პაატა შეშელიძე
დახურული საწარმო ყველას თვალში ხვდება. მის ნაცვლად სხვადასხვა ადგილას გახსნილი მცირე კომპანიები გაცილებით ნაკლებ ყურადღებას იპყრობს. სამსახურდაკარგული ადამიანის გასაჭირი დაუყოვნებლივ ჩანს. იაფი პროდუქტის წყალობით ათასობით ოჯახის დაზოგილი თანხა კი საერთო სურათში იკარგება.
ეს განსხვავება ხშირად განსაზღვრავს ჩვენს დამოკიდებულებას ეკონომიკისადმი. ცვლილების დანაკარგს კონკრეტული სახელი, მისამართი და ისტორია აქვს. სარგებელი ბევრ ადამიანზე ნაწილდება და ამიტომ ნაკლებად შესამჩნევია. შედეგად, ზოგჯერ სწორედ იმ პროცესის შეჩერებას ვითხოვთ, რომელიც ცხოვრების გაუმჯობესების შესაძლებლობას გვაძლევს.
ეკონომიკური მოვლენების გასაგებად ორივე მხარის დანახვა გვჭირდება: რა იკარგება და რა იქმნება, ვინ იხდის და ვინ სარგებლობს, რა ჩანს დღეს და რა შედეგი მოჰყვება გადაწყვეტილებას ხვალ.
რასთან ვადარებთ?
რთულ სამუშაოზე დასაქმებული ადამიანის დანახვისას ბუნებრივად გვიჩნდება სურვილი, მას უკეთესი პირობები ჰქონდეს. მაგრამ სურვილსა და გამოსავალს შორის მნიშვნელოვანი კითხვაა: რა არჩევანი აქვს ამ ადამიანს?
წარმოვიდგინოთ მცირე სამკერვალო, სადაც ანაზღაურება დაბალია. მისი თანამშრომლისთვის უკეთესი ხელფასი სასურველია, თუმცა საწარმოს დახურვა ამ სურვილს ვერ შეასრულებს. თუ სხვა სამუშაო არ არსებობს, ადამიანს არსებული შემოსავალიც დაეკარგება.
ეს ცუდი პირობების შეგუებით მიღებას არ ნიშნავს. პირიქით, უკეთესი პირობების მისაღწევად უნდა გავიგოთ, რა ზრდის დასაქმებულის არჩევანს. ახალი საწარმოების გახსნა, პროფესიის შესწავლის შესაძლებლობა და დამსაქმებლებს შორის კონკურენცია ადამიანს მოლაპარაკების მეტ ძალას აძლევს.
რაც მეტი მსურველია მისი შრომის შესაძენად, მით ნაკლებად არის იგი ერთ დამსაქმებელზე დამოკიდებული.
ამიტომ ეკონომიკური გადაწყვეტილება სასურველ მდგომარეობასთან ერთად რეალურ ალტერნატივასაც უნდა შევადაროთ. არსებული შესაძლებლობის გაუქმება უკეთესი შესაძლებლობის შექმნას არ უდრის.
რას ცვლის საკუთარი შრომის ნაყოფის ფლობა
ადამიანი საქმიანობას იმის მიხედვითაც გეგმავს, რამდენად შეუძლია მიღებული შედეგის გამოყენება.
თუ ხელოსანმა იცის, რომ უკეთესი მუშაობით მიღებული შემოსავალი მის განკარგულებაში დარჩება, მას დანადგარის შეძენის, შეგირდის აყვანისა და სახელოსნოს გაფართოების საფუძველი უჩნდება. თუ წარმატებას ახალი თვითნებური მოთხოვნები მოჰყვება, გრძელვადიანი გეგმა აზრს კარგავს.
საკუთრების დაცვა სწორედ ასეთ ყოველდღიურ გადაწყვეტილებებში იძენს მნიშვნელობას. იგი ადამიანს საშუალებას აძლევს, დღევანდელი ძალისხმევა ხვალინდელ შესაძლებლობას დაუკავშიროს.
მხოლოდ ქონების ფორმალური ფლობა საკმარისი არ არის. საჭიროა გასაგები და სტაბილური წესები, ხელშეკრულების შესრულების შესაძლებლობა და დაცვა თვითნებობისგან. ადამიანმა უნდა იცოდეს, რომ მის მიერ შექმნილი ღირებულების ბედი მოხელის განწყობაზე არ იქნება დამოკიდებული.
ასეთ გარემოში დანაზოგი შეიძლება ახალ საქმედ იქცეს, გამოცდილება – უკეთეს პროდუქტად, ხოლო იდეა – მომსახურებად, რომლისთვისაც სხვები ნებაყოფლობით გადაიხდიან.
