პაატა შეშლიძე
როგორ აქცია სახელმწიფოს ჩარევამ ეკონომიკური წინააღმდეგობები პოლიტიკურ კრიზისად
ევროპის დღევანდელი კრიზისი მოულოდნელი არ არის. მოულოდნელი მხოლოდ ის იქნებოდა, რომ ათწლეულების განმავლობაში დაგროვილ ეკონომიკურ და ინსტიტუციურ წინააღმდეგობებს მძიმე შედეგები არ მოჰყოლოდა.
ევროპის ხელისუფლებებს დიდი ხანია აფრთხილებდნენ: შეუძლებელია ეკონომიკური თავისუფლების თანდათანობით შეზღუდვა, სოციალური ვალდებულებების განუსაზღვრელი გაფართოება, ადამიანთა გადაადგილებისა და დასაქმების ცენტრალიზებული მართვა და ამავე დროს თავისუფალი საზოგადოების უპირატესობების უცვლელად შენარჩუნება.
გაფრთხილებები არ ყოფილა ბუნდოვანი. ჯერ კიდევ ლუდვიგ ფონ მიზესმა განმარტა, რატომ წარმოშობს ერთი სახელმწიფო ჩარევა მეორის საჭიროებას. ფრიდრიხ ჰაიეკმა აჩვენა, რატომ ვერ მართავს ცენტრალური ხელისუფლება იმ ურთიერთობებს, რომლებიც მილიონობით ადამიანის ცოდნას ეფუძნება. ჯეიმზ ბიუკენენმა და გორდონ ტალოკმა ახსნეს, რატომ შეიძლება პოლიტიკოსებისთვის მომგებიანი იყოს საზოგადოებისთვის საზიანო პროგრამების შენარჩუნება. თომას სოუელმა არაერთი ისტორიული მაგალითით აჩვენა, როგორ შეიძლება კეთილი განზრახვით დაწყებული პოლიტიკა სწორედ მის სავარაუდო ბენეფიციარებს აზარალებდეს.
მიურეი როტბარდმა, ჰანს-ჰერმან ჰოპემ და ხესუს უერტა დე სოტომ კიდევ უფრო მკაფიოდ დასვეს კითხვა: რა ხდება მაშინ, როდესაც სახელმწიფო კერძო მესაკუთრეების, დამსაქმებლებისა და თავისუფალი ადამიანების ნაცვლად იწყებს გადაწყვეტილებების მიღებას, ხოლო ამ გადაწყვეტილებების ხარჯს სხვებს აკისრებს?
ამ მოაზროვნეებს ყველა საკითხზე ერთნაირი პასუხი არ ჰქონდათ. მაგრამ მათი ანალიზიდან ერთი საერთო გაფრთხილება გამომდინარეობს: როდესაც გადაწყვეტილების მიღების უფლება შორდება საკუთრებასა და პასუხისმგებლობას, შეცდომების ფასი იზრდება, ხოლო მათი გამოსწორების პოლიტიკური სტიმული სუსტდება.
ევროპამ ეს გაფრთხილებები იცოდა. მიუხედავად ამისა, განაგრძო სწორედ იმ ინსტიტუტების გაფართოება, რომელთა წინააღმდეგობებიც დიდი ხნის წინ იყო ახსნილი.
დღეს შედეგებს იმიგრაციის, სოციალური დაძაბულობის, პოლიტიკური რადიკალიზმისა და უსაფრთხოების კრიზისის სახელებით განიხილავენ. მაგრამ თუ ამ მოვლენებს ერთმანეთისგან მოწყვეტილად შევაფასებთ, მათი ეკონომიკური საფუძველი კვლავ შეუმჩნეველი დარჩება.
ევროპის მთავარი პრობლემა ის არ არის, რომ სახელმწიფომ საზოგადოებრივი ცხოვრება არასაკმარისად მართა. პრობლემა ის არის, რომ მან საკუთარ თავზე აიღო ისეთი ურთიერთობების მართვა, რომელთა მოწესრიგებაც თავისუფალი ადამიანების, კერძო მესაკუთრეებისა და მეწარმეების საქმე უნდა ყოფილიყო.
1. კრიზისი, რომელსაც სხვადასხვა სახელი ჰქვია
2015 წელს ევროპაში მილიონზე მეტი ლტოლვილი და მიგრანტი ჩავიდა. მათი მნიშვნელოვანი ნაწილი ომსა და ძალადობას გაურბოდა. ევროპულმა სახელმწიფოებმა გადაწყვიტეს, ერთდროულად ემართათ მათი მიღება, განაწილება, საცხოვრებლით უზრუნველყოფა, სოციალური დახმარება და ეკონომიკური ინტეგრაცია.
