულიად განსხვავებული ინსტიტუციური მოწყობის სისტემებს აერთიანებენ.
ერთია თავისუფალი საბაზრო ფული, რომლის საფუძველიც თავად ოქროა, და მეორე – სახელმწიფოების მიერ მართული ფულადი სისტემები, სადაც ოქრო მხოლოდ ბანკნოტების უზრუნველყოფის, საერთაშორისო ანგარიშსწორების ან ოფიციალური გაცვლითი კურსის განსაზღვრის ფუნქციას ასრულებდა.
ეს განსხვავება არსებითია.
თავისუფალი საბაზრო ფულის მოდელში ოქრო თავად წარმოადგენს ფულს. მისი მოპოვება და მონეტებად დამზადება არ არის სახელმწიფოს განსაკუთრებული უფლება. კერძო საწარმოებს შეუძლიათ მოჭრან მონეტები, ხოლო მომხმარებლები ამოწმებენ მათ წონას, სინჯსა და სანდოობას.
ბანკს შეუძლია მიიღოს ოქრო შესანახად და გასცეს მისი მიღების დამადასტურებელი დოკუმენტი. მაგრამ ასეთი დოკუმენტი თავად ოქრო არ არის – ის ბანკის ვალდებულებას წარმოადგენს.
თუ ბანკი იღებს ოქროს მოთხოვნამდე შესანახად, სრულრეზერვიანი მოდელის თანახმად, მას უნდა შეეძლოს შესაბამისი ოქროს დაბრუნება ყველა ასეთი მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად.
ამ მოდელში ერთმანეთისგან მკაფიოდ არის გამიჯნული შენახვა და დაკრედიტება. როდესაც ადამიანი ფულს ბანკს განსაზღვრული ვადით ასესხებს, ის თანხმდება, რომ ამ ვადაში შესაბამისი თანხა მის განკარგულებაში აღარ იქნება. ბანკს შეუძლია ეს რესურსი ხელშეკრულების პირობების შესაბამისად გამოიყენოს.
სხვა ვითარებაა, როდესაც ერთი და იმავე ოქროს ერთდროულად რამდენიმე დაუყოვნებლივ გამოსათხოვი მოთხოვნა შეესაბამება.
მიურეი როთბარდის მიდგომით, ეს საკუთრების უფლებებისა და საბანკო ვალდებულებების პრობლემას წარმოშობს. მისი აზრით, მოთხოვნამდე შენახული ფული სრულად უნდა იყოს უზრუნველყოფილი შესაბამისი რეზერვით.
ისტორიულად არსებული, ოქროზე დაფუძნებული სახელმწიფო ფულადი სისტემები ამ თავისუფალ მოდელს არ შეესაბამებოდა.
მთავრობები ადგენდნენ მონეტების მოჭრის წესებს, აკონტროლებდნენ ფულად ერთეულებს, ზღუდავდნენ ოქროზე გადაცვლას, ხოლო საბანკო სისტემები სხვადასხვა მასშტაბით იყენებდნენ ნაწილობრივ რეზერვირებას.
ზოგიერთ პერიოდში და ადგილას თავისუფალი მონეტების მოჭრისა და საბაზრო ფულის ელემენტები მართლაც არსებობდა. მაგრამ თავისუფალი ოქროს მონეტებზე, კონკურენტულ მოჭრასა და სრულ რეზერვირებაზე დაფუძნებული ერთიანი სისტემა, როგორც დასრულებული და ხანგრძლივად მოქმედი ისტორიული მოდელი, დამკვიდრებული არ ყოფილა.
ამიტომ მისი ეკონომიკური თვისებები უნდა შევაფასოთ როგორც თეორიული ინსტიტუციური მოდელისა და მისი ცალკეული პრაქტიკული ელემენტების თვისებები და არა ისტორიულად სრულად განხორციელებული სისტემის დადასტურებული შედეგები.
სახელმწიფოს მიერ მართული, ოქროზე დაფუძნებული ფულადი სისტემა არ არის თავისუფალი საბაზრო ფულის ეკვივალენტი.
ამ განსხვავების უგულებელყოფა ხელს უშლის როგორც ფულის ისტორიის, ისე ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის იდეების სწორად გაგებას.
3. რა მოხდა 1971 წელს?
1971 წლის 15 აგვისტოს აშშ-ის პრეზიდენტმა რიჩარდ ნიქსონმა შეაჩერა დოლარის ოქროზე გადაცვლის შესაძლებლობა უცხოეთის მონეტარული ხელისუფლებებისთვის.
ამ გადაწყვეტილებამ საბოლოოდ შეარყია ბრეტონ-ვუდსის სისტემის საფუძველი.
1944 წელს შექმნილი ბრეტონ-ვუდსის სისტემა ემყარებოდა დოლარის ოფიციალურ კავშირს ოქროსთან – ერთი ტროას უნცია ოქრო 35 დოლარად – და სხვა მონაწილე ქვეყნების ვალუტების ფიქსირებულ, თუმცა გარკვეულ პირობებში კორექტირებად კურსებს დოლართან.
