ავსტრიული ეკონომიკური სკოლა – იდეები, რომლებმაც ეკონომიკური აზროვნება შეცვალა!

პაატა შეშელიძე

წარმოშობა, ფილოსოფია, ძირითადი თეორიები, ისტორიული განვითარება, წარმომადგენლები, ეკონომიკური პოლიტიკა და თანამედროვე გავლენა

შესავალი — ეკონომიკა იწყება ადამიანის მოქმედებით

ავსტრიული ეკონომიკური სკოლა ეკონომიკური აზროვნების ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი და ორიგინალური მიმართულებაა. მისი მთავარი თავისებურება ის არის, რომ ეკონომიკურ მოვლენებს ხსნის არა აბსტრაქტული მაკროეკონომიკური მაჩვენებლებიდან, არამედ ადამიანის მოქმედებიდან, სუბიექტური შეფასებებიდან, ინდივიდუალური ცოდნიდან და ადამიანებს შორის ურთიერთქმედებიდან.

ავსტრიული სკოლის მიხედვით, ეკონომიკა არ არის მექანიზმი, რომლის მართვაც შესაძლებელია რამდენიმე მაჩვენებლის შეცვლით. იგი წარმოადგენს მილიონობით ადამიანის არჩევანის, თანამშრომლობის, კონკურენციის, შეცდომებისა და აღმოჩენების შედეგად ჩამოყალიბებულ რთულ და მუდმივად ცვალებად წესრიგს.

სკოლის უმნიშვნელოვანესი იდეაა, რომ ადამიანები მოქმედებენ საკუთარი მიზნების მისაღწევად, მაგრამ მათი ურთიერთქმედების შედეგები ხშირად სცდება თითოეული მათგანის თავდაპირველ განზრახვას.

ამიტომ ეკონომიკური წესრიგი შეიძლება არსებობდეს ერთიანი ხელმძღვანელის, ცენტრალური გეგმისა და წინასწარ განსაზღვრული საბოლოო მდგომარეობის გარეშე.

ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის ინტელექტუალური საფუძვლებია:

• მეთოდოლოგიური ინდივიდუალიზმი — საზოგადოებრივი მოვლენების ახსნა ინდივიდების მოქმედებებით.

• სუბიექტური ღირებულება — ღირებულებას განსაზღვრავს ადამიანის შეფასება და არა საქონელში ჩადებული შრომის რაოდენობა.

• ზღვრული სარგებლიანობა — გადაწყვეტილებისას მნიშვნელოვანია კონკრეტული დამატებითი ერთეულის სარგებლიანობა.

• შეზღუდული ცოდნა — ეკონომიკური გადაწყვეტილებებისთვის საჭირო ცოდნა გაფანტულია ადამიანებს შორის.

• ალტერნატიული დანახარჯი — ყოველი არჩევანი გულისხმობს სხვა შესაძლებლობაზე უარის თქმას.

• დრო და გაურკვევლობა — ეკონომიკური მოქმედება ყოველთვის მომავალზეა მიმართული.

• მეწარმეობა — მოგების შესაძლებლობების აღმოჩენა და რესურსების ახალი კომბინაციების შექმნა.

• სპონტანური წესრიგი — სოციალური ინსტიტუტები შეიძლება წარმოიშვას ადამიანების ურთიერთქმედებით, ცენტრალური დაგეგმვის გარეშე.

• კერძო საკუთრება და ეკონომიკური გათვლა — საბაზრო ფასები საშუალებას იძლევა შევადაროთ რესურსების გამოყენების ალტერნატივები.

• კონკურენცია, როგორც აღმოჩენის პროცესი — ბაზარი არა მხოლოდ ანაწილებს არსებულ რესურსებს, არამედ ავლენს ახალ ცოდნას.

ავსტრიული სკოლა ერთგვაროვანი არ არის. მენგერის, მიზესის, ჰაიეკის, კირცნერის, ლახმანის, როტბარდისა და ჰოპეს შორის არსებობს მნიშვნელოვანი მეთოდოლოგიური, ეკონომიკური და პოლიტიკური განსხვავებები.

მისი ისტორიის სწორად გასაგებად აუცილებელია განვასხვაოთ სამი დონე: ეკონომიკური თეორია, ეკონომიკური პოლიტიკის რეკომენდაციები და პოლიტიკური ფილოსოფია.

I. ინტელექტუალური წინამორბედები

1. სალამანკის სკოლა — XVI–XVII საუკუნეები

სალამანკის სკოლის წარმომადგენლებმა ეკონომიკური საკითხების განხილვა დაიწყეს მორალური ფილოსოფიის, სამართლისა და თეოლოგიის ფარგლებში.

მნიშვნელოვანი წარმომადგენლები იყვნენ ფრანსისკო დე ვიტორია (დაახლ. 1483–1546), მარტინ დე ასპილკუეტა (1491–1586), დიეგო დე კოვარუბიასი (1512–1577), ლუის დე მოლინა (1535–1600) და ხუან დე მარიანა (1536–1624).

მათი მნიშვნელოვანი წვლილია:

• ფასის დამოკიდებულება საქონლის სიმწირესა და ადამიანების შეფასებებზე;

• ფულის რაოდენობასა და მსყიდველობით უნარს შორის კავშირების ადრეული ანალიზი;

• ნებაყოფლობითი გაცვლისა და საკუთრების საკითხების განხილვა;

• ფულის გაუფასურებისა და მმართველის მიერ მონეტარული ძალაუფლების ბოროტად გამოყენების კრიტიკა.

ისტორიული მნიშვნელობა: სალამანკის მოაზროვნეებმა განავითარეს იდეები, რომლებიც მოგვიანებით ავსტრიულ ეკონომიკურ ტრადიციასთან მნიშვნელოვან მსგავსებას ავლენს. თუმცა ისინი თანამედროვე გაგებით ავსტრიელი ეკონომისტები არ ყოფილან.

2. რიშარ კანტილიონი (დაახლ. 1680–1734)

მთავარი ნაშრომი: Essai sur la nature du commerce en général (1755).

კანტილიონმა ეკონომიკურ ანალიზში განსაკუთრებული ყურადღება დაუთმო მეწარმეს, გაურკვევლობას, ფასებსა და ფულის მიმოქცევას.

კანტილიონის ეფექტი: ფულის მიწოდების ზრდა ყველა ფასსა და შემოსავალს ერთდროულად და თანაბრად არ ცვლის. მნიშვნელობა აქვს იმას, ვინ იღებს ახალ ფულს პირველად, როგორ ხარჯავს მას და როგორ ვრცელდება ფული ეკონომიკაში.

მაგალითად, თუ ახალი ფული თავდაპირველად ხვდება სახელმწიფო კონტრაქტორებთან, მათი მოთხოვნა გარკვეულ საქონელზე შეიძლება გაიზარდოს მანამდე, სანამ სხვა ადამიანების შემოსავლები შეიცვლება.

ეს პროცესი ცვლის შედარებით ფასებს, შემოსავლების განაწილებასა და წარმოების სტრუქტურას.

3. ან-რობერ-ჟაკ ტიურგო (1727–1781)

ფრანგი ეკონომისტი და სახელმწიფო მოღვაწე.

განავითარა კაპიტალის დაგროვების, დაზოგვის, პროცენტის, მეწარმეობისა და წარმოების დროითი პროცესების ანალიზი.

ტიურგოს ნაშრომებში გვხვდება იდეები, რომლებიც მოგვიანებით მნიშვნელოვანი გახდა ბიუმ-ბავერკისა და ავსტრიული კაპიტალის თეორიისთვის.

4. ჟან-ბატისტ სეი (1767–1832)

მთავარი ნაშრომი: Traité d'économie politique (1803).

სეიმ ყურადღება გაამახვილა წარმოებაზე, მეწარმეზე, ბაზრებს შორის ურთიერთკავშირსა და გაცვლის პროცესზე.

სეის კანონი ხშირად მოკლედ გადმოიცემა ფრაზით „მიწოდება ქმნის საკუთარ მოთხოვნას“, მაგრამ ეს ფორმულირება ზედმეტად გამარტივებულია.

