პაატა შეშელიძე
რატომ არ უნდა ჰქონდეს ადამიანთა ერთ ჯგუფს უფლება, განკარგოს სხვების ფულის ღირებულება და საკუთარი გადაწყვეტილებების ფასი საზოგადოებას გადაახდევინოს?
ცენტრალური ბანკი არ არის შენობა. არც აბსტრაქტული ინსტიტუტია, რომელიც თავისით იღებს გადაწყვეტილებებს.
მის უკან დგანან კონკრეტული ადამიანები — ხელმძღვანელები, მმართველები, კომიტეტების წევრები და მოხელეები. ისინი ერთად განიხილავენ, გეგმავენ და იღებენ გადაწყვეტილებებს, რომლებიც მილიონობით ადამიანის ქონებაზე, შემოსავალზე, დანაზოგსა და ეკონომიკურ მომავალზე მოქმედებს.
მათ იციან, რას აკეთებენ. იციან, რომ ფულის შექმნა, საპროცენტო განაკვეთების შეცვლა, საბანკო რეგულირება და ფინანსური დახმარების გაცემა სხვადასხვა ადამიანს განსხვავებულად ეხება. იციან, რომ მათი გადაწყვეტილებებით ზოგი იგებს, ზოგი აგებს.
ამის მიუხედავად, ამ გადაწყვეტილებების მისაღებად მათ არც მოქალაქეების თანხმობა სჭირდებათ და არც თავიანთი ქონებით უწევთ შესაძლო ზარალის ანაზღაურება.
უფრო მეტიც, სახელმწიფომ მათ კანონით მიანიჭა ისეთი განსაკუთრებული უფლებამოსილებები, რომელთა თვითნებურად გამოყენებისთვის ჩვეულებრივი ადამიანი პასუხს აგებდა.
სწორედ აქ იწყება ცენტრალური ბანკის ფუნდამენტური პრობლემა: სახელმწიფოს შეუძლია გარკვეული მოქმედება კანონიერად გამოაცხადოს, მაგრამ კანონიერება თავისთავად არ ნიშნავს, რომ ეს მოქმედება სამართლიანია.
კორუფცია მხოლოდ ქრთამის აღება არ არის. უფრო ფართო მნიშვნელობით, ის შეიძლება გულისხმობდეს ძალაუფლების ისეთ მოწყობასაც, რომელიც სისტემურად წარმოშობს პრივილეგიებს, ინტერესთა კონფლიქტს, სხვების ხარჯზე გამორჩენას და პასუხისმგებლობისგან გათავისუფლებას.
ცენტრალური ბანკის კრიტიკის არსი სწორედ ასეთ ინსტიტუციურ მოწყობაშია.
1. ფულის გაუფასურება — ქონების ხელყოფა ხელის ხლების გარეშე
წარმოიდგინეთ, ადამიანმა წლების განმავლობაში იმუშავა, ხარჯებს მოაკლო და 100 000 ლარი დააგროვა.
ერთ დღეს აღმოაჩენს, რომ ამ თანხით გაცილებით ნაკლები საქონლისა და მომსახურების შეძენა შეუძლია.
მის საბანკო ანგარიშზე კვლავ 100 000 ლარია. ფიზიკურად არავის არაფერი წაუღია. მაგრამ მის მიერ დაგროვილი ფულის მსყიდველობითი უნარი შემცირებულია.
ვინ აიღო პასუხისმგებლობა ამ დანაკარგზე?
ცენტრალური ბანკის ხელმძღვანელებმა იციან, რომ ფულის მიწოდების ზრდას შეუძლია მისი მსყიდველობითი უნარის შემცირება. იციან, რომ მონეტარული პოლიტიკა გავლენას ახდენს ფასებზე, დანაზოგებზე, სესხებსა და ადამიანების ქონებრივ მდგომარეობაზე.
ინფლაციას, ცხადია, მრავალი მიზეზი აქვს. ფასები შეიძლება გაიზარდოს მიწოდების შემცირების, მოთხოვნის ცვლილების ან სხვა გარემოებების გამოც. მაგრამ როდესაც გაუფასურებას ფულის დამატებითი გამოშვება განაპირობებს, ცენტრალური ბანკის გადაწყვეტილება დანაკარგის ერთ-ერთი წყარო ხდება.