ეს არ იყო თავისუფალი ოქროს მონეტების სისტემა.
მოქალაქეებს არ ჰქონდათ გარანტირებული უფლება, დოლარის ბანკნოტები თავისუფლად გადაეცვალათ შესაბამისი რაოდენობის ოქროზე. ოქროს ოფიციალური რეზერვები სახელმწიფო მონეტარული ინსტიტუტების კონტროლქვეშ იყო.
ამავე დროს, ფულისა და საბანკო კრედიტის მოცულობა შესაძლებელი იყო გაზრდილიყო ოქროს მარაგების შესაბამისი ზრდის გარეშეც.
ასეთი სისტემის შიგნით წინააღმდეგობა თანდათან მწვავდებოდა: დოლარზე საერთაშორისო მოთხოვნები იზრდებოდა, ხოლო ამერიკის ოქროს რეზერვები ამ მოთხოვნების სრულად დაკმაყოფილებისთვის საკმარისი აღარ იყო.
1971 წელს ამერიკის მთავრობამ გადაწყვიტა, აღარ შეესრულებინა დოლარის ოქროზე ოფიციალური გადაცვლის ვალდებულება.
ამრიგად, გაუქმდა არა თავისუფალი საბაზრო ოქროს ფული, არამედ სახელმწიფოს მიერ მართული საერთაშორისო ფულადი შეთანხმების ოქროსთან დაკავშირებული მთავარი ვალდებულება.
ამის შემდეგ საერთაშორისო ფულადი ურთიერთობები თანდათან გადავიდა ფიატური ვალუტებისა და ძირითადად მცურავი გაცვლითი კურსების სისტემაზე.
მთავარი ცვლილება ის იყო, რომ ფულის მიწოდებას აღარ ზღუდავდა ოქროზე ოფიციალური გადაცვლის ეს ვალდებულება.
4. ფიატური ფულის წარმოება და რეალური სიმდიდრე
ფიატური ფული არის ფული, რომლის გამომშვები არ კისრულობს ვალდებულებას, განსაზღვრული რაოდენობის ფულადი ერთეული შესაბამისი რაოდენობის ოქროში ან სხვა საქონელში გადაცვალოს.
მისი ღირებულება დამოკიდებულია ადამიანების მოთხოვნაზე, ფულადი სისტემის ინსტიტუციურ წესებზე და იმაზე, როგორ იმართება მისი მიწოდება.
თანამედროვე ფიატური ფულის შექმნას არ სჭირდება შესაბამისი რაოდენობის ოქროს მოპოვება ან სხვა რეალური საქონლის წარმოება.
ცენტრალურ ბანკს შეუძლია ახალი ფული შექმნას აქტივების შეძენით ან საბანკო სისტემისთვის დაფინანსების მიწოდებით.
კომერციული ბანკებიც ქმნიან დეპოზიტურ ფულს დაკრედიტების პროცესში.
მაგრამ ახალი ფულის შექმნა არ ნიშნავს ახალი სიმდიდრის შექმნას.
თუ ეკონომიკაში დამატებით გაჩნდა ერთი მილიარდი ფულადი ერთეული, ამით ავტომატურად არ წარმოებულა დამატებითი ერთი მილიარდის ღირებულების საქონელი.
არ აშენებულა ახალი სახლები, არ გაზრდილა მიწის ფართობი, არ შექმნილა დამატებითი საწარმოო მოწყობილობები.
შეიცვალა ფულადი მოთხოვნების მოცულობა, რომლითაც ადამიანები არსებულ რესურსებზე პრეტენზიას აცხადებენ.
ლუდვიგ ფონ მიზესმა 1912 წელს გამოცემულ ნაშრომში „ფულისა და კრედიტის თეორია“ ფულის ანალიზი დაუკავშირა სუბიექტური ღირებულებისა და ზღვრული სარგებლიანობის თეორიას.
ფულის ღირებულებაც, სხვა ეკონომიკური სიკეთეების მსგავსად, ადამიანების შეფასებებსა და არჩევანზეა დამოკიდებული.
მაგრამ ფულს განსაკუთრებული ფუნქცია აქვს: მას ადამიანები იმიტომაც ითხოვენ, რომ მომავალში სხვა საქონლის შესაძენად გამოიყენონ.
მიზესმა ახსნა, რომ ფულის მიწოდების ზრდა თავისთავად არ ზრდის საზოგადოების რეალურ სიმდიდრეს.
ფულის მეტი რაოდენობა შეიძლება ნიშნავდეს უფრო მაღალ ნომინალურ ფასებს, მაგრამ არა მეტ რეალურ რესურსს.
მთავარია არა რამდენი ფულადი ერთეული არსებობს, არამედ რა შეიძლება შეიძინოს ადამიანმა ამ ერთეულებით.
5. რატომ არის ფიატური ფულის გაუფასურება სისტემური პრობლემა?