სწორედ აქ გამოიკვეთა წინააღმდეგობა, რომელიც დღემდე არ არის აღმოფხვრილი.
სახელმწიფო ადამიანს ქვეყანაში ყოფნის უფლებას აძლევს, მაგრამ მუშაობას უზღუდავს. შემდეგ მას საარსებო დახმარებას უნიშნავს, რადგან დამოუკიდებლად თავის რჩენა არ შეუძლია.
დამსაქმებელს მუშაკი სჭირდება, მუშაკს – სამსახური, მაგრამ მათ შორის შეთანხმებას სახელმწიფო ნებართვას უქვემდებარებს.
მესაკუთრეს სურს საცხოვრებლის აშენება ან გაქირავება, მაგრამ მშენებლობისა და მიწათსარგებლობის რეგულაციები მიწოდებას ზღუდავს. როდესაც საცხოვრებელი ძვირდება, ხელისუფლება პრობლემის გადაწყვეტას ახალი სუბსიდიებით ცდილობს.
სახელმწიფო თავად ქმნის ეკონომიკურ დაბრკოლებებს, შემდეგ კი მათი შედეგების გამოსასწორებლად ახალ პროგრამებს აფინანსებს.
ეს წინააღმდეგობა მხოლოდ იმიგრაციას არ ეხება.
2018 წელს საფრანგეთის „ყვითელი ჟილეტების“ მოძრაობა საწვავის გადასახადების ზრდის წინააღმდეგ დაიწყო და ფართო ეკონომიკურ უკმაყოფილებაში გადაიზარდა.
2023 წელს ნაჰელ მერზუკის პოლიციის მიერ სასიკვდილოდ დაჭრას საფრანგეთში ძალადობრივი არეულობა მოჰყვა.
2024 წელს დიდ ბრიტანეთში საუთპორტის ტრაგედიის შემდეგ გავრცელებულმა ცრუ ინფორმაციამ ხელი შეუწყო ანტიიმიგრაციულ ძალადობას.
ამ მოვლენებს განსხვავებული მიზეზები ჰქონდა. მათი ერთ პოლიტიკურ ან ეკონომიკურ მიზეზამდე დაყვანა არასწორი იქნებოდა.
მაგრამ ისინი გვაჩვენებს, რამდენად ადვილად შეიძლება საზოგადოებაში დაგროვილი უკმაყოფილება ფართო დაპირისპირებაში გადაიზარდოს.
ევროპაში იზრდება სოციალური ხარჯები, ბერდება მოსახლეობა, ძვირდება საცხოვრებელი და ძლიერდება პოლიტიკური პოლარიზაცია. სახელმწიფოები კვლავ ცდილობენ ამ პრობლემების მართვას გადასახადებით, სუბსიდიებით, ნებართვებითა და ადმინისტრაციული შეზღუდვებით.
ამავე დროს, პოლიტიკურ ასპარეზზე ძლიერდებიან ძალები, რომლებიც მოსახლეობას პრობლემების გადაწყვეტას უფრო მკაცრი სახელმწიფო კონტროლით ჰპირდებიან.
ერთი მხარე ითხოვს სოციალური პროგრამების გაფართოებას. მეორე – იმიგრაციის დამატებით შეზღუდვას. მესამე – კულტურული ურთიერთობების უფრო აქტიურ რეგულირებას.
მაგრამ ისინი იშვიათად სვამენ კითხვას, ხომ არ წარმოშობს არსებული წინააღმდეგობების მნიშვნელოვან ნაწილს სწორედ სახელმწიფო მართვის გაფართოება.
სახელმწიფოს წარუმატებლობა უფრო მეტი სახელმწიფოს მოთხოვნის საბაბად იქცა.
ეს არის ევროპის დღევანდელი პოლიტიკური ეკონომიკის ერთ-ერთი ყველაზე სახიფათო წინააღმდეგობა.
2. მიზესი – ინტერვენციონიზმი საკუთარ წინააღმდეგობებს წარმოშობს
ლუდვიგ ფონ მიზესის გაფრთხილება განსაკუთრებით მკაცრი იყო: სახელმწიფო ჩარევა არ აუქმებს ეკონომიკურ კანონზომიერებებს. იგი მხოლოდ ცვლის იმ პირობებს, რომლებშიც ადამიანები გადაწყვეტილებებს იღებენ.
როდესაც სახელმწიფო ზღუდავს ფასს, იგი ვერ აუქმებს მოთხოვნასა და მიწოდებას.