სეის უფრო ზუსტი იდეაა, რომ საქონლის წარმოება ქმნის შემოსავალს და, შესაბამისად, სხვა საქონლის შეძენის შესაძლებლობას. ეს არ გამორიცხავს შეცდომებს, არასწორ წარმოებით სტრუქტურას ან კონკრეტულ ბაზრებზე ჭარბ მიწოდებას.

5. ფრედერიკ ბასტია (1801–1850)

მთავარი ნაშრომი: Ce qu'on voit et ce qu'on ne voit pas — „რაც ჩანს და რაც არ ჩანს“ (1850).

ბასტიამ განსაკუთრებული სიცხადით აჩვენა ეკონომიკური გადაწყვეტილებების არაპირდაპირი და გაუთვალისწინებელი შედეგების მნიშვნელობა.

მისი ცნობილი „გატეხილი ფანჯრის“ მაგალითი გვასწავლის, რომ ეკონომიკური პოლიტიკის შეფასებისას უნდა დავინახოთ არა მხოლოდ ახალი ხარჯი და მისგან მიღებული სარგებელი, არამედ ის შესაძლებლობებიც, რომლებიც ამ ხარჯის გამო დაიკარგა.

ბასტიას გაკვეთილი: ხარჯვა თავისთავად არ ნიშნავს კეთილდღეობის ზრდას; მნიშვნელოვანია, რა შეიძლებოდა გაკეთებულიყო იმავე რესურსებით.

II. ავსტრიული სკოლის დაბადება და პირველი თაობა

6. კარლ მენგერი (1840–1921) — სკოლის დამფუძნებელი

1871 — ავსტრიული სკოლის ჩამოყალიბება

მთავარი ნაშრომი: Grundsätze der Volkswirtschaftslehre — „ეკონომიკის საფუძვლები“.

მენგერმა ეკონომიკური თეორიის ცენტრში მოაქცია ინდივიდუალური მოთხოვნილებები, საქონლის სარგებლიანობა, არჩევანი და მიზეზობრივი კავშირები.

მენგერის ძირითადი მიღწევებია:

სუბიექტური ღირებულების თეორია. ნივთის ღირებულება არ განისაზღვრება მხოლოდ მისი წარმოებისთვის გაწეული შრომით ან დანახარჯებით. იგი დამოკიდებულია იმაზე, თუ რამდენად მნიშვნელოვნად აფასებს ადამიანი ნივთის დახმარებით დაკმაყოფილებულ მოთხოვნილებას.

ზღვრული სარგებლიანობა. ერთი და იმავე საქონლის სხვადასხვა ერთეულს ადამიანისთვის განსხვავებული მნიშვნელობა შეიძლება ჰქონდეს. წყლის პირველი ჭიქა მწყურვალი ადამიანისთვის უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე მეხუთე.

საქონლის სხვადასხვა რიგი. მენგერმა განასხვავა უშუალოდ მოხმარებადი საქონელი და წარმოების ის საშუალებები, რომელთა ღირებულება საბოლოო სამომხმარებლო მოთხოვნილებებიდან გამომდინარეობს.

ფულის სპონტანური წარმოშობა. ფული შეიძლება განვითარდეს გაცვლის პროცესში, როდესაც ადამიანები თანდათან უპირატესობას ანიჭებენ უფრო ადვილად გასაყიდ და ფართოდ მისაღებ საქონელს.

მიზეზობრივ-გენეტიკური მეთოდი. ეკონომიკური ინსტიტუტების გასაგებად საჭიროა გამოვიკვლიოთ, როგორ წარმოიშვნენ ისინი ინდივიდების მოქმედებებიდან.

მენგერის მნიშვნელობა განსაკუთრებით კარგად ჩანს მის მონაწილეობაში XIX საუკუნის მეთოდოლოგიურ დავაში — Methodenstreit-ში.

Methodenstreit — მეთოდების დავა

მენგერი უპირისპირდებოდა გერმანული ისტორიული სკოლის წარმომადგენელ გუსტავ შმოლერს.

დავის მთავარი საკითხი იყო: შესაძლებელია თუ არა ზოგადი ეკონომიკური კანონების დადგენა, თუ ეკონომიკა ძირითადად კონკრეტული ქვეყნების, ეპოქებისა და ინსტიტუტების ისტორიული შესწავლით უნდა შემოიფარგლოს?

მენგერი იცავდა ზოგადი თეორიის აუცილებლობას, თუმცა ისტორიული კვლევის მნიშვნელობასაც აღიარებდა.

1883 წელს მან გამოსცა Investigations into the Method of the Social Sciences, რომელიც ავსტრიული მეთოდოლოგიის ერთ-ერთ საძირკვლად იქცა.

7. ოიგენ ფონ ბიუმ-ბავერკი (1851–1914)

მთავარი ნაშრომები: Capital and Interest (1884) და The Positive Theory of Capital (1889).

ბიუმ-ბავერკმა განავითარა კაპიტალის, პროცენტის, წარმოების დროითი სტრუქტურისა და ღირებულების თეორია.

მისი მნიშვნელოვანი იდეებია:

• წარმოებას დრო სჭირდება;

• წარმოების საშუალებები ერთმანეთისგან განსხვავდებიან;

• დანაზოგები ხელს უწყობს კაპიტალის დაგროვებას;

• აწმყო და მომავალი საქონელი ეკონომიკურად იდენტური არ არის;

• პროცენტის წარმოშობის გასაგებად მნიშვნელოვანია დროითი პრეფერენცია.

ბიუმ-ბავერკმა ასევე გააკრიტიკა კარლ მარქსის ღირებულებისა და ექსპლუატაციის თეორია.

მისი კაპიტალის თეორიის ზოგიერთი ელემენტი შემდგომში გადაიხედა, მაგრამ წარმოების დროითი სტრუქტურის იდეა ავსტრიული ტრადიციის ერთ-ერთ ცენტრალურ თემად დარჩა.

8. ფრიდრიხ ფონ ვიზერი (1851–1926)

მთავარი ნაშრომები: Natural Value (1889), Social Economics (1914).

ვიზერმა განავითარა ალტერნატიული დანახარჯისა და ღირებულების მიკუთვნების ანალიზი.

ალტერნატიული დანახარჯი: როდესაც ადამიანი ერთ შესაძლებლობას ირჩევს, უარს ამბობს სხვა შესაძლებლობებზე. მისი არჩევანის ეკონომიკური დანახარჯი არის საუკეთესო უარყოფილი ალტერნატივის ღირებულება.

მაგალითად, თუ მიწის ნაკვეთი შეიძლება გამოვიყენოთ საცხოვრებელი სახლის, საწარმოს ან ბაღისთვის, ერთი გამოყენების არჩევა ნიშნავს სხვა შესაძლებლობების დათმობას.

ვიზერის მეორე მნიშვნელოვანი საკითხი იყო მიკუთვნების პრობლემა — როგორ განვსაზღვროთ ცალკეული წარმოების ფაქტორების წვლილი საბოლოო პროდუქტის ღირებულებაში?

ამით ვიზერმა გააფართოვა მენგერის სუბიექტური ღირებულების თეორია.

III. ავსტრიული სკოლის მეთოდოლოგიური საფუძვლები

9. მეთოდოლოგიური ინდივიდუალიზმი

მთავარი ავტორები: მენგერი, მიზესი, ჰაიეკი.

ეკონომიკურ და სოციალურ მოვლენებს ქმნიან ადამიანები თავიანთი მოქმედებებით.

„სახელმწიფო“, „ბაზარი“, „საზოგადოება“ და „ეკონომიკა“ მნიშვნელოვანი ცნებებია, მაგრამ ისინი არ მოქმედებენ ისე, როგორც დამოუკიდებელი მიზნებისა და ცნობიერების მქონე ადამიანები.

მაგალითად, როდესაც ვამბობთ, რომ „ბაზარმა გადაწყვიტა“, სინამდვილეში ვგულისხმობთ მრავალი მყიდველის, გამყიდველის, მეწარმისა და მესაკუთრის გადაწყვეტილებების ერთობლივ შედეგს.

