მიხეილ მუსხელიშვილი – ქართველი, რომელიც აერთიანებდა ევროპას

პაატა შეშელიძე

ევროპის გაერთიანების ისტორიაში ხშირად ვხვდებით რობერტ შუმანის, ჟან მონეს, კონრად ადენაუერისა და ალჩიდე დე გასპერის სახელებს. ისინი მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ იმ პოლიტიკური და ეკონომიკური სისტემის შექმნაში მონაწილეობდნენ, საიდანაც თანამედროვე ევროკავშირი წარმოიშვა.

მაგრამ გაცილებით ნაკლებად ცნობილია ქართველი, რომელმაც ჯერ კიდევ 1948 წელს, შუმანის ცნობილი დეკლარაციამდე ორი წლით ადრე, სხვა ევროპელ იურისტთან ერთად ევროპის ფედერალური კონსტიტუციის პროექტი შეიმუშავა.

ეს იყო მიხეილ მუსხელიშვილი — საფრანგეთში ცნობილი როგორც მიშელ მუსხელი (Michel Mouskhély). ქართველი იურისტი, ევროპული ფედერალიზმის თეორეტიკოსი და სტრასბურგის უნივერსიტეტის პროფესორი.

მისი ბიოგრაფია განსაკუთრებით საინტერესოა ერთი ისტორიული გარემოების გამო: მაშინ, როდესაც საბჭოთა კავშირის სათავეში იოსებ ჯუღაშვილი იდგა და აღმოსავლეთ ევროპაში მოსკოვის ძალაუფლება ვრცელდებოდა, სხვა ქართველი დასავლეთ ევროპაში სახელმწიფოებს შორის ნებაყოფლობითი გაერთიანების, საერთო სამართლისა და პოლიტიკური თავისუფლების ინსტიტუტებზე მუშაობდა.

ეს ორი ქართველი სრულიად განსხვავებულ პასუხს სთავაზობდა ევროპის მომავალს.

სტალინის პოლიტიკური სისტემა ეფუძნებოდა კომუნისტური პარტიის მონოპოლიას, ცენტრალიზებულ მმართველობასა და საბჭოთა გავლენის გავრცელებას. მუსხელიშვილი კი ფიქრობდა, როგორ შეიძლებოდა დამოუკიდებელ ევროპულ ერებს შეექმნათ საერთო პოლიტიკური წესრიგი ისე, რომ ეროვნული თავისებურება არ დაეკარგათ.

თუმცა მისი იდეა მხოლოდ საბჭოთა სისტემის წინააღმდეგობა არ ყოფილა. მას უფრო ფართო ამოცანა ჰქონდა: ევროპაში ისეთი ინსტიტუტების შექმნა, რომლებიც სახელმწიფოებს შორის ომის განმეორების შესაძლებლობას შეამცირებდა და საერთო ძალაუფლებას სამართლებრივ ჩარჩოში მოაქცევდა.

მუსხელიშვილის ისტორიული მნიშვნელობა მხოლოდ ის არ არის, რომ მან ევროპული ერთიანობა იწინასწარმეტყველა. მან სცადა დაეწერა ამ ერთიანობის სამართლებრივი წესები და მონაწილეობა მიიღო იმ მოძრაობების ჩამოყალიბებაში, რომლებიც ევროპის პოლიტიკურ გაერთიანებას მოითხოვდნენ.

მისი 1948 წლის კონსტიტუციური პროექტი დღესაც დაცულია ევროპული ინტეგრაციის ისტორიულ დოკუმენტებში. ეს მისი წვლილის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი, დოკუმენტურად დადასტურებული მტკიცებულებაა.

თბილისიდან ევროპაში — ახალგაზრდობა, რომელსაც სამშობლოში დაბრუნება აღარ შეეძლო

მიხეილ მუსხელიშვილი 1903 წლის ივლისში თბილისში დაიბადა. ბიოგრაფიული წყაროების უმეტესობა დაბადების თარიღად 8 ივლისს ასახელებს, თუმცა ცალკეულ გამოცემებში სხვა თარიღიც გვხვდება.

ის იმ თაობას ეკუთვნოდა, რომლის ახალგაზრდობაც საქართველოს დამოუკიდებლობის ხანმოკლე პერიოდსა და შემდეგ საბჭოთა ოკუპაციას დაემთხვა.

1918 წელს, როდესაც საქართველო დამოუკიდებელი რესპუბლიკა გახდა, მუსხელიშვილი ჯერ კიდევ მოზარდი იყო. გავრცელებული ბიოგრაფიული ცნობით, მამამ იგი გერმანიაში სასწავლებლად გაგზავნა. მისი შემდგომი განათლება უკავშირდებოდა გიოტინგენის, მიუნხენის, ლიონისა და პარიზის უნივერსიტეტებს.

1921 წლის თებერვალ-მარტში წითელმა არმიამ საქართველო დაიპყრო. ახალგაზრდა მუსხელიშვილისთვის ეს მხოლოდ საერთაშორისო პოლიტიკის მოვლენა არ ყოფილა. მისი ცხოვრების გზა დასავლეთ ევროპას დაუკავშირდა და სამშობლოში მუდმივი დაბრუნება ვეღარ შეძლო.