როდესაც ზრდის დასაქმების სავალდებულო ხარჯს, იგი ვერ აიძულებს ყველა დამსაქმებელს, უცვლელი რაოდენობის მუშაკი დაიქირაოს.
როდესაც სუბსიდირებას უკეთებს კონკრეტულ საქმიანობას, იგი ვერ აუქმებს იმ რესურსების ალტერნატიულ გამოყენებას, რომლებიც ამ საქმიანობის დასაფინანსებლად იქნა ამოღებული.
სახელმწიფოს შეუძლია შეცვალოს კანონი. მას არ შეუძლია გააუქმოს ადამიანთა რეაქცია ამ კანონზე.
მიზესის ინტერვენციონიზმის კრიტიკის არსი სწორედ აქ არის.
განვიხილოთ საცხოვრებლის ბაზარი.
ხელისუფლება ქირის გაძვირებას ფასის შეზღუდვით პასუხობს. თუ ეს შეზღუდვა ამცირებს ახალი საცხოვრებლის აშენების მოსალოდნელ შემოსავალს, ინვესტიციების ნაწილი აღარ განხორციელდება.
საცხოვრებლის დეფიციტი შეიძლება გაიზარდოს.
სახელმწიფო ამ შედეგს ახალი პროგრამებით პასუხობს – სუბსიდირებული მშენებლობით, მუნიციპალური ბინებითა და განაწილების ადმინისტრაციული წესებით.
ასე შეიძლება ჩამოყალიბდეს ჩარევების ჯაჭვი, რომელშიც ყოველი ახალი ნაბიჯი წინა ნაბიჯის არასასურველი შედეგების გამოსწორებას ემსახურება.
იგივე ხდება შრომის ბაზარზე.
დასაქმების გაძვირება ამცირებს ზოგიერთი მუშაკის დაქირავების შესაძლებლობას. ხელისუფლება უმუშევრობის საპასუხოდ ახალ დახმარებებსა და სუბსიდიებს აწესებს.
თუ დახმარების მიღების პირობები დასაქმების სტიმულს კიდევ უფრო ასუსტებს, წარმოიშობა ახალი პრობლემა.
სახელმწიფო კვლავ ერევა.
ეს არ ნიშნავს, რომ ყველა რეგულაცია აუცილებლად წარუმატებელია. მაგრამ მიზესის მთავარი დასკვნა ულმობელია იმ პოლიტიკის მიმართ, რომელიც შედეგების ეკონომიკურ ანალიზს კეთილი განზრახვებით ანაცვლებს.
თუ ხელისუფლების გადაწყვეტილებამ პრობლემა წარმოშვა, ამ პრობლემის არსებობა ხელისუფლებისთვის დამატებითი ძალაუფლების მინიჭების არგუმენტი არ არის.
ევროპაში კი სწორედ საპირისპირო ლოგიკა დამკვიდრდა.
შრომის ბაზრის შეზღუდვის შედეგებს სოციალური პროგრამებით პასუხობენ. საცხოვრებლის მიწოდების შეზღუდვის შედეგებს – საბიუჯეტო სუბსიდიებით. იმიგრაციის ბიუროკრატიული მართვის შედეგებს – ახალი ბიუროკრატიული კონტროლით.
ასეთი პოლიტიკის გაგრძელება რეფორმა არ არის. ეს არის იმავე მექანიზმის განმეორება, რომელმაც პრობლემა წარმოშვა.
3. ჰაიეკი – სახელმწიფოს არ აქვს ის ცოდნა, რომელსაც მართვისთვის მოითხოვს
ფრიდრიხ ჰაიეკმა ცენტრალიზებული ეკონომიკური მართვის კიდევ ერთი ფუნდამენტური სისუსტე აჩვენა.
სახელმწიფოს არ გააჩნია ის ცოდნა, რომელიც მილიონობით ადამიანის ეკონომიკური ურთიერთობების დეტალური მართვისთვის არის საჭირო.
ეს ცოდნა გაფანტულია.
მეწარმემ იცის, რა პროდუქტის წარმოება შეუძლია. დამსაქმებელმა იცის, რა მუშაკი სჭირდება. მესაკუთრემ იცის, რა პირობებით სურს ქონების გაქირავება. მომხმარებელმა იცის, რას აფასებს და რაში გადაიხდის ფულს.
ამ ცოდნის მნიშვნელოვანი ნაწილი კონკრეტულ გარემოებებს უკავშირდება და მუდმივად იცვლება.
სახელმწიფო უწყებას შეუძლია სტატისტიკის შეგროვება, მაგრამ ვერ შეძლებს წინასწარ განსაზღვროს ყველა ახალი საწარმოს, სამუშაო ადგილისა და ეკონომიკური შესაძლებლობის წარმოშობა.