ფიატური ფულის მთავარი ინსტიტუციური თავისებურება ისაა, რომ მისი გამოშვება არ არის შეზღუდული კონკრეტული საქონლის მარაგითა და მისი მოპოვების ხარჯებით.
ეს არ ნიშნავს, რომ ცენტრალურ ბანკს არ აქვს სხვა შეზღუდვები. მასზე მოქმედებს კანონმდებლობა, ეკონომიკური გარემო, საზოგადოებრივი ნდობა და საკუთარი გადაწყვეტილებების შედეგები.
მაგრამ ეს შეზღუდვები განსხვავდება სასაქონლო ფულის წარმოების ბუნებრივი შეზღუდვებისგან.
ოქროს დამატებითი რაოდენობის მოსაპოვებლად საჭიროა რესურსების დახარჯვა, საბადოების დამუშავება, შრომა და კაპიტალი.
ფიატური ფულის დამატებითი ერთეულების შექმნა კი ადმინისტრაციული და საბანკო ოპერაციებით არის შესაძლებელი.
სწორედ აქ ჩნდება პოლიტიკური ცდუნება.
სახელმწიფოს მუდმივად აქვს დამატებითი ხარჯების მოთხოვნილება. მთავრობებს სურთ პროგრამების დაფინანსება, ვალების მომსახურება, სხვადასხვა ჯგუფის მხარდაჭერა და ეკონომიკური პრობლემების სწრაფი შემსუბუქება.
ფულისა და კრედიტის გაფართოება ამ მიზნების განხორციელების ერთ-ერთ ინსტრუმენტად იქცევა.
მაგრამ თუ ფულის მიწოდება იზრდება მასზე მოთხოვნასთან შედარებით, ფულის მსყიდველობითი უნარი მცირდება.
ამ პროცესის შედეგები წარმოდგენილ გრაფიკზე ჩანს.
მნიშვნელოვანია, სწორად გავიგოთ, რას ადასტურებს გრაფიკი.
ის გვიჩვენებს ფიატური ვალუტების ხანგრძლივ გაუფასურებას, მაგრამ მხოლოდ ამ მონაცემებით შეუძლებელია თითოეული ქვეყნის ფასების ცვლილების მთლიანად ფულის ემისიით ახსნა. ფასებზე მოქმედებს წარმოება, გადასახადები, მიწოდების შეზღუდვები, ვაჭრობა და სხვა გარემოებებიც.
მიუხედავად ამისა, საერთო შედეგი აშკარაა: თანამედროვე ფულად სისტემებში ფულის მსყიდველობითი უნარის მუდმივი შემცირება გამონაკლისი კი არა, დამკვიდრებული პრაქტიკაა.
ავსტრიული სკოლის კრიტიკის საგანიც სწორედ ის ინსტიტუციური მოწყობაა, რომელიც ფულის მიწოდების გაფართოებას შესაძლებელს და პოლიტიკურად მიმზიდველს ხდის.
6. ინფლაცია – მიზეზი და შედეგი
დღეს ინფლაციას, როგორც წესი, სამომხმარებლო ფასების საერთო დონის ზრდას უწოდებენ.
მაგრამ ავსტრიულ მონეტარულ ტრადიციაში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ფულისა და საბანკო კრედიტის მიწოდების გაფართოებას.
ეს განსხვავება მნიშვნელოვანია.
ფასები შეიძლება გაიზარდოს კონკრეტული საქონლის დეფიციტის გამო. მაგალითად, ცუდი მოსავლის შედეგად ხორბალი გაძვირდეს.
ასეთი ცვლილება თავისთავად არ ნიშნავს, რომ ეკონომიკაში დამატებითი ფული შეიქმნა.
მეორე მხრივ, ფულის მიწოდება შეიძლება მნიშვნელოვნად გაიზარდოს ისე, რომ ეს ცვლილება დაუყოვნებლივ და იმავე პროპორციით არ აისახოს სამომხმარებლო ფასების ინდექსში.
ახალი ფული შეიძლება პირველად უძრავი ქონების, აქციების ან სხვა აქტივების ბაზრებზე მოხვდეს.
ამიტომ ფულის მიწოდების ცვლილება და სამომხმარებლო ფასების ინდექსი ერთი და იგივე არ არის.
ფულის მიწოდების ზრდის ეკონომიკური შედეგის გასაგებად უნდა დავაკვირდეთ, როგორ შედის ახალი ფული ეკონომიკაში, როგორ იცვლება მასზე მოთხოვნა და როგორ რეაგირებენ ადამიანები.
ფულის რაოდენობის ზრდა ფასების ავტომატურ, თანაბარპროპორციულ ზრდას არ იწვევს.
მაგრამ ახალი ფულის შექმნა ყოველთვის ცვლის ეკონომიკის მონაწილეთა ფულად მდგომარეობას და შეიძლება შეცვალოს მათი გადაწყვეტილებებიც.
ეს არის მიზეზი, რის გამოც ავსტრიული ეკონომიკური სკოლა ინფლაციას მხოლოდ სტატისტიკურ მაჩვენებლად არ განიხილავს.