მეთოდოლოგიური ინდივიდუალიზმი არ ნიშნავს, რომ ადამიანები იზოლირებულად მოქმედებენ ან საზოგადოებრივი ინსტიტუტები უმნიშვნელოა. პირიქით, იგი ცდილობს ახსნას, როგორ წარმოიშობა და როგორ მოქმედებს ეს ინსტიტუტები ადამიანების ურთიერთქმედებით.

10. პრაქსეოლოგია — ადამიანის მოქმედების ლოგიკა

მთავარი ავტორი: ლუდვიგ ფონ მიზესი.

პრაქსეოლოგია არის მიზესის მიერ სისტემატიზებული მიდგომა, რომელიც სწავლობს მიზანმიმართული ადამიანური მოქმედების ზოგად ლოგიკურ სტრუქტურას.

მისი ამოსავალი დებულებაა: ადამიანი მოქმედებს.

მოქმედება გულისხმობს, რომ ადამიანს აქვს მიზანი, ირჩევს საშუალებებს და ცდილობს შეცვალოს არსებული მდგომარეობა მისთვის უფრო სასურველი მდგომარეობით.

აქედან გამომდინარეობს რამდენიმე მნიშვნელოვანი დასკვნა:

• არჩევანი გულისხმობს ალტერნატივებს;

• მოქმედებას ყოველთვის აქვს დანახარჯი;

• მოქმედება მიმართულია მომავალზე;

• მომავალი სრულად ცნობილი არ არის;

• ადამიანი მოქმედებს საკუთარი შეფასებებისა და მოლოდინების მიხედვით.

მიზესის მიხედვით, ეკონომიკური თეორიის ძირითადი კანონები შეიძლება გამომდინარეობდეს მოქმედების ლოგიკური ანალიზიდან.

თუმცა ეს მეთოდოლოგიური პოზიცია ყველა ეკონომისტის მიერ მიღებული არ არის. თანამედროვე ეკონომიკის დიდი ნაწილი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს ემპირიულ შემოწმებას, რაოდენობრივ მოდელებსა და მიზეზობრივი ეფექტების სტატისტიკურ შეფასებას.

11. სუბიექტური ღირებულება და ზღვრული სარგებლიანობა

მთავარი ავტორები: მენგერი, ბიუმ-ბავერკი, ვიზერი.

ეკონომიკური ღირებულება არ არის საქონლის უცვლელი, ობიექტურად გაზომვადი თვისება.

ერთი და იგივე ნივთი სხვადასხვა ადამიანს შეიძლება სხვადასხვანაირად სჭირდებოდეს.

ამასთან, ადამიანი ჩვეულებრივ არ აფასებს საქონლის მთელ კატეგორიას აბსტრაქტულად. არჩევანისას მნიშვნელოვანია კონკრეტული რაოდენობის მიღება ან დათმობა.

ამ მიდგომამ ხელი შეუწყო კლასიკური ეკონომიკის ცნობილი „წყლისა და ალმასის პარადოქსის“ გადაწყვეტას: წყალი მთლიანობაში სიცოცხლისთვის აუცილებელია, მაგრამ უხვად ხელმისაწვდომი წყლის დამატებითი ერთეული შეიძლება ნაკლებად ფასობდეს, ვიდრე იშვიათი ალმასის დამატებითი ერთეული.

12. ალტერნატიული დანახარჯები

მთავარი ავტორი: ვიზერი.

ყოველი ეკონომიკური გადაწყვეტილება გულისხმობს არა მხოლოდ ხილულ ფულად ხარჯს, არამედ საუკეთესო უარყოფილი შესაძლებლობის ღირებულებას.

სახელმწიფოს მიერ დაფინანსებული პროექტიც იყენებს რესურსებს, რომლებიც სხვა მიზნებისთვის შეიძლებოდა გამოყენებულიყო.

ამიტომ პოლიტიკის შეფასებისას აუცილებელია კითხვა: რის გაკეთებაზე ვამბობთ უარს ამ გადაწყვეტილების გამო?

13. დროითი პრეფერენცია

მთავარი ავტორები: ბიუმ-ბავერკი, მიზესი, როტბარდი.

სხვა თანაბარ პირობებში ადამიანები ჩვეულებრივ უპირატესობას ანიჭებენ საქონლის ან სარგებლის უფრო ადრე მიღებას.

დროითი პრეფერენცია მნიშვნელოვანია დაზოგვის, დაკრედიტების, ინვესტირებისა და პროცენტის თეორიისთვის.

თუმცა დროითი პრეფერენცია არ უნდა გავაიგივოთ მხოლოდ მოუთმენლობასთან ან ფინანსური დაგეგმვის უუნარობასთან. იგი ეკონომიკური არჩევანის დროით განზომილებას აღწერს.

14. გაურკვევლობა და მოლოდინები

მთავარი ავტორები: მიზესი, ლახმანი, კირცნერი.

ეკონომიკური გადაწყვეტილებები ყოველთვის მომავლის შესახებ მოლოდინებს ეფუძნება.

მეწარმემ არ იცის დანამდვილებით, რა პროდუქტი გაიყიდება, რა ფასად, როგორი იქნება კონკურენცია ან როგორ შეიცვლება მომხმარებლის სურვილები.

ლახმანმა განსაკუთრებით გაუსვა ხაზი იმას, რომ ადამიანებს განსხვავებული მოლოდინები აქვთ და საბაზრო პროცესები ყოველთვის არ მიდის ერთიანი წონასწორობისკენ.

IV. ბაზარი, ფასები და სპონტანური წესრიგი

15. სპონტანური წესრიგი

მთავარი ავტორები: მენგერი, ჰაიეკი.

სპონტანური წესრიგი არის წესრიგი, რომელიც წარმოიშობა ადამიანების ურთიერთქმედებით, თუმცა არ წარმოადგენს რომელიმე ერთი ადამიანის ან ორგანიზაციის წინასწარ შემუშავებული გეგმის შედეგს.

ასეთი წესრიგის მაგალითებია:

• ენის განვითარება;

• ფულის ისტორიული წარმოშობის მრავალი პროცესი;

• საბაზრო ფასების სისტემა;

• ჩვეულებითი სამართლის ზოგიერთი ინსტიტუტი;

• ვაჭრობისა და თანამშრომლობის არაფორმალური წესები.

სპონტანური წესრიგი არ ნიშნავს სრულყოფილ წესრიგს. სპონტანურად წარმოშობილი ინსტიტუტებიც შეიძლება შეიცავდეს შეცდომებს, არაეფექტიანობას ან უსამართლობას.

16. ცოდნის პრობლემა

მთავარი ავტორი: ფრიდრიხ ჰაიეკი.

1945 წელს გამოქვეყნებულ ნაშრომში The Use of Knowledge in Society ჰაიეკმა აჩვენა, რომ ეკონომიკური გადაწყვეტილებებისთვის საჭირო ცოდნა გაფანტულია მილიონობით ადამიანში.

ამ ცოდნის დიდი ნაწილი ადგილობრივი, დროებითი, პრაქტიკული და ზოგჯერ სიტყვებით ძნელად გამოსახატავია.

მაგალითად, ადგილობრივმა მეწარმემ შეიძლება იცოდეს, რატომ არ იყიდება კონკრეტული პროდუქტი კონკრეტულ უბანში, მაშინ როდესაც ცენტრალურ ადმინისტრაციას ასეთი ინფორმაცია არ აქვს.

ჰაიეკის მთავარი არგუმენტი: ეკონომიკური სისტემის პრობლემა მხოლოდ არსებული ინფორმაციის დამუშავება არ არის; საჭიროა ისეთი ცოდნის გამოყენებაც, რომელიც ცენტრალურ ორგანოს არასოდეს ჰქონია სრულად.

17. ფასები, როგორც საინფორმაციო სიგნალები

ფასები ეხმარება ადამიანებს, ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად მიიღონ ურთიერთშეთანხმებადი გადაწყვეტილებები.