სწორედ ამიტომ არის საბაზრო წესრიგი გაცილებით მეტი, ვიდრე უკვე არსებული რესურსების განაწილების მექანიზმი.
იგი ახალი ცოდნის აღმოჩენის პროცესია.
როდესაც სახელმწიფო განსაზღვრავს, რამდენი უცხოელი მუშაკი შეიძლება დასაქმდეს კონკრეტულ სექტორში, იგი ცდილობს წინასწარ გადაწყვიტოს ის, რაც მხოლოდ მეწარმეთა და მუშაკთა თავისუფალი შეთანხმებების პროცესში შეიძლება გაირკვეს.
თუ ხელისუფლება უშვებს შეცდომას, ზარალი შეიძლება განაწილდეს ათასობით ადამიანზე.
მაგრამ ბიუროკრატს, რომელმაც ნებართვაზე უარი თქვა, ჩვეულებრივ არ ეკისრება ის დანაკარგი, რომელიც დამსაქმებელმა, მუშაკმა და მომხმარებელმა განიცადეს.
ეს უკვე მხოლოდ ცოდნის პრობლემა აღარ არის.
ეს პასუხისმგებლობის პრობლემაცაა.
სახელმწიფო იღებს გადაწყვეტილებებს იმ ცოდნის გარეშე, რომელიც გადაწყვეტილების მონაწილეებს აქვთ, და ხშირად იმ ეკონომიკური პასუხისმგებლობის გარეშეც, რომელიც კერძო მონაწილეებს ეკისრებათ.
ჰაიეკის გაფრთხილება სწორედ ამიტომ სცდება ეკონომიკის ფარგლებს.
როდესაც სახელმწიფოს შეუძლია განსაზღვროს, ვის აქვს მუშაობის უფლება, სად შეიძლება ბიზნესის გახსნა, ვის ეკუთვნის დახმარება და რა პირობებით შეიძლება ადამიანმა იცხოვროს, ეკონომიკური თავისუფლება პოლიტიკური ნებართვების სისტემით იცვლება.
ასეთ გარემოში მოქალაქე სულ უფრო მეტად დამოკიდებული ხდება არა საკუთარ უნარებზე, შრომასა და შეთანხმებებზე, არამედ ადმინისტრაციულ გადაწყვეტილებებზე.
ეს თავისუფალი საზოგადოების საფუძვლის შესუსტებაა.
4. ბიუკენენი და ტალოკი – რატომ არ არის პოლიტიკური შეცდომა შემთხვევითი?
სახელმწიფო პოლიტიკის წარუმატებლობას ხშირად არაკომპეტენტურობით ხსნიან.
თითქოს პრობლემა მხოლოდ ის იყოს, რომ ხელისუფლებამ არასაკმარისად კარგად დაგეგმა პროგრამა, არასწორად შეარჩია ხელმძღვანელი ან არაეფექტიანად დახარჯა ბიუჯეტი.
მაგრამ ჯეიმზ ბიუკენენისა და გორდონ ტალოკის პოლიტიკური არჩევანის ანალიზი გაცილებით სერიოზულ პრობლემაზე მიუთითებს.
სახელმწიფო არ არის მიუკერძოებელი გონება, რომელიც საზოგადოებრივი კეთილდღეობის მაქსიმიზაციას ცდილობს.
სახელმწიფო შედგება ადამიანებისგან, რომლებსაც საკუთარი მიზნები და სტიმულები აქვთ.
პოლიტიკოსს სურს არჩევნების მოგება. მოხელეს შეიძლება აწყობდეს უწყების ბიუჯეტის გაზრდა. სუბსიდიის მიმღებს სურს დაფინანსების შენარჩუნება. პრივილეგირებული ბიზნესის მფლობელს შეიძლება კონკურენტების შეზღუდვა აწყობდეს.
ამიტომ ეკონომიკურად საზიანო პროგრამა პოლიტიკურად მომგებიანი შეიძლება აღმოჩნდეს.
თუ კონკრეტული ჯგუფი იღებს დიდ სარგებელს, ხოლო ხარჯი მილიონობით გადასახადის გადამხდელზე ნაწილდება, პროგრამის შენარჩუნებისთვის ბრძოლა სარგებლის მიმღებთათვის გაცილებით მიმზიდველია, ვიდრე მის წინააღმდეგ ბრძოლა თითოეული გადასახადის გადამხდელისთვის.
ასე ყალიბდება ინტერესთა ჯგუფების სისტემა, რომელიც სახელმწიფო ჩარევის გაფართოებას უწყობს ხელს.