7. ახალი ფული ყველას ერთდროულად არ ხვდება
XVIII საუკუნის ეკონომისტმა რიჩარდ კანტილონმა ერთ-ერთმა პირველმა ახსნა, რომ ფულის რაოდენობის ზრდა ეკონომიკაში თანაბრად არ ვრცელდება.
ახალი ფული თავდაპირველად კონკრეტულ ადამიანებთან და ორგანიზაციებთან ხვდება.
მათ შეუძლიათ მისი გამოყენება საქონლის, მომსახურებისა და აქტივების შესაძენად.
შემდეგ ეს ფული სხვა ადამიანებამდე აღწევს.
ამ პროცესში ფასები თანდათან იცვლება.
ვინც ახალ ფულს ადრე იღებს, შეიძლება ჯერ კიდევ ძველი ფასებით მოახერხოს შესყიდვები. ვინც ფულს მოგვიანებით იღებს, მას შესაძლოა უკვე გაზრდილი ფასები დახვდეს.
ამ მოვლენას კანტილონის ეფექტს უწოდებენ.
მაგალითად, თუ ფულის დამატებითი გამოშვება სახელმწიფო ხარჯების დაფინანსებას ემსახურება, ახალი ფულის პირველი მიმღებები შეიძლება იყვნენ სახელმწიფო კონტრაქტორები, მათთან დაკავშირებული მომწოდებლები და სხვა ბენეფიციარები.
თუ ახალი ფული ფინანსურ სისტემაში აქტივების შესყიდვით შედის, მისი პირველი გავლენა შეიძლება ფინანსური აქტივების ფასებზე გამოჩნდეს.
აქედან არ გამომდინარეობს, რომ ფულის ყველა პირველი მიმღები აუცილებლად მდიდრდება. მაგრამ აშკარაა, რომ ფულის მიწოდების ცვლილება ადამიანებზე ერთნაირად არ მოქმედებს.
ახალი ფულის შექმნა არა მხოლოდ ფასებს, არამედ ეკონომიკურ შესაძლებლობებსა და სიმდიდრის განაწილებასაც ცვლის.
ამიტომ ფულის ემისია არ არის ნეიტრალური ტექნიკური ოპერაცია.
8. ინფლაცია როგორც ფარული დაბეგვრა
სახელმწიფოს ხარჯების დაფინანსების სამი ძირითადი გზა აქვს: გადასახადები, სესხის აღება და ფულის შექმნით მიღებული რესურსები.
გადასახადის შემთხვევაში მოქალაქე ხედავს, რა თანხას იხდის.
სახელმწიფო სესხის შემთხვევაში წარმოიშობა ვალდებულება, რომელიც მომავალში უნდა შესრულდეს.
ფულის შექმნით დაფინანსებისას კი სახელმწიფოს შეუძლია რეალური რესურსების შეძენა ახლად შექმნილი ფულის გამოყენებით.
თუ ამ პროცესის შედეგად ფულის მსყიდველობითი უნარი მცირდება, მისი მფლობელები რეალურ დანაკარგს განიცდიან.
მაგალითად, ადამიანს შეიძლება ანგარიშზე კვლავ 10 000 ლარი ჰქონდეს, მაგრამ ამ თანხით ნაკლები საქონლის შეძენა შეეძლოს.
მისი ნომინალური დანაზოგი უცვლელია, რეალური დანაზოგი კი შემცირდა.
ამიტომ სახელმწიფო ხარჯების ფულადი ემისიით დაფინანსებას ინფლაციური დაბეგვრის მექანიზმს უწოდებენ.
მნიშვნელოვანია, რომ ფულის გაუფასურებით გამოწვეული ყველა დანაკარგი უშუალოდ სახელმწიფო ბიუჯეტის შემოსავალი არ არის. ფულადი გაფართოების შედეგად სარგებელი და ზარალი სხვადასხვა ეკონომიკურ მონაწილეს შორისაც ნაწილდება.
მაგრამ როდესაც სახელმწიფო ახლად შექმნილი ფულის საშუალებით რეალურ რესურსებს იძენს, მოქალაქეთა მსყიდველობითი უნარის შემცირება ამ დაფინანსების ეკონომიკური ტვირთის ერთ-ერთი ფორმაა.
სწორედ ამიტომ ფულის ემისიის შესაძლებლობა სახელმწიფოს განსაკუთრებულ ძალაუფლებას ანიჭებს.
9. იაფი ფულის პოლიტიკა და მცდარი ინვესტიციები
ფულის მიწოდების გაფართოების შედეგები მხოლოდ ფასების ზრდით არ შემოიფარგლება.
ლუდვიგ ფონ მიზესმა და ფრიდრიხ ჰაიეკმა განავითარეს ეკონომიკური ციკლის თეორია, რომლის მიხედვითაც საბანკო კრედიტის ხელოვნურმა გაფართოებამ შეიძლება მეწარმეები მცდარი გადაწყვეტილებებისკენ უბიძგოს.