თუ ვინმე მოტყუებით დაგარწმუნებთ, რომ თქვენი ქონება უსაფრთხოდაა, შემდეგ კი შეგნებულად წაგართმევთ მის ღირებულებას, ბუნებრივად დაისმება თაღლითობისა და ქონებრივი ზიანის საკითხი.
ცენტრალური ბანკის შემთხვევაში იგივე ეკონომიკური შედეგი შეიძლება კანონიერ მონეტარულ პოლიტიკად ჩაითვალოს.
ბრალდების არსი: როდესაც სახელმწიფო პრივილეგიის მქონე პირები ფულის შექმნის საშუალებით მოქალაქეთა დანაზოგების მსყიდველობით უნარზე მოქმედებენ, ეს ეკონომიკური თვალსაზრისით ქონების ხელყოფას ჰგავს. კონკრეტული სისხლისსამართლებრივი თაღლითობა კი მხოლოდ მაშინ არსებობს, თუ დადასტურებულია კანონით განსაზღვრული მოტყუება, განზრახვა და სხვა აუცილებელი ნიშნები.
2. ახალი ფულის შექმნა — სიმდიდრის გადანაწილება პრივილეგირებულთა სასარგებლოდ
როდესაც ახალი ფული იქმნება, ის ყველას ჯიბეში ერთდროულად არ ჩნდება.
მას პირველი იღებენ კონკრეტული ფინანსური ინსტიტუტები და ბაზრის მონაწილეები. ცენტრალური ბანკის ოპერაციების ხასიათიდან გამომდინარე, ახალ ფულზე წვდომა შესაძლოა პირველად ჰქონდეთ ბანკებს, ფასიანი ქაღალდების გამყიდველებსა და სხვა ფინანსურ შუამავლებს.
მათ შეუძლიათ დამატებითი მსყიდველობითი ძალის გამოყენება მანამდე, სანამ ფასები სრულად მოერგება ფულის მიწოდების ცვლილებას.
სხვები კი ჯერ კიდევ ძველი ხელფასებით, პენსიებითა და დანაზოგებით ცხოვრობენ.
წარმოიდგინეთ ორი ადამიანი: ერთს ახალი ფული უკვე მიღებული აქვს და უძრავ ქონებას ყიდულობს, მეორეს კი შემოსავალი არ გაზრდია, მაგრამ იგივე ქონების ფასი უკვე მომატებულია.
პირველის უპირატესობა მეორისთვის დაკარგულ შესაძლებლობად იქცევა.
ეს არ ნიშნავს, რომ ახალი ფულის ყველა პირველი მიმღები აუცილებლად მდიდრდება ან ყველა დანარჩენი აუცილებლად ღარიბდება. მაგრამ თავად მექანიზმი აჩვენებს, რომ ფულის შექმნა ნეიტრალური პროცესი არ არის.
ის სხვადასხვა ადამიანს სხვადასხვა დროსა და სხვადასხვა გზით ეხება.
ცენტრალური ბანკის ხელმძღვანელებმა იციან, რომ ფული ეკონომიკაში კონკრეტული არხებით შედის. მიუხედავად ამისა, სწორედ მათ აქვთ ამ არხებზე განსაკუთრებული გავლენის უფლება.
ბრალდების არსი: სახელმწიფოს მიერ პრივილეგირებული წვდომის შექმნა სიმდიდრის არასაბაზრო გადანაწილების მექანიზმია. მისი ეკონომიკური ბუნება ჰგავს სხვების ხარჯზე უპირატესობის მინიჭებას, თუნდაც მოქმედი კანონი ამას დანაშაულად არ მიიჩნევდეს.
3. მთავრობის ფარული დაფინანსება — დაბეგვრა გადასახადის გამოცხადების გარეშე
მთავრობას ყოველთვის მეტი ფულის დახარჯვა სურს.
მაგრამ გადასახადის გაზრდა მოქალაქეებს არ მოსწონთ. სესხის აღებასაც თავისი ფასი აქვს.
ამ პრობლემის გადასაჭრელად სახელმწიფო შეიძლება დაეყრდნოს მონეტარული სისტემის შესაძლებლობებს.