საიმიგრაციო და სოციალური პროგრამებიც ამ წესისგან გამონაკლისი არ არის.
მათ ჰყავთ ადმინისტრატორები, კონტრაქტორები, მომსახურების მიმწოდებლები, პოლიტიკური მხარდამჭერები და ბენეფიციარები.
პროგრამის შედეგების გაუარესება ყოველთვის არ ნიშნავს მისი დაფინანსების შემცირებას.
ზოგჯერ სწორედ წარუმატებლობა ხდება ახალი ბიუჯეტის მოთხოვნის საფუძველი.
ამიტომ სახელმწიფოს შეცდომები მხოლოდ ტექნიკური ხარვეზები არ არის.
ისინი შეიძლება გამომდინარეობდეს თავად პოლიტიკური გადაწყვეტილებების სტიმულებიდან.
თუ სახელმწიფო პროგრამის გაფართოება მის ადმინისტრატორებსა და პოლიტიკურ მხარდამჭერებს აძლევს სარგებელს, ხოლო მისი ხარჯი სხვებზე ნაწილდება, არ არსებობს საფუძველი ვივარაუდოთ, რომ სისტემა საკუთარ თავს ავტომატურად გამოასწორებს.
ევროპის სოციალური და საიმიგრაციო პოლიტიკის შეფასება ამ რეალობის გათვალისწინების გარეშე ზედაპირული იქნება.
5. სოუელი – კეთილი განზრახვა შედეგის გამართლება არ არის
თომას სოუელის ნაშრომები ეკონომიკურ დისკუსიას კიდევ ერთ მკაცრ მოთხოვნას უყენებს: პოლიტიკა უნდა შეფასდეს რეალური შედეგებით და არა იმით, რა მიზანს აცხადებენ მისი ავტორები.
ეს განსხვავება გადამწყვეტია.
ხელისუფლებას შეუძლია განაცხადოს, რომ შრომის ბაზრის რეგულირება მუშაკებს იცავს.
მაგრამ თუ რეგულაცია ზრდის დასაქმების ხარჯს და ამცირებს გამოუცდელი მუშაკების დაქირავებას, სწორედ მათ შეიძლება დაკარგონ შესაძლებლობა, რომელთა დახმარებაც სახელმწიფოს სურდა.
ხელისუფლებას შეუძლია განაცხადოს, რომ სოციალური დახმარება სიღარიბეს ამცირებს.
მაგრამ თუ დახმარების პირობები მუშაობის დაწყებას ფინანსურად ნაკლებად მიმზიდველს ხდის, პროგრამამ შეიძლება ხანგრძლივი დამოკიდებულების სტიმული წარმოშვას.
ხელისუფლებას შეუძლია განაცხადოს, რომ იმიგრაციის მკაცრი კონტროლი ადგილობრივ მუშაკებს იცავს.
მაგრამ თუ ამით ადგილობრივ მეწარმეებს საჭირო მუშაკების დაქირავება ეკრძალებათ, ზარალს შეიძლება იღებდნენ თავად ადგილობრივი მომხმარებლები და საწარმოები.
სოუელის ანალიზი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია კულტურული და ეთნიკური ჯგუფების ეკონომიკური მდგომარეობის შეფასებისას.
ადამიანთა ეკონომიკური შესაძლებლობები არ განისაზღვრება მხოლოდ მათი წარმომავლობით.
მნიშვნელოვანია განათლება, უნარები, პროფესიული გამოცდილება, სოციალური კავშირები, სამართლებრივი გარემო და შრომის ბაზარზე შესვლის შესაძლებლობა.
ამიტომ იმიგრანტების ეკონომიკური მდგომარეობის ახსნა მხოლოდ რელიგიით ან ეროვნებით ინტელექტუალურად არასაკმარისია.
იგივე შეცდომაა ყველა იმიგრანტის ავტომატურად ეკონომიკურ სარგებლად ან ტვირთად გამოცხადება.
შედეგები განსხვავდება ადამიანების, ინსტიტუტებისა და პოლიტიკის მიხედვით.
სწორედ ამიტომ სახელმწიფოს განზრახვა არ შეიძლება ჩაითვალოს მისი პოლიტიკის წარმატების მტკიცებულებად.
ევროპის ხელისუფლებებს უკვე აღარ უნდა შეეძლოთ არაეფექტიანი პროგრამების გამართლება მხოლოდ იმით, რომ ისინი კეთილშობილური მიზნებისთვის შეიქმნა.