ამის გასაგებად საპროცენტო განაკვეთის ფუნქცია უნდა განვმარტოთ.
საპროცენტო განაკვეთი დაკავშირებულია ადამიანების არჩევანთან დღევანდელ და მომავალ მოხმარებას შორის.
როდესაც ადამიანები მეტს ზოგავენ, ისინი უარს ამბობენ გარკვეული რესურსების დაუყოვნებლივ მოხმარებაზე. ეს რესურსები შეიძლება გრძელვადიანი წარმოების დაფინანსებისთვის გათავისუფლდეს.
მეწარმეებისთვის ეს მნიშვნელოვანი სიგნალია.
მაგრამ თუ ბანკების საკრედიტო გაფართოება საპროცენტო განაკვეთებს იმ დონეზე დაბლა ამცირებს, რომელიც რეალური დანაზოგისა და ინვესტიციების მოთხოვნის პირობებში ჩამოყალიბდებოდა, მეწარმეებმა შეიძლება რესურსების ხელმისაწვდომობა არასწორად შეაფასონ.
იწყება ახალი პროექტები, ფართოვდება მშენებლობა, იზრდება აქტივების ფასები და წარმოების გარკვეული მიმართულებები.
თავდაპირველად ეს პროცესი ეკონომიკურ აღმავლობას ჰგავს.
მაგრამ თუ რეალური დანაზოგი და ხელმისაწვდომი რესურსები ამ პროექტების დასასრულებლად საკმარისი არ არის, წინააღმდეგობა ადრე თუ გვიან გამოვლინდება.
ზოგიერთი პროექტი წამგებიანი აღმოჩნდება. საჭირო ხდება ინვესტიციების შეჩერება, საწარმოო რესურსების გადანაწილება და ეკონომიკური კორექტირება.
ჰაიეკის მნიშვნელოვანი წვლილი სწორედ იმის ახსნაა, რომ ფულისა და კრედიტის ცვლილება წარმოების სხვადასხვა ეტაპზე განსხვავებულად მოქმედებს.
ამიტომ ეკონომიკური აღმავლობა ყოველთვის არ ნიშნავს რეალური სიმდიდრის მდგრად ზრდას.
თუ აღმავლობის საფუძველი ხელოვნურად გაფართოებული კრედიტია, მისი ნაწილი შეიძლება მცდარ ინვესტიციებს ემყარებოდეს.
10. რატომ არ არის გამოსავალი უბრალოდ კარგი ცენტრალური ბანკირი?
ფიატური ფულის მომხრეები ხშირად ამტკიცებენ, რომ მთავარი პრობლემა ფულის გამოშვების უფლება კი არა, მისი არასწორი გამოყენებაა.
მათი აზრით, დამოუკიდებელი და პროფესიონალური ცენტრალური ბანკი შეძლებს ინფლაციის კონტროლს და ეკონომიკური სტაბილურობის შენარჩუნებას.
მაგრამ ავსტრიული ეკონომიკური სკოლა უფრო ფუნდამენტურ კითხვას სვამს: რატომ უნდა ჰქონდეს რომელიმე ინსტიტუტს ფულის წარმოების მონოპოლია?
თავისუფალ ბაზარზე საწარმოს წარმატებას მომხმარებელი განსაზღვრავს.
თუ მწარმოებელი სისტემატურად აუარესებს პროდუქტის ხარისხს, მომხმარებელს შეუძლია კონკურენტთან გადავიდეს.
ფულის წარმოების მონოპოლიის პირობებში ეს მექანიზმი შეზღუდულია.
ცენტრალურ ბანკს შეუძლია განსაზღვროს ფულის მიწოდების პოლიტიკა ისე, რომ მოქალაქეებს არ ჰქონდეთ სრულფასოვანი შესაძლებლობა, საკუთარი ქვეყნის შიგნით კონკურენტული ფულადი სისტემები გამოიყენონ.
ამასთან, ცენტრალური ბანკის გადაწყვეტილებები პოლიტიკური და ეკონომიკური ზეწოლისგან სრულად ვერ იქნება იზოლირებული.
სახელმწიფო ხარჯები, სახელმწიფო ვალი, ფინანსური კრიზისები და ეკონომიკური აქტივობის მოკლევადიანი სტიმულირების სურვილი ქმნის ფულისა და კრედიტის გაფართოების მუდმივ მოთხოვნას.
ამიტომ პრობლემა მხოლოდ ცალკეული გადაწყვეტილებების ხარისხი არ არის.
პრობლემაა თვითონ მონოპოლიური ინსტიტუციური მოწყობა.
11. ჰაიეკი – ფულის დენაციონალიზაცია
1976 წელს ფრიდრიხ ჰაიეკმა გამოაქვეყნა ნაშრომი „ფულის დენაციონალიზაცია“.
მისი წინადადება რადიკალურად განსხვავდებოდა ცენტრალური ბანკების საქმიანობის გაუმჯობესების ჩვეულებრივი გეგმებისგან.