როდესაც ცენტრალური ბანკი ახლად შექმნილი ფულით სახელმწიფო ობლიგაციებს ყიდულობს, მას შეუძლია გავლენა მოახდინოს სახელმწიფო ვალის დაფინანსების პირობებზე. პირდაპირი დაფინანსება ბევრ ქვეყანაში კანონით შეზღუდულია, მაგრამ მეორეულ ბაზარზე ოპერაციებიც ცვლის სახელმწიფო ვალის ბაზრის პირობებს.
თუ მონეტარული ექსპანსიის შედეგი ფულის გაუფასურებაა, მოქალაქეები ხარჯის ნაწილს საკუთარი დანაზოგებისა და შემოსავლების მსყიდველობითი უნარის შემცირებით იხდიან.
გადასახადის გაზრდის შემთხვევაში ადამიანმა იცის, რამდენს ართმევენ.
ფულის გაუფასურების შემთხვევაში კი მისი დანაკარგი ყოველდღიურ ფასებში იკარგება.
ხელისუფლებას შეუძლია განაცხადოს, რომ გადასახადები არ გაუზრდია. ცენტრალურ ბანკს შეუძლია განმარტოს, რომ ეკონომიკის სტიმულირება სურდა.
მაგრამ მოქალაქისთვის მთავარი შედეგია: მისი ფულით ნაკლების შეძენა შეუძლია.
ბრალდების არსი: როდესაც სახელმწიფო ხარჯების დაფინანსებას ფულის შექმნით გამოწვეული ინფლაცია უწყობს ხელს, ეს ფარული დაბეგვრის ფორმაა. ეკონომიკური დანახარჯი რეალურია, მიუხედავად იმისა, რომ მოქალაქისთვის საგადასახადო მოთხოვნა არ წარუდგენიათ.
4. საპროცენტო განაკვეთებით მანიპულირება — ეკონომიკის შეცდომაში შეყვანა
საპროცენტო განაკვეთი უბრალო რიცხვი არ არის. ის ფასია, რომელიც ადამიანების დღევანდელ არჩევანს მომავალ გეგმებთან აკავშირებს.
როდესაც ადამიანები მეტს ზოგავენ და ნაკლებს ხარჯავენ, ეკონომიკაში მეტი რესურსი შეიძლება გათავისუფლდეს მომავალი ინვესტიციებისთვის.
მაგრამ ცენტრალური ბანკის ხელმძღვანელებს შეუძლიათ საკრედიტო პირობების შეცვლა მაშინაც, როდესაც ადამიანების დანაზოგები შესაბამისი მოცულობით არ გაზრდილა.
წარმოიდგინეთ მეწარმე, რომელმაც იაფი კრედიტის გამო ქარხნის აშენება გადაწყვიტა. დაიქირავა მუშები, შეიძინა დანადგარები და აიღო ვალდებულებები.
შემდეგ აღმოჩნდა, რომ ეკონომიკაში ამ პროექტის დასასრულებლად საკმარისი რეალური რესურსი არ არსებობდა. კრედიტი გაძვირდა, მოთხოვნა შემცირდა, ბიზნესი გაკოტრდა.
ვინ დაკარგა ქონება? მეწარმემ.
ვინ დარჩა უმუშევარი? მისი თანამშრომლები.
ვინ გადაიხადა შეცდომის ფასი? მათ, ვინც ინვესტიციები და სამუშაო დაკარგეს.
ეს არ ნიშნავს, რომ ყოველი ეკონომიკური კრიზისი ცენტრალური ბანკის ბრალია. მაგრამ ხელოვნურად გაიაფებულმა კრედიტმა შეიძლება წაახალისოს ისეთი პროექტები, რომელთა განხორციელებას რეალური დანაზოგები ვერ უზრუნველყოფს.
ცენტრალური ბანკის ხელმძღვანელები არ ფლობენ ინფორმაციას მილიონობით ადამიანის ყველა სურვილზე, გეგმასა და რესურსზე. მიუხედავად ამისა, მათ აქვთ ძალაუფლება, მთელი ეკონომიკისთვის მნიშვნელოვანი ფასობრივი სიგნალი შეცვალონ.