მომხმარებლის არჩევანი მეწარმეს ამოწმებს
მეწარმეს საკუთარი პროდუქტი შეიძლება შესანიშნავად მიაჩნდეს. თუმცა მის შეფასებას საბოლოოდ მომხმარებელი ამოწმებს: იყიდის თუ არა, დაბრუნდება თუ არა, სხვასაც ურჩევს თუ არა.
მომხმარებლის მოზიდვისა და შენარჩუნებისთვის საჭიროა მისთვის ღირებული შეთავაზება. ზოგს დაბალი ფასი იზიდავს, ზოგს – ხარისხი, სისწრაფე, მოხერხებულობა ან სანდოობა. ამ განსხვავებულ მოთხოვნებზე პასუხის ძიება მრავალფეროვნებასა და გაუმჯობესებას წარმოშობს.
პრივილეგია ამ ურთიერთობას ცვლის. თუ კომპანიას კონკურენტის შემოსვლის შეზღუდვა შეუძლია, მომხმარებლის დარწმუნების აუცილებლობა უმცირდება. ამიტომ ბიზნესისთვის ხელსაყრელი გარემო და ცალკეული ბიზნესის დაცვა სხვადასხვა შედეგს იძლევა.
პირველი საქმიანობის შესაძლებლობას ყველას უხსნის. მეორე უპირატესობას შერჩეულ მონაწილეებს ანიჭებს.
არც საწარმოს სიდიდე გვაძლევს თავისთავად პასუხს მის სარგებლიანობაზე. მთავარი კითხვებია: როგორ მოიპოვა მან მდგომარეობა? რას სთავაზობს მომხმარებელს? შეუძლია სხვას მასთან კონკურენცია? ეფუძნება მისი წარმატება უკეთეს საქმიანობას თუ სხვებისთვის დაწესებულ ბარიერებს?
ყოველ დაცვას გადამხდელი ჰყავს
წარმოვიდგინოთ, რომ იმპორტირებული სამშენებლო მასალა ადგილობრივი მწარმოებლის დასაცავად გააძვირეს. დაცულ საწარმოს შეიძლება გაყიდვები გაეზარდოს. ამავე დროს, სახლის მშენებელს მეტი თანხის გადახდა მოუწევს, სარემონტო კომპანიას ხარჯი მოემატება, ზოგი ოჯახი კი რემონტს გადადებს.
დაცული სამუშაო ადგილები ადვილად დასათვლელია. გაცილებით რთულია იმ საქმიანობის დანახვა, რომელიც გაზრდილი ხარჯების გამო აღარ დაიწყო.
ამიტომ პოლიტიკის შეფასება მხოლოდ უშუალო ბენეფიციარით ვერ დასრულდება. უნდა ვიკითხოთ, ვის გადააქვს დანახარჯი და რაზე ამბობს ის უარს.
იგივე მიდგომა საჭიროა მაშინაც, როცა შეზღუდვას უსაფრთხოებით ასაბუთებენ. კონკრეტული საფრთხე კონკრეტულ პასუხს მოითხოვს: რისგან გვიცავს ზომა, რა ჯდება და არსებობს თუ არა იმავე მიზნის მიღწევის უკეთესი გზა? უსაფრთხოების მნიშვნელობა ასეთი კითხვების აუცილებლობას კიდევ უფრო ზრდის.
ცვლილებასთან გამკლავების თავისუფლება
ახალი ტექნოლოგია ზოგ საქმიანობას ამარტივებს, ზოგს ცვლის, ზოგის საჭიროებას კი ამცირებს. ადამიანისთვის, რომლის შემოსავალსაც ეს ეხება, ცვლილება მტკივნეული შეიძლება იყოს. მას დრო, ცოდნა და ახალი შესაძლებლობა სჭირდება.
თუმცა კონკრეტული სამუშაოს შენარჩუნება ნებისმიერ ფასად და ადამიანის კეთილდღეობის დაცვა ყოველთვის ერთმანეთს არ ემთხვევა.
თუ იმავე პროდუქტის შექმნას ნაკლები შრომა სჭირდება, გამოთავისუფლებული დრო და რესურსი სხვა მიზანს შეიძლება მოხმარდეს. ამისთვის აუცილებელია, ადამიანებს ახალი საქმიანობის დაწყება და შეცვლილ მოთხოვნებზე პასუხის გაცემა შეეძლოთ.
ხელოვნური ინტელექტის შემთხვევაშიც მნიშვნელოვანი კითხვაა, რამდენად ხელმისაწვდომი გახდება ახალი ინსტრუმენტები: შეძლებს მცირე კომპანია მათ გამოყენებას? შეძლებს დასაქმებული ახალი უნარის ათვისებას? მიეცემა ადამიანს ექსპერიმენტის საშუალება?