ჰაიეკი მოითხოვდა ფულის წარმოების სახელმწიფო მონოპოლიის გაუქმებას და კონკურენტული ვალუტების დაშვებას.
მისი აზრით, ფულის გამომშვებებს მომხმარებელთა ნდობის მოსაპოვებლად ერთმანეთთან კონკურენცია უნდა გაეწიათ.
თუ რომელიმე გამომშვები საკუთარი ფულის ღირებულებას სისტემატურად შეამცირებდა, მომხმარებლებს შეეძლებოდათ სხვა ვალუტის არჩევა.
ეს კონკურენცია ფულის ხარისხის შენარჩუნების სტიმულს შექმნიდა.
ჰაიეკის წინადადება არ გულისხმობდა, რომ ყველა კონკურენტული ვალუტა აუცილებლად ოქროზე უნდა ყოფილიყო დაფუძნებული.
პირიქით, ის უშვებდა კერძო გამომშვებების მიერ ისეთი ვალუტების შექმნასაც, რომელთა მსყიდველობითი უნარის შენარჩუნება კონკურენციისა და გამომშვების რეპუტაციის საფუძველზე მოხდებოდა.
ჰაიეკის მთავარი პრინციპი იყო არა კონკრეტული ლითონის სავალდებულო გამოყენება, არამედ ფულის წარმოების თავისუფლება.
მისი მიდგომის არსი მარტივია: ფულის ხარისხი უნდა განსაზღვროს მომხმარებლის არჩევანმა და კონკურენციამ, და არა სახელმწიფოს მონოპოლიურმა გადაწყვეტილებამ.
12. როთბარდი – ოქროს ფული, საკუთრება და სრული რეზერვირება
მიურეი როთბარდი ფულის თავისუფლების საკითხს საკუთრების უფლებების მკაცრი დაცვის თვალსაზრისით განიხილავდა.
მისთვის მნიშვნელოვანი იყო არა მხოლოდ სახელმწიფოს მონეტარული მონოპოლიის გაუქმება, არამედ საბანკო სისტემის ისეთი მოწყობაც, რომელიც გამორიცხავდა დაუყოვნებლივ გამოსათხოვი ფულადი მოთხოვნების გამოშვებას შესაბამისი სრული რეზერვის გარეშე.
როთბარდი მხარს უჭერდა ოქროს, როგორც საბაზრო ფულის, გამოყენებას.
მაგრამ ეს არ ნიშნავდა სახელმწიფოს მიერ ოქროს რეზერვების კონტროლის ან ოქროზე დაფუძნებული ცენტრალიზებული ფულადი სისტემის მხარდაჭერას.
მისი კონცეფციის საფუძველი იყო კერძო საკუთრება, თავისუფალი მონეტების მოჭრა, ნებაყოფლობითი გაცვლა და საბანკო ვალდებულებების მკაცრი შესრულება.
ამ მიდგომით, ბანკი, რომელიც ფულს მოთხოვნამდე შესანახად იღებს, ვალდებულია შესაბამისი რეზერვი შეინარჩუნოს.
ხოლო თუ ადამიანს სურს საკუთარი ფული გასცეს სესხად და მიიღოს პროცენტი, ეს სხვა სახის ხელშეკრულებაა, რომელიც შესაბამის რისკსა და ვადას გულისხმობს.
აქ მნიშვნელოვანია ავსტრიული სკოლის შიგნით არსებული განსხვავებაც.
ავსტრიული ეკონომისტების ნაწილი, მათ შორის თავისუფალი საბანკო სისტემის ზოგიერთი მომხრე, ნაწილობრივ რეზერვირებას ნებაყოფლობითი ხელშეკრულებების საფუძველზე დასაშვებად მიიჩნევს.
როთბარდი და მისი მიმდევრები ამას არ ეთანხმებიან.
ამრიგად, სრული რეზერვირების მოთხოვნა ავსტრიული სკოლის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი, მაგრამ არა ყველა წარმომადგენლის მიერ გაზიარებული პოზიციაა.
ჩვენთვის ამ მიდგომის უპირატესობა ისაა, რომ იგი მკაფიოდ განასხვავებს სხვისი ფულის შენახვას მისი სესხად გამოყენებისგან და საბანკო ვალდებულებებს საკუთრების უფლებების დაცვის მოთხოვნას უქვემდებარებს.
13. შეიძლება თუ არა ფული სახელმწიფოს გარეშე?
ეს კითხვა ხშირად ისე ისმის, თითქოს ფულის არსებობა აუცილებლობით მოითხოვდეს ცენტრალურ ბანკს, ეროვნულ ვალუტასა და ფულის გამოშვების სახელმწიფო მონოპოლიას.
მაგრამ მენგერის თეორია საპირისპიროს გვაჩვენებს: ფული შეიძლება წარმოიშვას ბაზარზე, ადამიანების ნებაყოფლობითი ურთიერთობების შედეგად.