მაგალითად, სპილენძის გაძვირება მომხმარებლებსა და მწარმოებლებს უბიძგებს დაზოგონ სპილენძი, მოძებნონ შემცვლელები ან გაზარდონ მისი წარმოება — მაშინაც კი, როდესაც მათ არ იციან გაძვირების ყველა მიზეზი.

ფასი არ გადასცემს მთელ ინფორმაციას, მაგრამ მას შეუძლია მნიშვნელოვანი სიგნალის ფუნქცია შეასრულოს.

18. კონკურენცია, როგორც აღმოჩენის პროცესი

მთავარი ავტორი: ჰაიეკი.

კონკურენცია მხოლოდ უკვე ცნობილი პროდუქტებისა და ფასების შედარება არ არის.

მისი მეშვეობით ადამიანები აღმოაჩენენ:

• მომხმარებლის ახალ მოთხოვნილებებს;

• წარმოების უფრო იაფ გზებს;

• ტექნოლოგიურ შესაძლებლობებს;

• რესურსების ალტერნატიულ გამოყენებას;

• ორგანიზაციისა და თანამშრომლობის ახალ ფორმებს.

ამიტომ ავსტრიული სკოლა განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს ბაზარზე შესვლის თავისუფლებას.

19. მეწარმეობა და მოგება-ზარალი

მთავარი ავტორები: მიზესი, კირცნერი, როტბარდი.

მეწარმე ცდილობს აღმოაჩინოს შესაძლებლობები, რომლებიც სხვებმა ვერ შენიშნეს ან სათანადოდ ვერ შეაფასეს.

კირცნერის კონცეფციაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს მეწარმეობრივ სიფხიზლეს — შესაძლებლობის შემჩნევის უნარს.

მიზესისა და როტბარდის ტრადიციაში მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია გაურკვევლობის პირობებში გადაწყვეტილების მიღებასა და მოგება-ზარალის პასუხისმგებლობას.

მოგება მიუთითებს, რომ მეწარმემ შესაძლოა წარმატებით გამოიცნო მომხმარებელთა მომავალი მოთხოვნა. ზარალი კი მიუთითებს, რომ გამოყენებული რესურსები სხვა გამოყენებასთან შედარებით ნაკლებად ღირებული აღმოჩნდა.

ეს სიგნალები სრულყოფილი არ არის, მაგრამ ეკონომიკური კოორდინაციისთვის მნიშვნელოვან უკუკავშირს ქმნის.

V. კაპიტალი, დანაზოგები, პროცენტი და ეკონომიკური ციკლები

20. კაპიტალის სტრუქტურა

მთავარი ავტორები: ბიუმ-ბავერკი, ჰაიეკი, ლახმანი, გარისონი.

კაპიტალი არ არის ერთგვაროვანი მასა, რომლის ყველა ელემენტი მარტივად ჩანაცვლებადია.

ქარხანა, მანქანა-დანადგარი, კომპიუტერული პროგრამა, საწყობი, სატრანსპორტო ქსელი და სპეციალიზებული ცოდნა ერთმანეთისგან განსხვავებული კაპიტალური რესურსებია.

მათი გამოყენება დამოკიდებულია წარმოების გეგმებზე, დროსა და სხვა რესურსებთან შესაბამისობაზე.

ამიტომ კაპიტალის არასწორი განაწილება შეიძლება ძვირადღირებული აღმოჩნდეს.

21. დანაზოგები და ინვესტიციები

ავსტრიული კაპიტალის თეორიის მიხედვით, დანაზოგები მნიშვნელოვან როლს ასრულებს გრძელვადიანი წარმოების დაფინანსებაში.

როდესაც ადამიანები მოხმარების ნაწილს მომავალში გადადებენ, შეიძლება გათავისუფლდეს რესურსები უფრო ხანგრძლივი საინვესტიციო პროექტებისთვის.

თუმცა რეალურ ეკონომიკაში დანაზოგების, კრედიტის, ფულის შექმნისა და ინვესტიციების ურთიერთკავშირი რთულია და სხვადასხვა მონეტარულ სისტემაში განსხვავებულად მოქმედებს.

22. ავსტრიული ეკონომიკური ციკლის თეორია — ABCT

მთავარი ავტორები: მიზესი, ჰაიეკი; შემდგომში გარისონი და უერტა დე სოტო.

თეორიის ძირითადი მექანიზმი ასეთია:

საკრედიტო ექსპანსია

კრედიტის მიწოდება იზრდება რეალური დაზოგვის შესაბამისი ზრდის გარეშე

საპროცენტო სიგნალების დამახინჯება

ზოგი საინვესტიციო პროექტი ხელოვნურად მომგებიანი ჩანს

არამდგრადი საინვესტიციო ბუმი

რესურსები მიემართება პროექტებისკენ, რომლებიც შესაძლოა ვერ დასრულდეს მომგებიანად

კორექტირება და რეცესია

მცდარი ინვესტიციების გამოვლენა, ზარალი და რესურსების გადანაწილება

ეს არის ავსტრიული ციკლების თეორიის სქემატური აღწერა და არა ყველა ეკონომიკური კრიზისის უნივერსალური ახსნა.

სხვა ეკონომიკური სკოლები ფინანსურ კრიზისებს ასევე ხსნიან მოთხოვნის შოკებით, ფინანსური შუამავლობის პრობლემებით, ბალანსების გაუარესებით, მოლოდინებითა და სხვა ფაქტორებით.

23. ფულის თეორია და რეგრესიის თეორემა

მთავარი ავტორი: მიზესი.

1912 წლის The Theory of Money and Credit-ში მიზესმა შეიმუშავა ფულის მსყიდველობითი უნარის ახსნა, რომელიც დღევანდელ ფულად მოთხოვნას წინა პერიოდების მსყიდველობით უნართან აკავშირებს.

ეს ცნობილი გახდა როგორც ფულის რეგრესიის თეორემა.

მისი მიზანი იყო აეხსნა, როგორ შეიძლება ფულის სუბიექტური ღირებულების თეორიის დაკავშირება ზოგად ეკონომიკურ ღირებულების თეორიასთან.

VI. სოციალიზმი, ეკონომიკური გათვლა და ინტერვენციონიზმი

24. სოციალიზმის ეკონომიკური გათვლის პრობლემა

მთავარი ავტორი: ლუდვიგ ფონ მიზესი.

1920 წელს მიზესმა გამოაქვეყნა ნაშრომი Economic Calculation in the Socialist Commonwealth.

მისი არგუმენტი ეფუძნება წარმოების საშუალებებზე კერძო საკუთრებისა და საბაზრო ფასების მნიშვნელობას.

როდესაც კაპიტალური რესურსები არ იყიდება და არ იყიდება კონკურენტულ ბაზრებზე, რთულდება მათი ალტერნატიული გამოყენების ეკონომიკური შედარება.

მაგალითად, როგორ უნდა გადაწყვიტოს ცენტრალურმა დამგეგმავმა, ხიდის მშენებლობაში გამოიყენოს ფოლადი, ბეტონი თუ სხვა მასალა, თუ მას არ აქვს ამ რესურსების ალტერნატიული გამოყენების საბაზრო ფასები?

მიზესის აზრით, პრობლემა მხოლოდ გამოთვლითი სიმძლავრის ნაკლებობა არ არის — იგი საკუთრების, გაცვლისა და ეკონომიკური შეფასების ინსტიტუციურ საფუძვლებს ეხება.

25. სოციალისტური გათვლის დებატი

მიზესისა და ჰაიეკის არგუმენტებს პასუხობდნენ ოსკარ ლანგე, აბა ლერნერი და სხვა ეკონომისტები, რომლებიც სოციალისტური ეკონომიკისთვის საბაზრო ფასების სიმულაციის ან ადმინისტრაციული ფასების კორექტირების მოდელებს განიხილავდნენ.

ამ დებატში გამოიკვეთა ორი განსხვავებული საკითხი:

1. შესაძლებელია თუ არა რესურსების ეკონომიკური შედარება კერძო კაპიტალური ბაზრების გარეშე?