6. როტბარდი, ჰოპე და დე სოტო – ვინ უნდა იღებდეს გადაწყვეტილებას და ვინ უნდა იხდიდეს ხარჯს?
მიურეი როტბარდის, ჰანს-ჰერმან ჰოპესა და ხესუს უერტა დე სოტოს ნაშრომებში განსაკუთრებით მკაფიოდ დგას კერძო საკუთრებისა და პასუხისმგებლობის საკითხი.
ამ ავტორებს იმიგრაციის შესახებ განსხვავებული დასკვნებიც აქვთ. მაგრამ მათი არგუმენტების შესადარებლად გადამწყვეტია კითხვა: ვინ არის უფლებამოსილი, გადაწყვიტოს კონკრეტული რესურსის გამოყენება?
თუ ადგილობრივ მეწარმეს სურს უცხოელი მუშაკის დაქირავება, რატომ უნდა შეეძლოს სახელმწიფოს მათი შეთანხმების აკრძალვა მხოლოდ მოქალაქეობის საფუძველზე?
თუ მესაკუთრეს სურს საკუთარი საცხოვრებლის უცხოელისთვის გაქირავება, რატომ უნდა განისაზღვროს მისი არჩევანი პოლიტიკური კვოტით?
თუ უნივერსიტეტს სურს უცხოელი სტუდენტის მიღება, ხოლო სტუდენტს სწავლისა და ცხოვრების დაფინანსება შეუძლია, რატომ უნდა იქცეს მათი შეთანხმება დამატებითი ბიუროკრატიული ნებართვის საგნად?
ამ შემთხვევებში გადაწყვეტილებას იღებენ ადამიანები, რომლებიც საკუთარ რესურსებს განკარგავენ და შეთანხმების შედეგებზე პასუხისმგებლობას თავად იღებენ.
ახლა განვიხილოთ განსხვავებული შემთხვევა.
სახელმწიფო გადაწყვეტს, ადამიანი ქვეყანაში მიიღოს და მისი ცხოვრების ხარჯები გადასახადის გადამხდელებს დააკისროს.
აქ გადაწყვეტილებას იღებს ერთი სუბიექტი, ხოლო ხარჯს სხვა ადამიანები იხდიან.
ეს განსხვავება მხოლოდ საბიუჯეტო არ არის.
იგი ეხება თავისუფალი საზოგადოების ფუნდამენტურ პრინციპს.
ადამიანის გადაადგილების თავისუფლება არ ნიშნავს უფლებას, საკუთარი ცხოვრების ხარჯები სხვა ადამიანებს მათი თანხმობის გარეშე დააკისროს.
ამავე დროს, კერძო საკუთრების დაცვა არ ნიშნავს სახელმწიფოს უფლებას, ნებისმიერი უცხოელი მხოლოდ წარმომავლობის გამო გამორიცხოს ნებაყოფლობითი ეკონომიკური ურთიერთობებიდან.
აქ საჭიროა მკაფიო განსხვავება.
ჰოპე განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებს მესაკუთრის თანხმობაზე და სახელმწიფოს მიერ ორგანიზებული იძულებითი ინტეგრაციის წინააღმდეგობაზე.
დე სოტო კი თავისუფალი იმიგრაციის თეორიაში ცდილობს გადაადგილების თავისუფლების, კერძო საკუთრებისა და პირადი პასუხისმგებლობის შეთავსებას.
როტბარდის საკუთრებაზე დაფუძნებული მიდგომა ამ დისკუსიას უფრო ფართო ეთიკურ საფუძველს აძლევს.
ამ განსხვავებების მიუხედავად, მათი არგუმენტები ერთ მთავარ საკითხზე გვაბრუნებს: სახელმწიფოს მიერ ორგანიზებული გადაადგილება და კერძო შეთანხმებებზე დაფუძნებული გადაადგილება ერთი და იგივე ეკონომიკური ურთიერთობა არ არის.
ამიტომ იმიგრაციის განხილვა მხოლოდ ჩამოსულთა რაოდენობით ან წარმომავლობით ეკონომიკური ანალიზის ჩანაცვლებაა.
უნდა გაირკვეს, ვინ იღებს ადამიანს, ვინ აფინანსებს მის ყოფნას, რა შეთანხმებები არსებობს და ვის ეკისრება მათი შედეგები.
7. ევროპის მთავარი შეცდომა – პრობლემების მიზეზად შედეგების გამოცხადება
ევროპაში იმიგრაცია, სოციალური დამოკიდებულება, საცხოვრებლის დეფიციტი და კულტურული დაპირისპირება ხშირად ისე განიხილება, თითქოს ეს ერთმანეთისგან დამოუკიდებელი მოვლენები იყოს.