მომდევნო წლებში მან იურისპრუდენცია და საერთაშორისო ურთიერთობები შეისწავლა. 1931 წელს სამართლის დოქტორის ხარისხი მიიღო. მუშაობდა პარიზის აკადემიურ წრეებში, მოგვიანებით კი ეგვიპტეში გადავიდა, სადაც კაიროს უნივერსიტეტთან დაკავშირებული პედაგოგიური საქმიანობა ჰქონდა.

კაიროს პერიოდი განსაკუთრებით საყურადღებოა. მუსხელიშვილი ევროპას მხოლოდ დასავლეთევროპული ქვეყნების შიდა პერსპექტივიდან არ უყურებდა. იგი ცხოვრობდა რეგიონში, სადაც იმპერიების მემკვიდრეობა, ეროვნული დამოუკიდებლობის საკითხი და საერთაშორისო ძალთა დაპირისპირება ყოველდღიური პოლიტიკური რეალობა იყო.

1948 წელს მუსხელიშვილი სტრასბურგის უნივერსიტეტის პროფესორი გახდა. სწორედ აქედან დაიწყო მისი ევროპული ფედერალიზმის თეორეტიკოსისა და საზოგადოებრივი ორგანიზატორის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი პერიოდი.

რატომ გახდა სტრასბურგი მისი ცხოვრების მთავარი ქალაქი?

strasbourg-europe.eu

სტრასბურგი შემთხვევითი ადგილი არ ყოფილა.

საფრანგეთსა და გერმანიას შორის მდებარე ელზასი საუკუნეების განმავლობაში ევროპული დაპირისპირებების ერთ-ერთი მთავარი სივრცე იყო. რეგიონი არაერთხელ გადავიდა ერთი სახელმწიფოს ხელისუფლებიდან მეორის ხელში.

1871 წელს საფრანგეთ-პრუსიის ომის შემდეგ ელზასი გერმანიის იმპერიაში აღმოჩნდა. პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ საფრანგეთს დაუბრუნდა. მეორე მსოფლიო ომის დროს ნაცისტურმა გერმანიამ კვლავ დაიმორჩილა.

ამ ქალაქში განსაკუთრებით მკაფიოდ ჩანდა კითხვა, რომელიც მუსხელიშვილს აინტერესებდა: როგორ უნდა დასრულებულიყო მდგომარეობა, როდესაც ევროპის სახელმწიფოები ერთმანეთის უსაფრთხოებას საკუთარი ძალის გაზრდითა და მეზობლების დასუსტებით ცდილობდნენ?

ომის შემდგომ ევროპაში ამ კითხვაზე რამდენიმე პასუხი არსებობდა. ზოგი სახელმწიფოთა თანამშრომლობის ჩვეულებრივი ხელშეკრულებებით დაკმაყოფილებას ემხრობოდა. სხვები საერთო ეკონომიკური ბაზრის შექმნას ანიჭებდნენ უპირატესობას. ფედერალისტები კი ამტკიცებდნენ, რომ მხოლოდ თანამშრომლობა საკმარისი არ იქნებოდა — აუცილებელი იყო საერთო პოლიტიკური და სამართლებრივი ინსტიტუტებიც.

მუსხელიშვილი სწორედ ამ უკანასკნელ მიმართულებას წარმოადგენდა.

მისთვის სტრასბურგი ერთდროულად იყო უნივერსიტეტი, პოლიტიკური დისკუსიის ადგილი და ევროპის შესაძლო მომავლის სიმბოლო.

1931 წელი — იდეა, რომელიც ევროპულ გაერთიანებამდე გაჩნდა

მუსხელიშვილის ინტელექტუალური ისტორია 1948 წლით არ იწყება.

1931 წელს მან დაიცვა სადოქტორო ნაშრომი La théorie juridique de l’État fédéral — „ფედერალური სახელმწიფოს სამართლებრივი თეორია“.

ეს მნიშვნელოვანია, რადგან მაშინ ჯერ არც მეორე მსოფლიო ომი იყო დაწყებული, არც გაერო არსებობდა და არც ომისშემდგომი ევროპული გაერთიანების ორგანიზაციები.

მუსხელიშვილი უკვე იკვლევდა ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს სამართლებრივ პრობლემას: როგორ შეიძლება რამდენიმე პოლიტიკურმა ერთეულმა შექმნას საერთო ხელისუფლება ისე, რომ თითოეულმა მათგანმა საკუთარი უფლებები და თვითმყოფადობა შეინარჩუნოს?

ამ კითხვაზე პასუხის გასაცემად აუცილებელია ფედერაციისა და კონფედერაციის განსხვავება.

კონფედერაციაში სახელმწიფოები, როგორც წესი, თანამშრომლობენ შეთანხმებებით, მაგრამ ძირითადი პოლიტიკური ძალაუფლება მათ ხელში რჩება. ფედერაციაში კი კონსტიტუცია უფლებამოსილებებს ანაწილებს საერთო ხელისუფლებასა და მის შემადგენელ ერთეულებს შორის. საერთო ხელისუფლებას გარკვეულ საკითხებში დამოუკიდებლად მოქმედების უფლება აქვს.