ბრალდების არსი: ფასობრივი სიგნალების ხელოვნური დამახინჯება ეკონომიკის შეცდომაში შეყვანის მექანიზმია. კერძო ურთიერთობებში შეგნებული მოტყუება და ამის შედეგად სხვისი ქონებრივი დაზიანება შეიძლება თაღლითობის საფუძველი გახდეს. ცენტრალური ბანკის მონეტარული გადაწყვეტილება კი, თავისთავად, სისხლისსამართლებრივ თაღლითობას არ წარმოადგენს.
5. მსხვილი ბანკების გადარჩენა — მოგება თავისთვის, ზარალი სხვებისთვის
ჩვეულებრივ მეწარმეს შეუძლია გარისკოს, შეცდეს და გაკოტრდეს.
ბანკის ხელმძღვანელმაც შეიძლება გარისკოს, მაგრამ მას დამატებითი შესაძლებლობა აქვს: კრიზისის დროს ცენტრალური ბანკის დახმარების იმედი.
ეს მოლოდინი უკვე პრობლემაა.
თუ ადამიანმა იცის, რომ მოგებას თვითონ დაიტოვებს, ხოლო განსაკუთრებით მძიმე დანაკარგისგან ვიღაც დაიცავს, მას მეტი რისკის აღების სტიმული უჩნდება.
ცენტრალურ ბანკს შეუძლია ფინანსურ დაწესებულებას საგანგებო სესხი მისცეს, რათა მისი პრობლემები სხვა ბანკებსა და მათ მომხმარებლებს არ გადაედოს.
საქართველოს ეროვნული ბანკის შესახებ ორგანული კანონის 33-ე მუხლი ასეთი სესხების გაცემის შესაძლებლობას პირდაპირ ითვალისწინებს, გარკვეული პირობებითა და შეზღუდვებით.
ბანკების გადარჩენის მომხრეები ამბობენ, რომ ეს ზოგჯერ საჭიროა უფრო დიდი კრიზისის თავიდან ასაცილებლად.
მაგრამ ეს არგუმენტი ვერ აუქმებს მთავარ პრობლემას: ბანკს შეუძლია განსაკუთრებული დახმარების მოლოდინით იმოქმედოს, მაშინ, როდესაც სხვა მეწარმეებს ასეთი გარანტია არ აქვთ.
ამ საფრთხეს საერთაშორისო ანგარიშსწორების ბანკიც აღიარებს: უკანასკნელი ინსტანციის კრედიტორის ფუნქციამ შეიძლება მნიშვნელოვანი მორალური რისკი წარმოშვას.
გარდა ამისა, ჩნდება კიდევ ერთი კითხვა: ვინ წყვეტს, რომელი ბანკია გადასარჩენი და რომელი — არა?
კვლავ კონკრეტული ადამიანები.
მათ შეუძლიათ გადაწყვიტონ, რომ ერთი ბანკის პრობლემები სისტემური საფრთხეა, მეორის კი — ჩვეულებრივი კომერციული წარუმატებლობა.
ამ გადაწყვეტილებას უზარმაზარი ფინანსური ფასი შეიძლება ჰქონდეს.
ბრალდების არსი: როდესაც კერძო ბიზნესის რისკის ნაწილი სხვებზე გადადის, ეს პასუხისმგებლობისგან პრივილეგირებულ გათავისუფლებას წარმოადგენს. თუ ასეთი დახმარება ქრთამის, ფარული შეთანხმების ან პირადი გამორჩენის საფუძველზე გაიცემა, ეს უკვე შესაძლო კორუფციული დანაშაულია.
6. საბანკო ლიცენზირება — კონკურენტების ბედის მოხელეების ხელში გადაცემა
წარმოიდგინეთ, გინდათ გახსნათ ახალი ბანკი.
გაქვთ კაპიტალი. გყავთ პარტნიორები. მზად ხართ, საკუთარ ფულზე გარისკოთ და მომხმარებლებს უკეთესი პირობები შესთავაზოთ.
მაგრამ მხოლოდ ეს საკმარისი არ არის.
თქვენ გჭირდებათ მარეგულირებლის ნებართვა.