ჰაიეკის კონცეფცია აჩვენებს, როგორ შეიძლება კონკურენციამ შეზღუდოს ფულის გამომშვებების შესაძლებლობა, მომხმარებლების ინტერესების საწინააღმდეგოდ იმოქმედონ.
როთბარდის მიდგომა კი ფულადი ურთიერთობების საფუძვლად საკუთრების უფლებებსა და სახელშეკრულებო ვალდებულებებს განიხილავს.
ეს იდეები ერთმანეთის იდენტური არ არის, მაგრამ აერთიანებს პრინციპი: ფულის წარმოება არ არის ისეთი საქმიანობა, რომელიც ბუნებრივად მხოლოდ სახელმწიფოს შეუძლია.
ფულის წარმოებაშიც შესაძლებელია კონკურენცია, სპეციალიზაცია, რეპუტაციის ჩამოყალიბება და მომხმარებლის არჩევანი.
თავისუფალ ფულად სისტემაში შეიძლება არსებობდეს ოქროს მონეტები, სხვა სასაქონლო ფული, კერძო ფულადი მოთხოვნები და ტექნოლოგიურად ახალი ანგარიშსწორების საშუალებები.
რომელი მათგანი მოიპოვებს მომხმარებელთა ნდობას, წინასწარ პოლიტიკური გადაწყვეტილებით არ უნდა განისაზღვროს.
ბიტკოინის გაჩენაც ამ თვალსაზრისით საინტერესოა.
მისი მიწოდების წესები წინასწარ არის განსაზღვრული და არ ექვემდებარება რომელიმე ცენტრალური ბანკის ჩვეულებრივ გადაწყვეტილებას.
მაგრამ ბიტკოინის შეზღუდული მიწოდება თავისთავად არ უზრუნველყოფს მისი მსყიდველობითი უნარის სტაბილურობას. მისი ფასი მოთხოვნის ცვლილების შედეგად მკვეთრად მერყეობს.
ამიტომ ბიტკოინი შეიძლება განვიხილოთ, როგორც ფულის წარმოებისა და გამოყენების სახელმწიფო მონოპოლიისგან დამოუკიდებელი ექსპერიმენტი, და არა როგორც ფულის ყველა ეკონომიკური პრობლემის უკვე აღმოჩენილი გადაწყვეტა.
14. ფულის თავისუფლება ეკონომიკური თავისუფლების ნაწილია
ფული მხოლოდ ანგარიშსწორების ტექნიკური საშუალება არ არის.
ის ადამიანებს აძლევს შესაძლებლობას, შეინახონ შრომის შედეგი, დაგეგმონ მომავალი, დააგროვონ კაპიტალი და ითანამშრომლონ ერთმანეთთან.
როდესაც ადამიანი ფულს ზოგავს, ის უარს ამბობს დღევანდელ მოხმარებაზე მომავალი შესაძლებლობების სასარგებლოდ.
თუ მისი დანაზოგის მსყიდველობითი უნარი მუდმივად მცირდება, მას უწევს დამატებითი გადაწყვეტილებების მიღება მხოლოდ იმისთვის, რომ უკვე დაგროვილი ღირებულება შეინარჩუნოს.
ამიტომ ფულის გაუფასურება მხოლოდ მაკროეკონომიკური სტატისტიკა არ არის.
ის უშუალოდ ეხება საკუთრებას, დანაზოგს, ხელშეკრულებებსა და ადამიანების სამომავლო გეგმებს.
თანამედროვე ცენტრალური ბანკების ნაწილი მიზნად ისახავს ფასების საშუალოდ დაახლოებით 2 პროცენტით ყოველწლიურ ზრდას.
მაგრამ 2-პროცენტიანი წლიური ინფლაციის პირობებში ფულის მსყიდველობითი უნარი დაახლოებით 35 წელიწადში ნახევრდება.
ეს ნიშნავს, რომ ფასების ზრდის ოფიციალურად სასურველი ტემპიც კი ფულის მსყიდველობითი უნარის ხანგრძლივ შემცირებას გულისხმობს.
ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის თვალსაზრისით, ფულის ხარისხის საზომი არ უნდა იყოს ცენტრალური ბანკის მიერ დასახული ინფლაციის მიზნის შესრულება.
უფრო მნიშვნელოვანი კითხვაა, რამდენად კარგად ასრულებს ფული თავის ფუნქციებს და რამდენად თავისუფალია მომხმარებელი მის არჩევაში.
თუ ეკონომიკური პროგრესი წარმოებას აიაფებს, მომხმარებელს უნდა შეეძლოს ამ პროგრესის შედეგით სარგებლობა ფასების შემცირების გზითაც.
ფასების მუდმივი ზრდა ეკონომიკური განვითარების აუცილებელი პირობა არ არის.
15. რა გვიჩვენებს ნახევარსაუკუნოვანი გამოცდილება?
დავუბრუნდეთ წარმოდგენილ გრაფიკს.
ათეულობით ქვეყანა, განსხვავებული ეკონომიკური ისტორია, პოლიტიკური რეჟიმები და ცენტრალური ბანკები.