2. როგორ მიიღება და გამოიყენება მუდმივად ცვალებადი, დეცენტრალიზებული ცოდნა?

პირველი განსაკუთრებით უკავშირდება მიზესს, მეორე — ჰაიეკს.

26. ინტერვენციონიზმი და ჩარევების ჯაჭვი

მთავარი ავტორი: მიზესი.

მიზესი ამტკიცებდა, რომ ფასებისა და წარმოების პროცესში სახელმწიფო ჩარევას შეუძლია წარმოშვას ისეთი შედეგები, რომლებიც თავად ჩარევის თავდაპირველ მიზნებს ეწინააღმდეგება.

მაგალითად, თუ სახელმწიფო ადგენს ფასის მაქსიმალურ ზღვარს საბაზრო წონასწორობაზე დაბლა, შეიძლება წარმოიშვას დეფიციტი.

შემდგომში ხელისუფლებამ შეიძლება სცადოს დეფიციტის აღმოფხვრა ახალი კონტროლით, სუბსიდიით ან განაწილების ადმინისტრაციული წესით.

ასე შეიძლება ჩამოყალიბდეს ჩარევების ჯაჭვი.

ეს არ ნიშნავს, რომ ყოველი ჩარევა აუცილებლად იწვევს უსასრულო რეგულირებას. მიზესის თეორია აღწერს კონკრეტულ სტიმულებსა და შესაძლო დინამიკას, რომელიც ცალკეულ შემთხვევებში უნდა შეფასდეს.

VII. საკუთრება, სამართალი, სახელმწიფო და პოლიტიკური ფილოსოფია

27. კერძო საკუთრების ეკონომიკური მნიშვნელობა

მთავარი ავტორები: მენგერი, მიზესი, ჰაიეკი, როტბარდი.

კერძო საკუთრება უზრუნველყოფს რესურსებზე გადაწყვეტილების მიღების უფლებამოსილების განსაზღვრას.

იგი მნიშვნელოვანია:

• ეკონომიკური გათვლისთვის;

• პასუხისმგებლობისა და მოგება-ზარალის კავშირისთვის;

• გრძელვადიანი ინვესტიციებისთვის;

• რესურსების გაცვლისა და გადანაწილებისთვის;

• ხელშეკრულებებისა და თანამშრომლობისთვის.

თუმცა საკუთრების ეკონომიკური ფუნქციის აღიარება ავტომატურად არ წყვეტს ყველა სამართლებრივ დავას საკუთრების წარმოშობის, საზღვრებისა და გამოყენების შესახებ.

28. ჰაიეკი — კანონის უზენაესობა და თავისუფალი საზოგადოება

ჰაიეკი იცავდა ზოგადი, წინასწარ ცნობილი და თანაბრად მოქმედი წესების მნიშვნელობას.

მისი აზრით, ხელისუფლების თვითნებური დისკრეცია ქმნის საფრთხეს ინდივიდუალური თავისუფლებისა და ეკონომიკური კოორდინაციისთვის.

მნიშვნელოვანი ნაშრომებია:

• The Road to Serfdom (1944);

• The Constitution of Liberty (1960);

• Law, Legislation and Liberty (1973–1979).

ჰაიეკი არ უარყოფდა სახელმწიფოს ყველა ფუნქციას. მისი შეხედულებები განსხვავდებოდა ანარქო-კაპიტალისტური ტრადიციისგან.

29. მარი როტბარდი — საკუთრების უფლებები და ანარქო-კაპიტალიზმი

როტბარდმა ავსტრიული ეკონომიკა დაუკავშირა ბუნებითი უფლებების ლიბერტარიანულ თეორიას.

მისი ძირითადი პოლიტიკური იდეებია:

• თვითსაკუთრება;

• კერძო საკუთრების უფლებები;

• ნებაყოფლობითი გაცვლა;

• აგრესიის დაუშვებლობის პრინციპი;

• სახელმწიფოს იძულებითი მონოპოლიების კრიტიკა;

• კერძო სამართლისა და უსაფრთხოების მომსახურების შესაძლებლობა.

როტბარდის მიხედვით, სახელმწიფო იძულებითი დაბეგვრისა და ტერიტორიული მონოპოლიის ინსტიტუტია.

ეს არის ნორმატიული პოლიტიკური პოზიცია და არა სუბიექტური ღირებულების თეორიიდან უშუალოდ გამომდინარე, საყოველთაოდ მიღებული ეკონომიკური დასკვნა.

30. ჰანს-ჰერმან ჰოპე — საკუთრება, დემოკრატია და პოლიტიკური სტიმულები

ჰოპე ავითარებს როტბარდის ტრადიციას და განსაკუთრებით აკრიტიკებს სახელმწიფოსა და დემოკრატიული მმართველობის სტიმულებს.

მისი მნიშვნელოვანი თემებია:

არგუმენტაციის ეთიკა. ჰოპე ცდილობს კერძო საკუთრების უფლებების დასაბუთებას თავად რაციონალური კამათის წინაპირობებიდან.

დროითი პრეფერენცია და პოლიტიკური მმართველობა. ჰოპე ადარებს დროებითი მმართველებისა და მემკვიდრეობითი მმართველების სტიმულებს.

კერძო სამართლის წესრიგი. იგი განიხილავს კერძო საკუთრებაზე დაფუძნებულ საზოგადოებას, სადაც უსაფრთხოებისა და დავების გადაწყვეტის მომსახურება შეიძლება კონკურენტულად მიეწოდებოდეს.

ჰოპეს არგუმენტები გავლენიანია ანარქო-კაპიტალისტურ წრეებში, მაგრამ განსაკუთრებით საკამათოა მისი დემოკრატიისა და მონარქიის შედარება. ისინი არ წარმოადგენს მთელი ავსტრიული სკოლის ერთიან პოლიტიკურ პოზიციას.

VIII. დამატებითი მნიშვნელოვანი იდეები

31. მომხმარებლის სუვერენიტეტი

მთავარი ავტორები: მიზესი, ჰატტი, როტბარდი.

კონკურენტულ ბაზარზე მომხმარებლების არჩევანი მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს იმაზე, რა საქონელი იწარმოება და რომელი მეწარმე მიიღებს მოგებას.

მიზესი ხაზს უსვამდა, რომ მეწარმეები საბოლოოდ დამოკიდებული არიან მომხმარებლების მიერ მათი პროდუქციის შეფასებაზე.

მომხმარებლის სუვერენიტეტი არ ნიშნავს, რომ მომხმარებელი ყველაფერს აკონტროლებს ან ყოველთვის სრულყოფილად ინფორმირებულია.

32. ეკონომიკური ჰარმონია და თანამშრომლობა

მთავარი ავტორები: მიზესი; ინტელექტუალური წინამორბედები — სეი და ბასტია.

შრომის დანაწილება და ნებაყოფლობითი გაცვლა ადამიანებს საშუალებას აძლევს ისარგებლონ სხვების ცოდნითა და სპეციალიზაციით.

ამ გზით შესაძლებელია თანამშრომლობა ადამიანებს შორის, რომლებსაც განსხვავებული მიზნები და ინტერესები აქვთ.

ავსტრიული სკოლა ამ პროცესს განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს, თუმცა ინტერესთა კონფლიქტების სრულ გაქრობას არ ამტკიცებს.

33. ეკონომიკური განვითარების ინსტიტუციური საფუძვლები

მთავარი ავტორები: ჰაიეკი, ბიოტკე, ლისონი.

ეკონომიკური განვითარება მხოლოდ კაპიტალისა და ტექნოლოგიის რაოდენობაზე არ არის დამოკიდებული.

მნიშვნელოვანია:

• საკუთრების დაცვა;

• ხელშეკრულებების შესრულება;

• ინფორმაციის თავისუფალი გავრცელება;

• მეწარმეობის შესაძლებლობა;

• პროგნოზირებადი წესები;

• კონკურენცია;

• სოციალური ნდობა და თანამშრომლობა.

34. ეკონომიკური თავისუფლება და პოლიტიკური ძალაუფლების შეზღუდვა

მთავარი ავტორები: მიზესი, ჰაიეკი, როტბარდი.