ამ მიდგომას ერთი მნიშვნელოვანი შედეგი აქვს: პოლიტიკურ დისკუსიაში იკარგება კავშირი სახელმწიფოს გადაწყვეტილებებსა და მათ ეკონომიკურ შედეგებს შორის.
როდესაც საცხოვრებელი ძვირდება, ხელისუფლება პრობლემას მოთხოვნის ზრდით ხსნის, მაგრამ ნაკლებ ყურადღებას უთმობს იმ რეგულაციებს, რომლებიც მიწოდების გაფართოებას უშლის ხელს.
როდესაც ახალჩამოსულები დახმარებაზე დამოკიდებული რჩებიან, პოლიტიკური დისკუსია ხშირად მათ კულტურასა და წარმომავლობაზე გადადის, მაშინ როდესაც დასადგენია, რა პირობებით შეუძლიათ მუშაობა, მეწარმეობა და დამოუკიდებლად ცხოვრება.
როდესაც სახელმწიფო პროგრამები ძვირდება, ხელისუფლება დამატებით დაფინანსებას ითხოვს, მაგრამ ყოველთვის არ იკვლევს, თავად პროგრამის სტრუქტურა ხომ არ წარმოშობს ხარჯების ზრდის სტიმულს.
როდესაც სოციალური უკმაყოფილება მწვავდება, პოლიტიკური ძალები ერთმანეთს ადანაშაულებენ, მაგრამ იშვიათად განიხილავენ, რამდენად უნდა იყოს მოქალაქეთა კეთილდღეობა სახელმწიფო გადაწყვეტილებებზე დამოკიდებული.
ამგვარად, პოლიტიკური დისკუსია შედეგების გარშემო ტრიალებს, ხოლო მიზეზები უცვლელი რჩება.
ეს არ ნიშნავს, რომ ევროპის ყველა პრობლემა სახელმწიფო ჩარევის შედეგია.
ომებს, დემოგრაფიულ ცვლილებებს, ტექნოლოგიურ გარდაქმნებსა და კულტურულ განსხვავებებს დამოუკიდებელი მნიშვნელობა აქვს.
მაგრამ სწორედ ამიტომ არის მნიშვნელოვანი ეკონომიკური ინსტიტუტების შეფასება.
სახელმწიფოს პოლიტიკამ შეიძლება ამ გამოწვევებზე ადაპტაცია გააადვილოს ან გაართულოს.
თუ შრომის ბაზარი თავისუფალია, ადამიანებს ახალი შესაძლებლობების გამოყენება უადვილდებათ.
თუ მეწარმეობის დაწყება მარტივია, ეკონომიკა ცვლილებებს უფრო სწრაფად ერგება.
თუ საცხოვრებლის მიწოდება თავისუფლად ფართოვდება, მოსახლეობის ზრდის შედეგად წარმოშობილი მოთხოვნის დაკმაყოფილება უფრო ადვილია.
თუ სოციალური დახმარება დამოუკიდებლად ცხოვრების სტიმულს არ ასუსტებს, ადამიანებს ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესების მეტი შესაძლებლობა აქვთ.
მაგრამ როდესაც ყველა ეს ურთიერთობა სახელმწიფო ნებართვებითა და საბიუჯეტო პროგრამებით არის შეზღუდული, ადაპტაცია რთულდება.
შემდეგ ხელისუფლება სწორედ ამ სირთულეებს იყენებს ახალი ჩარევის გასამართლებლად.
ეს არის პოლიტიკური ეკონომიკის მანკიერი წრე: სახელმწიფო ზღუდავს ადაპტაციის შესაძლებლობებს, მიღებულ პრობლემებს ბაზრის წარუმატებლობად აცხადებს და დამატებით კონტროლს ითხოვს.
ევროპის დღევანდელი მდგომარეობის შეფასება ამ მექანიზმის განხილვის გარეშე არასრული იქნება.
დასკვნა – გაფრთხილებების დრო დასრულდა, საჭიროა მიდგომების შეცვლა
ევროპის ხელისუფლებებს აღარ აქვთ საფუძველი ამტკიცონ, რომ არსებული წინააღმდეგობების ეკონომიკური მექანიზმები უცნობია.
მიზესმა თითქმის საუკუნის წინ განმარტა, როგორ შეიძლება სახელმწიფო ჩარევამ ახალი ჩარევის მოთხოვნა წარმოშვას.
ჰაიეკმა აჩვენა, რატომ ვერ მართავს ცენტრალური ხელისუფლება გაფანტულ ცოდნაზე დაფუძნებულ ეკონომიკურ ურთიერთობებს.