მაგრამ თითქმის ყველა ვალუტის მსყიდველობითი უნარი მნიშვნელოვნად შემცირდა.
შედარებით ნაკლები გაუფასურება ჰქონდა იმ ვალუტებს, რომელთა მონეტარული პოლიტიკა უფრო თავშეკავებული იყო. სხვაგან ფულის გაუფასურებამ უკიდურესი მასშტაბები მიიღო.
ეს განსხვავება მნიშვნელოვანია, მაგრამ საერთო სურათს არ ცვლის.
სახელმწიფოს მიერ მართული ფიატური ფულის პირობებში მსყიდველობითი უნარის ხანგრძლივი შემცირება ფართოდ გავრცელებული მოვლენაა.
ამ გამოცდილებიდან არ გამომდინარეობს, რომ ფიატური ვალუტის არსებობის ყოველი წელი აუცილებლად ფასების ზრდით დასრულდება. არც ის, რომ ყველა ფიატური ვალუტა ერთნაირი სიჩქარით გაუფასურდება.
მაგრამ ჩანს, რომ ფულის სახელმწიფო მონოპოლია და სასაქონლო უზრუნველყოფის გარეშე მისი მიწოდების გაფართოების შესაძლებლობა ქმნის სისტემურ პირობებს ფულის გაუფასურებისთვის.
აქედან გამომდინარე, მთავარი კითხვა მხოლოდ ის არ არის, როგორ შევამციროთ ინფლაცია ერთი ან ორი პროცენტული პუნქტით.
საკითხავია, რატომ უნდა იყოს ფულის წარმოება სახელმწიფოს განსაკუთრებული პრივილეგია.
რატომ არ უნდა შეეძლოთ ადამიანებს ისეთი ფულის არჩევა, რომლის ღირებულების შენარჩუნებით თავად მისი გამომშვებია დაინტერესებული?
რატომ უნდა განისაზღვრებოდეს ფულის მიწოდება ცენტრალიზებული გადაწყვეტილებით, როდესაც ეკონომიკის სხვა სფეროებში კონკურენცია, ფასები და მომხმარებელთა არჩევანი რესურსების განაწილების ძირითად მექანიზმებად გვევლინება?
დასკვნა – ფული უნდა გათავისუფლდეს სახელმწიფო მონოპოლიისგან
ფულის გაუფასურების წინააღმდეგ ბრძოლა მხოლოდ ცენტრალური ბანკის ხელმძღვანელების შეცვლას ან მონეტარული პოლიტიკის გაუმჯობესებას არ უნდა ნიშნავდეს.
პრობლემა უფრო ღრმაა.
სახელმწიფოს ფულის წარმოების მონოპოლია საშუალებას აძლევს, ეკონომიკაში ახალი ფული შეიტანოს, შეცვალოს ფულადი ურთიერთობები, გავლენა მოახდინოს კრედიტზე და ფულის მსყიდველობითი უნარის შემცირების გზით რეალური რესურსების გადანაწილებას შეუწყოს ხელი.
ამ შესაძლებლობას არ აუქმებს ცენტრალური ბანკის დამოუკიდებლობის დეკლარირება ან ინფლაციის დაბალი სამიზნე მაჩვენებლის დაწესება.
ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის მთავარი გაკვეთილი ისაა, რომ ფული საბაზრო ინსტიტუტია და მისი წარმოების სახელმწიფო მონოპოლია ეკონომიკური აუცილებლობა არ არის.
მენგერმა ახსნა ფულის საბაზრო წარმოშობა.
მიზესმა აჩვენა ფულისა და კრედიტის გაფართოების ეკონომიკური შედეგები.
ჰაიეკმა დაასაბუთა ფულის წარმოებაში კონკურენციის აუცილებლობა.
როთბარდმა ფულადი ურთიერთობების საფუძვლად საკუთრების უფლებები და მკაცრი სახელშეკრულებო ვალდებულებები წამოსწია.
ამ იდეებიდან გამომდინარე, ფულადი სისტემის თავისუფლებისკენ მიმართული რეფორმა უნდა ემყარებოდეს ფულის წარმოების მონოპოლიის გაუქმებას, კერძო მონეტების მოჭრისა და კონკურენტული ვალუტების თავისუფლებას, საკუთრების დაცვასა და ფულადი ვალდებულებების მკაფიო შესრულებას.
ფულის ღირებულების შენარჩუნების საუკეთესო ინსტიტუციური გარანტია არ არის მონოპოლისტის კეთილი ნება.
ეს არის მომხმარებლის თავისუფალი არჩევანი, კონკურენცია და პასუხისმგებლობა.
ფული ადამიანების თავისუფალი თანამშრომლობის საშუალებაა და არა სახელმწიფოს განსაკუთრებული პრივილეგია.
მისი ხარისხი უნდა განისაზღვრებოდეს ბაზარზე – იქ, სადაც ადამიანები საკუთარი გადაწყვეტილებებით არჩევენ, ვის ენდონ და რა მიიღონ საკუთარი შრომის სანაცვლოდ.