ავსტრიული ტრადიციის წარმომადგენლები განსხვავებული არგუმენტებით აკრიტიკებდნენ ეკონომიკურ საქმიანობაზე ხელისუფლების გადაჭარბებულ კონტროლს.

ჰაიეკისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო ის საფრთხე, რომელსაც ეკონომიკური ძალაუფლების ცენტრალიზაცია ქმნის პოლიტიკური თავისუფლებისთვის.

თუმცა მისი არგუმენტი არ უნდა გადმოვცეთ ისე, თითქოს ყოველი რეგულირება აუცილებლად ტოტალიტარიზმით სრულდება.

IX. ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის პრაქტიკული პოლიტიკა

ავსტრიული ეკონომიკური თეორიისა და კლასიკური ლიბერალური პოლიტიკური ფილოსოფიის ურთიერთკავშირიდან გამომდინარეობს ეკონომიკური პოლიტიკის რამდენიმე ფართოდ გავრცელებული მიმართულება.

სფერო	ძირითადი რეკომენდაცია	ეკონომიკური დასაბუთება
საკუთრება	მკაფიო და დაცული საკუთრების უფლებები	პასუხისმგებლობა, ინვესტიციები, გაცვლა
მეწარმეობა	ბაზარზე შესვლის ბარიერების შემცირება	კონკურენცია და აღმოჩენა
რეგულირება	არასაჭირო შეზღუდვებისა და პრივილეგიების გაუქმება	სტიმულებისა და ინფორმაციის დამახინჯების შემცირება
ფასები	თავისუფალი ფასწარმოქმნა	დეფიციტისა და სიუხვის შესახებ სიგნალები
ვაჭრობა	თავისუფალი საერთაშორისო გაცვლა	სპეციალიზაცია და შედარებითი უპირატესობა
გადასახადები	დაბეგვრის ეკონომიკური ტვირთისა და სტიმულების გათვალისწინება	ალტერნატიული დანახარჯები და ინვესტიციების მოტივაცია
სახელმწიფო ხარჯები	პროგრამების სრული დანახარჯებისა და შედეგების შეფასება	რესურსების ალტერნატიული გამოყენება
ფული	მონეტარული დისკრეციის შეზღუდვა	ფასების სიგნალებისა და დანაზოგების დაცვა
საბანკო სისტემა	კონკურენტული ინსტიტუტები და ფინანსური პასუხისმგებლობა	საბაზრო დისციპლინა
სახელმწიფო საწარმოები	პრივილეგიებისა და მონოპოლიების კრიტიკული შეფასება	კონკურენციისა და ეკონომიკური გათვლის გაუმჯობესება
განათლება	არჩევანისა და ინსტიტუციური კონკურენციის გაფართოება	მრავალფეროვანი მოთხოვნილებების უკეთ დაკმაყოფილება
ჯანდაცვა	კონკურენციის, ფასების გამჭვირვალობისა და არჩევანის გაძლიერება	სტიმულები და რესურსების გამოყენება

როგორ უნდა შეფასდეს კონკრეტული რეფორმა?

ავსტრიული მიდგომა გვთავაზობს კითხვების სისტემას:

1. ვინ იღებს გადაწყვეტილებას და რა ცოდნას ფლობს?

2. როგორ იცვლება მონაწილეთა სტიმულები?

3. ვინ იხდის რეალურ ეკონომიკურ დანახარჯს?

4. რომელი ალტერნატიული შესაძლებლობები იკარგება?

5. როგორ მოქმედებს ჩარევა ფასებსა და მოგება-ზარალის სიგნალებზე?

6. ქმნის თუ არა გადაწყვეტილება ხელოვნურ პრივილეგიებს?

7. რა იქნება გრძელვადიანი და არაპირდაპირი შედეგები?

8. არსებობს თუ არა ნებაყოფლობითი, კონკურენტული ალტერნატივა?

X. ავსტრიული სკოლის შედარება სხვა ეკონომიკურ მიმართულებებთან

მიმართულება	მთავარი აქცენტი	ავსტრიული სკოლის განსხვავებული აქცენტი
კლასიკური ეკონომიკა	წარმოება, განაწილება, შრომა და კაპიტალი	სუბიექტური ღირებულება და ზღვრული ანალიზი
ნეოკლასიკური ეკონომიკა	ოპტიმიზაცია და წონასწორობის მოდელები	ბაზარი, როგორც აღმოჩენისა და კოორდინაციის პროცესი
კეინზიანობა	ერთობლივი მოთხოვნა და სტაბილიზაციის პოლიტიკა	კაპიტალის სტრუქტურა და საკრედიტო დამახინჯებები
მონეტარიზმი	ფულის რაოდენობა და მონეტარული წესები	ახალი ფულის არათანაბარი გავრცელება და შედარებითი ფასები
მარქსიზმი	შრომითი ღირებულება, კლასები და საკუთრების ურთიერთობები	სუბიექტური ღირებულება და კერძო საკუთრებაზე დაფუძნებული ეკონომიკური გათვლა
ინსტიტუციური ეკონომიკა	წესები, ორგანიზაციები და ტრანზაქციული დანახარჯები	სპონტანური წესრიგი და დეცენტრალიზებული ცოდნა
ქცევითი ეკონომიკა	კოგნიტიური მიკერძოებები და გადაწყვეტილების ფსიქოლოგია	მოქმედების ზოგადი ლოგიკა და სუბიექტური მიზნები
ჩიკაგოს სკოლა	ფასების თეორია, ემპირიული ანალიზი, სტიმულები	პროცესული ანალიზი და მეთოდოლოგიური სუბიექტივიზმი
საჯარო არჩევანის თეორია	პოლიტიკური გადაწყვეტილებების სტიმულები	მნიშვნელოვანი გადაკვეთა; ავსტრიული სკოლა დამატებით უსვამს ხაზს ცოდნის პრობლემას
ორდოლიბერალიზმი	კონკურენტული წესრიგის სამართლებრივი ჩარჩო	წესების სპონტანური წარმოშობა და დაგეგმვის შეზღუდვები

მნიშვნელოვანი დაზუსტება: ავსტრიული ეკონომიკა არ უარყოფს მათემატიკას, სტატისტიკასა და ემპირიულ კვლევას როგორც ასეთებს. განსხვავება ის არის, თუ რა როლს ანიჭებენ სხვადასხვა ავტორები ფორმალურ მოდელებს, ისტორიულ მონაცემებსა და ეკონომიკური კანონების დასაბუთების მეთოდებს.

მიზესის პრაქსეოლოგიური მეთოდი ამ მხრივ განსხვავდება ჰაიეკის, გარისონისა და თანამედროვე ინსტიტუციურად ორიენტირებული ავსტრიელი ეკონომისტების მიდგომებისგან.

XI. მყარი ფული, თავისუფალი საბანკო საქმე და ბიტკოინი

35. მყარი ფულის კონცეფცია

მთავარი ავტორები: მიზესი, ჰაიეკი, როტბარდი.

მყარი ფულის იდეა გულისხმობს ისეთი მონეტარული ინსტიტუტების მნიშვნელობას, რომლებიც ზღუდავს ფულის მიწოდების თვითნებურ გაფართოებას და ამცირებს ფულის გაუფასურების პოლიტიკურ რისკებს.

ისტორიულად ეს იდეა ხშირად უკავშირდებოდა ოქროს სტანდარტს.

თუმცა ავსტრიულ ტრადიციაში არ არსებობს ერთიანი პოზიცია იმის შესახებ, რომ მხოლოდ ერთი კონკრეტული ფულადი სისტემა შეიძლება იყოს მისაღები.

36. თავისუფალი საბანკო საქმე და რეზერვები

ავსტრიული ტრადიციის შიგნით არსებობს განსხვავებული შეხედულებები:

როტბარდი და უერტა დე სოტო: მოთხოვნამდე დეპოზიტების სრული რეზერვირება და საბანკო საკრედიტო ექსპანსიის კრიტიკა.