ცენტრალური ბანკის მოხელეები განსაზღვრავენ, აკმაყოფილებთ თუ არა მოთხოვნებს. მათ შეუძლიათ შეზღუდონ თქვენი საქმიანობა, მოგთხოვონ დამატებითი კაპიტალი ან კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში უარი გითხრან ლიცენზიაზე.
რა თქმა უნდა, ლიცენზირების ოფიციალური მიზანი მომხმარებლების დაცვა და ფინანსური სტაბილურობაა.
მაგრამ შეხედეთ ამ სისტემას მეორე მხრიდან.
რამდენად ხელსაყრელია მოქმედი ბანკებისთვის ისეთი მდგომარეობა, როდესაც ახალი კონკურენტის ბაზარზე შესვლა რთულია, ძვირი ღირს და მრავალ ადმინისტრაციულ მოთხოვნაზეა დამოკიდებული?
რაც უფრო მაღალია ბაზარზე შესვლის ბარიერი, მით უფრო მეტად შეიძლება ისარგებლონ უკვე მოქმედმა კომპანიებმა.
შემდეგ ჩნდება პირადი კორუფციის შესაძლებლობაც.
თუ ერთი გადაწყვეტილებით შეიძლება ბიზნესს მილიონობით ლარის ღირებულების შესაძლებლობა მიეცეს ან წაერთვას, ამ გადაწყვეტილებაზე გავლენის მოპოვებას დიდი ფასი აქვს.
შეიძლება ვინმემ სცადოს მოხელის მოსყიდვა. შეიძლება მოხელემ თავად მოითხოვოს სარგებელი. შეიძლება ფორმალურად ერთნაირი მოთხოვნები სხვადასხვა კომპანიაზე განსხვავებული სიმკაცრით გამოიყენონ.
ბრალდების არსი: საბანკო საქმიანობის ადმინისტრაციული შეზღუდვა ქმნის პრივილეგიების განაწილებისა და მარეგულირებლის მიტაცების შესაძლებლობას. როდესაც მოხელე ნებართვას პირადი გამორჩენის სანაცვლოდ გასცემს ან კონკურენტს უკანონოდ ბლოკავს, საქმე შეიძლება გვქონდეს ქრთამის აღებასთან ან სამსახურებრივი უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებასთან.
7. ფარული ურთიერთობები ბანკებთან და ხელისუფლებასთან — ინტერესთა კონფლიქტის სისტემა
ცენტრალური ბანკის ხელმძღვანელები ყოველდღიურად ურთიერთობენ იმ ადამიანებთან, რომელთა საქმიანობასაც თავად არეგულირებენ.
ისინი ხვდებიან კომერციული ბანკების ხელმძღვანელებს, მსხვილი ფინანსური ორგანიზაციების წარმომადგენლებსა და მთავრობის წევრებს.
ასეთი ურთიერთობა თავისთავად არ არის უკანონო. ფინანსური სისტემის მართვა კომუნიკაციის გარეშე წარმოუდგენელიც იქნებოდა.
მაგრამ პრობლემა მაშინ იწყება, როდესაც ურთიერთობა გაუმჭვირვალე ხდება.
რას განიხილავენ დახურულ შეხვედრებზე? ვისი ინტერესები აისახება გადაწყვეტილებებში? რა ინფორმაცია მიეწოდებათ კონკრეტულ ბანკებს სხვებზე ადრე? არსებობს თუ არა მომავალ თანამდებობებთან დაკავშირებული პირადი ინტერესები?
წარმოიდგინეთ ზედამხედველი, რომელიც დღეს ბანკს ამოწმებს, ხვალ კი იმავე ბანკში მაღალანაზღაურებადი თანამდებობის მიღება სურს.
ან მოხელე, რომელსაც წინასწარ აქვს ინფორმაცია ისეთი გადაწყვეტილების შესახებ, რომელმაც შესაძლოა ფინანსური აქტივების ფასი შეცვალოს.
ამ ინფორმაციის ფლობა სამსახურებრივი აუცილებლობა შეიძლება იყოს, მაგრამ მისი პირადი სარგებლისთვის უკანონოდ გამოყენება სრულიად სხვა საკითხია.