ბიუკენენმა და ტალოკმა ახსნეს, რატომ შეიძლება არაეფექტიანი სახელმწიფო პროგრამების შენარჩუნება პოლიტიკურად მომგებიანი იყოს.
სოუელმა აჩვენა, რატომ უნდა შეფასდეს პოლიტიკა შედეგებით და არა გამოცხადებული მიზნებით.
როტბარდმა, ჰოპემ და დე სოტომ კი კერძო საკუთრებისა და პასუხისმგებლობის საკითხი ეკონომიკური წესრიგის ცენტრში დააყენეს.
ამ ავტორებს არ უწინასწარმეტყველებიათ ევროპის ყველა თანამედროვე მოვლენა. მაგრამ მათ აღწერეს ინსტიტუციური წინააღმდეგობები, რომელთა მნიშვნელობაც დღევანდელ კრიზისში განსაკუთრებით აშკარაა.
ევროპას ეკონომიკური გაფრთხილებების ნაკლებობა არ ჰქონია. მას მათი გათვალისწინების პოლიტიკური მზაობა აკლდა.
დღეს ამ მიდგომის გაგრძელება უკვე სახიფათოა.
რაც უფრო მეტად იქნება ადამიანთა კეთილდღეობა დამოკიდებული სახელმწიფო ნებართვებზე, სუბსიდიებსა და პოლიტიკურ გადაწყვეტილებებზე, მით უფრო მეტი ეკონომიკური საკითხი გადაიქცევა ძალაუფლებისთვის ბრძოლის საგნად.
რაც უფრო მეტად შეიზღუდება ნებაყოფლობითი თანამშრომლობა, მით უფრო გაიზრდება მოთხოვნა სახელმწიფოს მიერ პრობლემების ადმინისტრაციულ გადაწყვეტაზე.
ხოლო რაც უფრო გაფართოვდება სახელმწიფოს ძალაუფლება, მით უფრო მიმზიდველი გახდება ამ ძალაუფლების დაუფლება სხვადასხვა პოლიტიკური მოძრაობისთვის.
ამ პროცესის შეჩერება შეუძლებელია მხოლოდ უკეთესი ბიუროკრატიის დაპირებით.
საჭიროა სახელმწიფოს ეკონომიკური როლის, სოციალური ვალდებულებების, შრომის ბაზრის შეზღუდვებისა და კერძო საკუთრების დაცვის პრინციპების ძირეული გადახედვა.
ევროპამ უნდა შეწყვიტოს იმ ურთიერთობების მართვის მცდელობა, რომელთა გადაწყვეტაც თავისუფალ ადამიანებს საკუთარი ცოდნითა და ნებაყოფლობითი შეთანხმებებით შეუძლიათ.
უნდა აღდგეს კავშირი გადაწყვეტილებას, სარგებელსა და ხარჯს შორის.
სახელმწიფოს მიერ შექმნილი დაბრკოლებების მოხსნა უნდა გახდეს პრიორიტეტი, ხოლო ახალი შეზღუდვების დაწესება – მკაცრი დასაბუთების საგანი.
ევროპის კრიზისიდან გამოსავალი არ არის იმავე პოლიტიკის უფრო ენერგიულად გაგრძელება. გამოსავალია იმ პრინციპების შეცვლა, რომლებმაც სახელმწიფო ჩარევა ეკონომიკური და საზოგადოებრივი ცხოვრების მთავარ ორგანიზატორად აქცია.
თუ ევროპა ამ ცვლილებას გადადებს, მისი ეკონომიკური წინააღმდეგობები კვლავ პოლიტიკური რადიკალიზაციის წყაროდ დარჩება.
და მაშინ საზოგადოებას შეიძლება სულ უფრო ხშირად შესთავაზონ არჩევანი არა თავისუფლებასა და იძულებას შორის, არამედ იძულების სხვადასხვა ფორმას შორის.
ეს არის საფრთხე, რომლის შესახებაც ევროპა დროულად უნდა დაფიქრდეს.
საჭიროა არა მორიგი სახელმწიფო პროგრამა, არამედ პოლიტიკური და ეკონომიკური მიდგომების ძირეული გადახედვა – სახელმწიფოს ძალაუფლების შეზღუდვა, კერძო საკუთრების განმტკიცება, შრომისა და მეწარმეობის გათავისუფლება და პირადი პასუხისმგებლობის აღდგენა.
სწორედ ამ პრინციპებზეა დამოკიდებული, შეძლებს თუ არა ევროპა არსებული წინააღმდეგობების დაძლევას თავისუფლების შენარჩუნებით.