ცვლილებასთან შეგუებას ართულებს გარემო, სადაც საქმიანობის დაწყება ძვირია, საცხოვრებლის შეცვლა რთული, ხოლო ახალი პროფესიის დაუფლებას ხელოვნური ბარიერები ახლავს. ასეთ პირობებში ძველი შესაძლებლობა შეიძლება გაქრეს, ახლის შექმნა კი შეფერხდეს.
ადამიანის დახმარება სწორედ ამ დაბრკოლებების შემცირებასაც გულისხმობს.
წინსვლას აზრი უნდა ჰქონდეს
სოციალური დახმარების შეფასებისას მისი ოდენობა ერთადერთი საზომი ვერ იქნება. მნიშვნელოვანია, რა ემართება მიმღებს მაშინ, როცა საკუთარი მდგომარეობის გაუმჯობესებას ცდილობს.
თუ მუშაობის დაწყებისას ადამიანს თითქმის იმდენივე დახმარება უწყდება, რამდენსაც ხელფასით იღებს, დამატებითი შრომის ფინანსური სარგებელი მცირე რჩება. მგზავრობისა და სხვა სამუშაო ხარჯების გათვალისწინებით, ის შესაძლოა უარეს მდგომარეობაშიც აღმოჩნდეს.
ასეთი წესი წინსვლის მოტივაციას ასუსტებს. ამიტომ დახმარების მოწყობისას უნდა ჩანდეს გზა, რომელიც ადამიანს საკუთარი შემოსავლის ზრდისკენ უბიძგებს.
იგივე სიზუსტეა საჭირო სიღარიბისა და უთანასწორობის განხილვისას. განსხვავებული შემოსავლების არსებობა ჯერ კიდევ არ გვიხსნის, რა მდგომარეობაში არიან კონკრეტული ადამიანები. გასათვალისწინებელია ოჯახის ზომა, გადასახადები, მიღებული დახმარება, ქონება და აუცილებელი ხარჯები.
მთავარი კითხვაა, შეუძლია თუ არა ადამიანს ცხოვრების გაუმჯობესება და რა უშლის მას ხელს. ამ კითხვაზე პასუხი გვიჩვენებს, სად არის საჭირო ცვლილება.
საკუთარი ცხოვრების წარმართვის უფლება
ეკონომიკური თავისუფლების მნიშვნელობა შემოსავლის ზრდაზე ფართოა. იგი ადამიანს საკუთარი ცხოვრების მიმართულების არჩევის საშუალებას აძლევს.
სად იმუშაოს, რა შეისწავლოს, ვისთან ითანამშრომლოს, რა შეიძინოს, როგორ გამოიყენოს დანაზოგი – ეს გადაწყვეტილებები პიროვნული დამოუკიდებლობის ნაწილია. თავისუფლება მათ შედეგებზე პასუხისმგებლობასაც გულისხმობს: სხვისი უფლებების პატივისცემას, ვალდებულებების შესრულებასა და საკუთარი შეცდომების ხარჯის სხვებისთვის იძულებით გადაკისრების დაუშვებლობას.
საქართველოსთვის ამ საკითხებს კონკრეტული საზომი აქვს. რამდენად იოლია ახალი საქმის დაწყება? რამდენად საიმედოდ არის დაცული საკუთრება? შეუძლია უცნობ, გავლენიანი მფარველის გარეშე მოქმედ ადამიანს ბაზარზე შესვლა? რამდენად სწრაფად და სამართლიანად წყდება დავა? რჩება თუ არა წარმატების მთავარი გზა სხვებისთვის სასარგებლო საქმის კეთება?
ამ კითხვებზე პასუხი განსაზღვრავს, სად წავა ადამიანის ენერგია – შექმნისა და გაუმჯობესებისკენ თუ კავშირებისა და პრივილეგიების ძიებისკენ.
კეთილდღეობა ყოველდღიური გადაწყვეტილებებით იქმნება: ვიღაც უკეთეს ხელსაწყოს იგონებს, ვიღაც მომხმარებელს დროს უზოგავს, ვიღაც დანაზოგით საქმეს იწყებს, ვიღაც ახალ პროფესიას ეუფლება. ამ მცდელობებიდან ყველა ვერ გაამართლებს. თავისუფლება ადამიანებს ცდის, სწავლისა და ხელახლა დაწყების შესაძლებლობას აძლევს.
საზოგადოების მომავალს ქმნიან ადამიანები, რომლებსაც საკუთარი მომავლის შეცვლა შეუძლიათ.