ცენტრალური ბანკის სისტემაში ასეთი ცდუნებები განსაკუთრებულად ძლიერია, რადგან გადაწყვეტილებები დიდ თანხებსა და ეკონომიკურ შესაძლებლობებს ეხება.
ბრალდების არსი: გაუმჭვირვალე ურთიერთობები, ინტერესთა კონფლიქტი და პრივილეგირებული ინფორმაციის კონცენტრაცია პირადი კორუფციის შესაძლებლობებს ქმნის. ინფორმაციის უკანონო გამოყენება, ფარული ანაზღაურება ან გადაწყვეტილების გაყიდვა კონკრეტული სამართლებრივი საფუძვლების არსებობისას დასჯადი ქმედებაა.
8. გადაწყვეტილების მიღება სხვისი ქონებით — პასუხისმგებლობისგან გათავისუფლება
მეწარმე თუ შეცდება, შეიძლება საკუთარი დანაზოგები დაკარგოს.
ინვესტორმა თუ არასწორი გადაწყვეტილება მიიღო, ზარალს თვითონ განიცდის.
მოქალაქეს საკუთარი ვალდებულებების შესრულება მოეთხოვება.
მაგრამ როდესაც ცენტრალური ბანკის ხელმძღვანელი შეცდომას უშვებს, მისი შედეგი შეიძლება მთელ ეკონომიკაზე გავრცელდეს.
შეიძლება შემცირდეს ფულის მსყიდველობითი უნარი, დამძიმდეს სესხის მომსახურება, შემცირდეს ინვესტიციები ან დაზარალდნენ ფინანსური დაწესებულებების მომხმარებლები.
ვინ ანაზღაურებს ამ დანაკარგს?
როგორც წესი, არა ის პირი, რომელმაც მონეტარული გადაწყვეტილება მიიღო.
მას შეუძლია განმარტოს, რომ ეკონომიკური ვითარება მოულოდნელად შეიცვალა, პროგნოზი არ გამართლდა ან პოლიტიკის შეცვლა გახდა საჭირო.
შემდეგ შეიძლება თანამდებობაც დატოვოს.
მაგრამ მოქალაქის დანაკარგი ამით არ ქრება.
ეს მდგომარეობა განსაკუთრებით სახიფათოა მაშინ, როდესაც გადაწყვეტილების მიმღები თავად არ განიცდის იმ ზარალს, რომლის რისკსაც სხვებს აკისრებს.
ბრალდების არსი: ძალაუფლებისა და პირადი პასუხისმგებლობის გამიჯვნა ინსტიტუციური უპასუხისმგებლობის სისტემას ქმნის. თუმცა ეკონომიკურად საზიანო გადაწყვეტილება ავტომატურად სამსახურებრივი დანაშაული არ არის; სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობისთვის კონკრეტული უკანონო მოქმედების დადასტურებაა აუცილებელი.
9. რატომ არის ეს სისტემა ინსტიტუციურად კორუმპირებული?
აქამდე განხილული პრობლემები შემთხვევითი ხარვეზები არ არის. ისინი ცენტრალური ბანკის განსაკუთრებული უფლებამოსილებებიდან წარმოიშობა.
ყველგან მეორდება ერთი და იგივე სქემა:
ადამიანთა მცირე ჯგუფი იღებს გადაწყვეტილებას.
ამ გადაწყვეტილების შედეგები ვრცელდება უამრავ ადამიანზე.
სარგებელი და დანაკარგი არათანაბრად ნაწილდება.
გადაწყვეტილების მიმღებებს კი განსაკუთრებული უფლებამოსილება და შეზღუდული პირადი პასუხისმგებლობა აქვთ.
ეს არ ამტკიცებს, რომ ცენტრალური ბანკის ყველა ხელმძღვანელი ქრთამს იღებს ან წინასწარ შეთანხმებულ დანაშაულში მონაწილეობს.
მაგრამ ინსტიტუციური კრიტიკისთვის ამის დამტკიცება არც არის აუცილებელი.
პრობლემა უფრო ფუნდამენტურია: სისტემა ადამიანებს ანიჭებს პრივილეგიებს, რომლებიც ქმნის სხვების ხარჯზე სარგებლის მიღებისა და ამ ძალაუფლების პირადი გამორჩენისთვის გამოყენების შესაძლებლობას.