უაიტი და სელგინი: კონკურენტული, ნაწილობრივრეზერვიანი საბანკო სისტემის შესაძლებლობა, შესაბამისი საბაზრო დისციპლინის პირობებში.

ჰაიეკი: კონკურენტული კერძო ვალუტების გამოშვების შესაძლებლობა.

ამ განსხვავებების გამო არასწორია ავსტრიული სკოლის მთლიანად გაიგივება 100%-იან რეზერვირებასთან.

37. ფულის დენაციონალიზაცია — ჰაიეკი, 1976

ჰაიეკის ნაშრომმა The Denationalisation of Money წამოაყენა სახელმწიფოს ფულადი მონოპოლიის ალტერნატივა.

მისი ძირითადი იდეაა, რომ ფულის ხარისხზე კონკურენცია შეიძლება უფრო ეფექტიანი იყოს, ვიდრე ერთი მონეტარული ორგანოს მიერ ყველა მომხმარებლისთვის ერთიანი ვალუტის შეთავაზება.

ჰაიეკის კონცეფცია კერძო ემიტენტების კონკურენტულ ვალუტებს ეხებოდა და არა უშუალოდ თანამედროვე კრიპტოვალუტებს.

38. ბიტკოინი და ავსტრიული ეკონომიკა

ბიტკოინი 2009 წელს ამოქმედებული დეცენტრალიზებული ციფრული ფულადი სისტემაა.

მისი პროტოკოლი განსაზღვრავს წინასწარ ცნობილ გამოშვების გრაფიკსა და დაახლოებით 21 მილიონი მონეტის მაქსიმალურ მიწოდებას.

ბიტკოინისა და ავსტრიული ეკონომიკის იდეებს შორის მნიშვნელოვანი თანხვედრებია:

• ცენტრალური ემიტენტის არარსებობა;

• შეზღუდული ემისია;

• ნებაყოფლობითი გამოყენება;

• მონეტარული კონკურენციის შესაძლებლობა;

• ფულის სახელმწიფო მონოპოლიის ალტერნატივის შექმნა.

მაგრამ ბიტკოინი არ არის ავსტრიული სკოლის ყველა წარმომადგენლის მიერ აღიარებული იდეალური ფული.

მისი ღირებულების მერყეობა, მასშტაბურობის საკითხები, ტექნოლოგიური რისკები და ფართო გამოყენების პერსპექტივები დამოუკიდებელ შეფასებას საჭიროებს.

მნიშვნელოვანი განსხვავება: შეზღუდული ემისია არ ნიშნავს ფასების ან მსყიდველობითი უნარის გარანტირებულ სტაბილურობას.

XII. ისტორიული განვითარების ძირითადი ეტაპები

პერიოდი	მთავარი წარმომადგენლები	ძირითადი მიღწევები
XVI–XVIII საუკუნეები	სალამანკის სკოლა, კანტილიონი, ტიურგო	ღირებულება, ფული, მეწარმეობა, კაპიტალი
1800–1870	სეი, ბასტია	წარმოება, გაცვლა, ალტერნატიული შედეგები
1871–1914	მენგერი, ბიუმ-ბავერკი, ვიზერი	სუბიექტური ღირებულება, ზღვრული სარგებლიანობა, კაპიტალი, ალტერნატიული დანახარჯი
1912–1949	მიზესი, ჰაიეკი	ფული, ციკლები, ეკონომიკური გათვლა, ცოდნა, პრაქსეოლოგია
1950–1979	როტბარდი, ლახმანი, კირცნერი, ჰაიეკი	მეწარმეობა, მოლოდინები, თავისუფლების თეორია, მონეტარული კონკურენცია
1980–2000	ჰოპე, გარისონი, უაიტი, სელგინი, ბიოტკე	პოლიტიკური ფილოსოფია, საბანკო თეორია, კაპიტალზე დაფუძნებული მაკროეკონომიკა, ინსტიტუტები
2000–დღემდე	უერტა დე სოტო, ჰიულსმანი, ბიოტკე, ლისონი და სხვები	ფული, ინსტიტუტები, ეკონომიკური განვითარება, დეცენტრალიზებული სისტემები

XIII. თანამედროვე აკადემიური გავლენა

ავსტრიული ეკონომიკური სკოლა დღეს ეკონომიკური მეცნიერების მთავარი მიმართულებისგან გარკვეულწილად განცალკევებული კვლევითი ტრადიციაა, თუმცა მისი მრავალი იდეა ფართოდ არის ინტეგრირებული თანამედროვე ეკონომიკურ აზროვნებაში.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია:

სუბიექტური ღირებულება და ზღვრული ანალიზი. ეს იდეები თანამედროვე ეკონომიკის საყოველთაო საფუძვლების ნაწილია. ამასთან, ზღვრული რევოლუცია დამოუკიდებლად განავითარეს ჯევონსმა და ვალრასმაც.

ცოდნის პრობლემა. ჰაიეკის ანალიზმა გავლენა მოახდინა ინსტიტუციურ ეკონომიკაზე, ორგანიზაციულ თეორიაზე, პოლიტიკური ეკონომიკისა და ინფორმაციის შესწავლაზე.

მეწარმეობა. კირცნერისა და სხვა ავტორების იდეები გამოიყენება მეწარმეობისა და ინოვაციების თეორიებში.

ეკონომიკური გათვლა. მიზესისა და ჰაიეკის არგუმენტები ცენტრალური დაგეგმვის შესახებ კვლავ მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს ეკონომიკური სისტემების შედარებით ანალიზში.

სპონტანური წესრიგი. ეს კონცეფცია აქტუალურია სამართლის, სოციალური ნორმების, ინსტიტუტებისა და დეცენტრალიზებული ორგანიზაციების შესწავლისთვის.

39. ძირითადი კვლევითი და საგანმანათლებლო ცენტრები

ორგანიზაცია	ქვეყანა	ძირითადი მიმართულება
George Mason University	აშშ	პოლიტიკური ეკონომიკა, ავსტრიული ტრადიცია და ინსტიტუტები
Mercatus Center	აშშ	ბაზრები, რეგულირება, ინსტიტუტები
Ludwig von Mises Institute	აშშ	მიზესისა და როტბარდის ტრადიცია
Universidad Rey Juan Carlos	ესპანეთი	ავსტრიული ეკონომიკის სწავლება და კვლევა
European Center of Austrian Economics Foundation	ლიხტენშტაინი	ავსტრიული ეკონომიკის პოპულარიზაცია და კვლევა
Foundation for Economic Education	აშშ	თავისუფალი ბაზრის ეკონომიკური განათლება
Cato Institute	აშშ	კლასიკური ლიბერალიზმი და საჯარო პოლიტიკა

ყველა ჩამოთვლილი ორგანიზაცია მხოლოდ ავსტრიულ ეკონომიკაზე არ მუშაობს. ზოგი მათგანი უფრო ფართო კლასიკურ-ლიბერალურ ან თავისუფალი ბაზრის კვლევით ტრადიციას წარმოადგენს.

40. ნობელის პრემია — ფრიდრიხ ჰაიეკი, 1974

ფრიდრიხ ჰაიეკმა 1974 წელს გუნარ მიურდალთან ერთად მიიღო შვედეთის ცენტრალური ბანკის პრემია ეკონომიკურ მეცნიერებებში ალფრედ ნობელის ხსოვნისადმი.

პრემია მიენიჭათ ფულისა და ეკონომიკური რყევების თეორიაში შეტანილი წვლილისა და ეკონომიკური, სოციალური და ინსტიტუციური მოვლენების ურთიერთდამოკიდებულების ანალიზისთვის.

ეს ავსტრიული ეკონომიკური ტრადიციის საერთაშორისო აკადემიური აღიარების უმნიშვნელოვანესი მოვლენაა.

XIV. კრიტიკა და გადაუჭრელი საკითხები

სრულფასოვანი მიმოხილვა აუცილებლად უნდა მოიცავდეს არა მხოლოდ სკოლის მიღწევებს, არამედ მის მიმართ არსებულ კრიტიკასაც.