ხშირად კორუფციას მხოლოდ მაშინ ვხედავთ, როდესაც მოხელეს ქრთამზე დაიჭერენ.
მაგრამ რატომ აქვს ამ მოხელეს ისეთი ძალაუფლება, რომლის შეძენაშიც ვინმე ფულის გადახდას მზად არის?
რატომ შეიძლება ერთი ადამიანის ხელმოწერა მილიონობით ლარი ღირდეს?
რატომ უნდა იყოს ბაზარზე შესვლის, საკრედიტო პირობების ან ფინანსური დახმარების მიღების საკითხი კონკრეტულ მოხელეთა გადაწყვეტილებაზე დამოკიდებული?
თუ კორუფციის თავიდან აცილება გვინდა, მხოლოდ მოხელეების პატიოსნების იმედად არ უნდა ვიყოთ.
უნდა შევზღუდოთ თავად ის ძალაუფლება, რომელიც კორუფციულ გარიგებებს შესაძლებელს და მომგებიანს ხდის.
10. ცენტრალური ბანკის გაუქმება — რა უნდა მოვიდეს მის ნაცვლად?
ცენტრალური ბანკის გაუქმება არ ნიშნავს ფულის, ბანკების, კრედიტის ან გადახდის სისტემების გაუქმებას.
პირიქით, საკითხი სწორედ ისაა, რატომ უნდა იყოს ამ სფეროს მართვა მონოპოლიური პრივილეგიებით დაკავშირებული.
ადამიანები თავად ირჩევენ, სად შეინახონ დანაზოგი, ვის ასესხონ ფული, ვისგან ისესხონ, რომელ ბანკს ენდონ და რა პირობებით დადონ ხელშეკრულება.
რატომ არ უნდა შეეძლოთ მათ ფულისა და გადახდის საშუალების არჩევაც?
რატომ უნდა ჰქონდეს ერთ დაწესებულებას ეროვნული ფულის გამოშვების განსაკუთრებული უფლებამოსილება?
რატომ უნდა შეეძლოს მოხელეს საპროცენტო განაკვეთებზე ადმინისტრაციული გავლენის მოხდენა, ნაცვლად იმისა, რომ ისინი ადამიანების დანაზოგებისა და საკრედიტო მოთხოვნის ურთიერთქმედებით ჩამოყალიბდეს?
თავისუფალ ფულად სისტემაში ბანკებსა და ფულის გამომშვებებს ერთმანეთთან კონკურენცია მოუწევდათ. მომხმარებლები შეაფასებდნენ მათ საიმედოობას, პირობებსა და ფულის ხარისხს.
წარუმატებელი ბანკი პასუხს აგებდა საკუთარი ვალდებულებებისთვის, ხოლო მოტყუება, მითვისება, ყალბი ანგარიშგება და ხელშეკრულების დარღვევა ჩვეულებრივი სამართლებრივი წესებით დაისჯებოდა.
ასეთი სისტემა თავისთავად ყველა კრიზისს ვერ გამორიცხავს. საჭიროა მკაფიო საკუთრებითი უფლებები, საბანკო ხელშეკრულებების აღსრულება, გადახდის საიმედო მექანიზმები და გაკოტრების წესები.
მაგრამ მისი პრინციპი განსხვავებულია.
ფულის, ბანკებისა და კრედიტის ბედი უნდა გადაწყდეს ნებაყოფლობითი შეთანხმებებით და არა იმ ადამიანების განსაკუთრებული უფლებამოსილებებით, რომლებსაც შეცდომის ფასი სხვებისთვის შეუძლიათ გადააბარონ.
დასკვნა — დანაშაულის პრივილეგიად გადაქცევა
ცენტრალური ბანკის ხელმძღვანელები ჩვეულებრივი ადამიანები არიან.
მათაც აქვთ ინტერესები, შეცდომები, ცდუნებები, პირადი კავშირები და საკუთარი მომავლის გეგმები.
არ არსებობს საფუძველი ვიფიქროთ, რომ თანამდებობის მიღებისთანავე ისინი სხვებზე უფრო გონიერნი, პატიოსანნი ან უანგარონი ხდებიან.