41. ეკონომიკური კანონების ემპირიული შემოწმება

მიზესის პრაქსეოლოგიური მიდგომა სადავოა ეკონომიკის მეთოდოლოგიაში.

კრიტიკოსები კითხულობენ, რამდენად შესაძლებელია რთული ეკონომიკური მოვლენების ახსნა და თეორიების შედარება სისტემატური ემპირიული შემოწმების გარეშე.

ავსტრიული ტრადიციის თანამედროვე წარმომადგენლები ამ საკითხზე ერთიან პოზიციას არ იზიარებენ.

42. ეკონომიკური ციკლების თეორიის შეზღუდვები

ავსტრიული ციკლების თეორია ხაზს უსვამს საკრედიტო ექსპანსიისა და საპროცენტო სიგნალების მნიშვნელობას.

თუმცა ყველა რეცესია არ იწყება ერთნაირი მონეტარული მექანიზმით.

ამიტომ საჭიროა განვასხვაოთ თეორიის ლოგიკური მექანიზმი და მისი უნარი, ახსნას კონკრეტული ისტორიული კრიზისი.

43. ბაზრის კოორდინაციის შეზღუდვები

თავისუფალი ფასები და კონკურენცია მნიშვნელოვან საინფორმაციო ფუნქციას ასრულებს, მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ ყველა ბაზარი ყოველთვის ეფექტიანად მუშაობს.

სადავო საკითხებია გარე ეფექტები, საზოგადოებრივი სიკეთეები, ინფორმაციის ასიმეტრია, საბაზრო ძალაუფლება და ინსტიტუციური სისუსტეები.

ავსტრიული ავტორები ამ პრობლემებს განსხვავებულად განიხილავენ და მათი შეფასება კონკრეტულ ინსტიტუციურ პირობებს მოითხოვს.

44. ეკონომიკური თეორიისა და პოლიტიკური ეთიკის გამიჯვნა

სუბიექტური ღირებულების თეორიიდან თავისთავად არ გამომდინარეობს არც მინიმალური სახელმწიფოს, არც ანარქო-კაპიტალიზმისა და არც კონკრეტული საგადასახადო სისტემის აუცილებლობა.

ამგვარი დასკვნებისთვის საჭიროა დამატებითი ეთიკური და პოლიტიკური წინაპირობები.

ეს განსხვავება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ჰაიეკის, როტბარდისა და ჰოპეს შეხედულებების შედარებისას.

XV. ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის გავლენის საბოლოო შეფასება

ავსტრიული სკოლის ისტორიული წვლილი შეიძლება ხუთ მთავარ მიმართულებად შევაჯამოთ.

პირველი — ეკონომიკური ღირებულების გაგების გარდაქმნა. მენგერის სუბიექტური ღირებულების თეორიამ მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა თანამედროვე მიკროეკონომიკის ჩამოყალიბებაში.

მეორე — დროის, კაპიტალისა და ალტერნატიული დანახარჯების მნიშვნელობის გამოკვეთა. ბიუმ-ბავერკისა და ვიზერის ნაშრომებმა გააფართოვა ეკონომიკური არჩევანის ანალიზი.

მესამე — საბაზრო კოორდინაციის ახსნა. მიზესისა და ჰაიეკის კვლევებმა აჩვენა, რატომ არის მნიშვნელოვანი საკუთრება, ფასები, ეკონომიკური გათვლა და გაფანტული ცოდნის გამოყენება.

მეოთხე — მეწარმეობისა და გაურკვევლობის თეორია. კირცნერმა, ლახმანმა და სხვა ავტორებმა გააძლიერეს ეკონომიკის გაგება, როგორც მუდმივად ცვალებადი პროცესისა.

მეხუთე — ეკონომიკური და პოლიტიკური ძალაუფლების ურთიერთმიმართების ანალიზი. ჰაიეკმა, როტბარდმა, ჰოპემ და სხვა მოაზროვნეებმა განსხვავებული მიმართულებებით განავითარეს სახელმწიფოს, საკუთრებისა და თავისუფლების თეორიები.

დასკვნა

ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის ყველაზე ღრმა გზავნილი არ შემოიფარგლება იმით, რომ თავისუფალი ბაზარი სასურველია ან სახელმწიფო ჩარევა ხშირად პრობლემურია.

მისი ძირითადი ინტელექტუალური მიღწევაა ეკონომიკური ცხოვრების ახსნა ადამიანის მოქმედებიდან დაწყებული, რთული საზოგადოებრივი წესრიგის ჩამოყალიბებამდე.

მენგერმა აჩვენა, როგორ წარმოიშობა ღირებულება ინდივიდუალური შეფასებებიდან. ბიუმ-ბავერკმა და ვიზერმა ახსნეს დროის, კაპიტალისა და ალტერნატიული დანახარჯების მნიშვნელობა. მიზესმა ეკონომიკური გათვლისა და მიზანმიმართული მოქმედების თეორია განავითარა. ჰაიეკმა აჩვენა, როგორ იყენებს ფასების სისტემა გაფანტულ ცოდნას. კირცნერმა გააანალიზა მეწარმეობის აღმოჩენითი ფუნქცია, ხოლო ლახმანმა — განსხვავებული მოლოდინებისა და გაურკვევლობის მნიშვნელობა.

როტბარდმა და ჰოპემ ამ ტრადიციასთან დაკავშირებული პოლიტიკური ფილოსოფია სახელმწიფოსა და იძულებითი ინსტიტუტების რადიკალური კრიტიკისკენ განავითარეს.

სკოლის ისტორიული მნიშვნელობა ყველაზე მკაფიოდ ერთ კითხვაში გამოიხატება:

როგორ შეუძლიათ ადამიანებს, რომლებსაც განსხვავებული მიზნები, ცოდნა, შესაძლებლობები და მოლოდინები აქვთ, შექმნან რთული, ურთიერთდაკავშირებული და განვითარებადი ეკონომიკური წესრიგი ცენტრალური ხელმძღვანელობის გარეშე?

ეს კითხვა კვლავ აქტუალურია როგორც ეკონომიკური თეორიისთვის, ისე თანამედროვე ეკონომიკური პოლიტიკის, ტექნოლოგიური განვითარების, ფულის, ინსტიტუტებისა და თავისუფლების საკითხების გასააზრებლად.

XVI. ძირითადი პირველწყაროები და რეკომენდებული ლიტერატურა

ავტორი	ნაშრომი	წელი
კარლ მენგერი	Principles of Economics	1871
კარლ მენგერი	Investigations into the Method of the Social Sciences	1883
ოიგენ ფონ ბიუმ-ბავერკი	Capital and Interest	1884–1889
ფრიდრიხ ფონ ვიზერი	Natural Value	1889
ლუდვიგ ფონ მიზესი	The Theory of Money and Credit	1912
ლუდვიგ ფონ მიზესი	Economic Calculation in the Socialist Commonwealth	1920
ლუდვიგ ფონ მიზესი	Socialism	1922
ფრიდრიხ ჰაიეკი	Prices and Production	1931
ფრიდრიხ ჰაიეკი	The Road to Serfdom	1944
ფრიდრიხ ჰაიეკი	The Use of Knowledge in Society	1945
ლუდვიგ ფონ მიზესი	Human Action	1949
ლუდვიგ ლახმანი	Capital and Its Structure	1956
ფრიდრიხ ჰაიეკი	The Constitution of Liberty	1960
მარი როტბარდი	Man, Economy, and State	1962
ისრაელ კირცნერი	Competition and Entrepreneurship	1973
ფრიდრიხ ჰაიეკი	The Denationalisation of Money	1976
მარი როტბარდი	The Ethics of Liberty	1982
ჰანს-ჰერმან ჰოპე	A Theory of Socialism and Capitalism	1989
ჰანს-ჰერმან ჰოპე	Democracy: The God That Failed	2001
ხესუს უერტა დე სოტო	Money, Bank Credit, and Economic Cycles	1998
როჯერ გარისონი	Time and Money	2001
იორგ გვიდო ჰიულსმანი	The Ethics of Money Production	2008