მიუხედავად ამისა, მათ გადაცემული აქვთ უზარმაზარი ძალაუფლება სხვა ადამიანების ქონებასა და ეკონომიკურ შესაძლებლობებზე.
ფულის მსყიდველობით უნარზე ზემოქმედება.
კრედიტის პირობების შეცვლა.
ბანკების რეგულირება.
საგანგებო ფინანსური დახმარების გაცემა.
კონკურენციის პირობების განსაზღვრა.
ყველა ეს მოქმედება კონკრეტული ადამიანების გადაწყვეტილებების შედეგია და არა რაღაც უსულო ინსტიტუტის ავტომატური საქმიანობა.
ამიტომ არ არის საკმარისი ვიკითხოთ, რამდენად დამოუკიდებელია ცენტრალური ბანკი მთავრობისგან.
უნდა ვიკითხოთ, რამდენად თავისუფალია საზოგადოება ცენტრალური ბანკის ძალაუფლებისგან.
მისი ხელმძღვანელები შეიძლება მართლაც ცდილობდნენ ეკონომიკური სტაბილურობის დაცვას. მაგრამ კეთილი განზრახვა შეუზღუდავ ძალაუფლებას ვერ ამართლებს.
ცენტრალური ბანკის არსებობის მომხრეები გვაფრთხილებენ, რომ მის გარეშე ფინანსური კრიზისები შეიძლება უფრო მძიმედ განვითარდეს. ეს მნიშვნელოვანი არგუმენტია, რომელსაც პასუხი სჭირდება. თუმცა მათაც უნდა უპასუხონ საპირისპირო კითხვას: ხომ არ ქმნის ცენტრალური ბანკი თავად იმ წახალისებებსა და რისკებს, რომელთა გამოსწორებასაც შემდეგ ცდილობს?
საქმე მხოლოდ იმაში არ არის, რომ მონეტარული ძალაუფლება შეიძლება ბოროტად გამოიყენონ. საქმე ისაა, რატომ უნდა არსებობდეს ასეთი მონოპოლიური ძალაუფლება საერთოდ.
თუ თავისუფალი კონკურენცია უკეთ ამოწმებს მეწარმეთა შეცდომებს, თუ მომხმარებლის არჩევანი უკეთ ამხელს უხარისხო პროდუქტს, თუ პირადი პასუხისმგებლობა ზღუდავს გაუმართლებელ რისკს — რატომ უნდა გავათავისუფლოთ ფულისა და საბანკო სისტემის მმართველები ამავე პრინციპებისგან?
და ბოლოს, მთავარი კითხვა:
თუ სხვისი ქონების ხელყოფა, მოტყუება, კონკურენციის უკანონო შეზღუდვა და სხვის ხარჯზე გამორჩენა მიუღებელია ჩვეულებრივი ადამიანისთვის, რატომ უნდა ვაპატიოთ მსგავსი ეკონომიკური შედეგების შექმნა მას, ვისაც სახელმწიფომ განსაკუთრებული უფლებამოსილება მიანიჭა?
სახელმწიფოს მიერ გაცემული ნებართვა მოქმედებას კანონიერად აქცევს, მაგრამ მისი სამართლიანობის საკითხს ვერ ხსნის.
ცენტრალური ბანკის გაუქმების არგუმენტის საფუძველი სწორედ ეს არის: არავის უნდა ჰქონდეს ფულის მართვის მონოპოლია, სხვებისთვის ფინანსური პრივილეგიების განაწილების განსაკუთრებული უფლება და შესაძლებლობა, საკუთარი გადაწყვეტილებების დანახარჯები მათ გადააბაროს, ვისაც ეს გადაწყვეტილებები არ მიუღია.
ფულს არ სჭირდება მეურვე, რომელიც საზოგადოების ნაცვლად გადაწყვეტს მის ღირებულებას.
ფულს სჭირდება ნდობა, თავისუფალი არჩევანი, კონკურენცია და პასუხისმგებლობა.
და რაც მთავარია — არავინ უნდა იდგეს იმ წესებზე მაღლა, რომელთა დაცვაც ყველა დანარჩენს მოეთხოვება.