მაგალითად, ფედერაციის შემადგენელ ერთეულებს შეიძლება ჰქონდეთ საკუთარი კანონმდებლობა განათლებისა და ადგილობრივი თვითმმართველობის სფეროში, ხოლო თავდაცვისა და საგარეო ურთიერთობების ნაწილი საერთო ინსტიტუტებს ეკუთვნოდეს.

მუსხელიშვილისთვის მთავარი იყო არა უბრალოდ ხელისუფლების გაერთიანება, არამედ მისი უფლებამოსილებების სამართლებრივი განსაზღვრა და შეზღუდვა.

ამგვარი მიდგომა არსებითად განსხვავდებოდა როგორც იმპერიული მმართველობისგან, ისე იმ სისტემისგან, სადაც სახელმწიფოები თანამშრომლობენ მხოლოდ მანამდე, სანამ ეს თითოეული მთავრობის უშუალო ინტერესებს შეესაბამება.

1931 წლის ნაშრომის მნიშვნელობას დეტალურად განიხილავს ლელა სარალიძის 2026 წლის მონოგრაფია „მიხეილ მუსხელიშვილი (მიშელ მუსხელი) ევროპული ფედერალიზმის სათავეებთან“, რომელიც სტრასბურგის საარქივო მასალებსა და მუსხელიშვილის ორიგინალურ ნაშრომებს ეყრდნობა.

ორი ქართველი, ორი ევროპა — სტალინი და მუსხელიშვილი

1945 წელი.

მეორე მსოფლიო ომი დასრულდა. ევროპაში მილიონობით ადამიანი დაიღუპა, ქალაქები განადგურდა, მოსახლეობის უზარმაზარი ნაწილი იძულებით გადაადგილდა.

ომის დასრულებამ კონტინენტს მშვიდობა მოუტანა, მაგრამ ევროპა მალე ორ პოლიტიკურ სივრცედ გაიყო.

აღმოსავლეთში საბჭოთა კავშირმა სამხედრო და პოლიტიკური გავლენა განამტკიცა. დასავლეთში კი გაჩნდა კითხვა, როგორ შეიძლებოდა ეკონომიკური აღდგენის, უსაფრთხოებისა და პოლიტიკური თანამშრომლობის ახალი სისტემის შექმნა.

ამ ისტორიულ სურათში სტალინისა და მუსხელიშვილის შედარება განსაკუთრებით საინტერესოა.

ორივე საქართველოში დაიბადა. ორივე თავისი სამშობლოს ფარგლებს გარეთ მოქმედებდა. ორივეს საქმიანობა ევროპის პოლიტიკური მომავლის საკითხებს უკავშირდებოდა.

მაგრამ მათ მიერ წარმოდგენილი პოლიტიკური წესრიგი ერთმანეთისგან პრინციპულად განსხვავდებოდა.

სტალინის საბჭოთა კავშირში რესპუბლიკები ფორმალურად ფედერაციული სახელმწიფოს ნაწილები იყვნენ, მაგრამ რეალური პოლიტიკური ძალაუფლება კომუნისტური პარტიის ცენტრალიზებულ აპარატში იყო თავმოყრილი. საბჭოთა რესპუბლიკების კონსტიტუციური უფლებები ვერ უზრუნველყოფდა თავისუფალ პოლიტიკურ კონკურენციას ან მოსკოვისგან დამოუკიდებელ გადაწყვეტილებებს.

მუსხელიშვილის ფედერალიზმი კი საერთო ხელისუფლების სამართლებრივ შეზღუდვას, შემადგენელი ერთეულების უფლებამოსილებების დაცვასა და განსხვავებული ეროვნული ერთობების თანაარსებობას ემყარებოდა.

აქ ერთი მნიშვნელოვანი განსხვავებაა: ფედერაცია თავისთავად თავისუფლებას არ ნიშნავს. გადამწყვეტია, როგორ იქმნება საერთო ხელისუფლება, ვის წინაშეა პასუხისმგებელი და რა სამართლებრივი შეზღუდვები მოქმედებს მასზე.

სწორედ ამიტომ სტალინის საბჭოთა ფედერაციისა და მუსხელიშვილის ევროპული ფედერალიზმის შედარება მხოლოდ გეოპოლიტიკური დაპირისპირება არ არის. ეს არის ორი განსხვავებული წარმოდგენა სახელმწიფოს, სამართლისა და ძალაუფლების შესახებ.

მუსხელიშვილი სტალინს უშუალოდ პოლიტიკურ თანამდებობაზე არ უპირისპირდებოდა. ის არც დასავლეთის რომელიმე მთავრობის მთავარი სტრატეგი ყოფილა. მისი ბრძოლის სივრცე უნივერსიტეტები, სამეცნიერო გამოცემები, კონსტიტუციური პროექტები და ფედერალისტური მოძრაობები იყო.

მაგრამ სწორედ ამ სივრცეში ცდილობდა იგი ისეთი ინსტიტუციური ალტერნატივის ჩამოყალიბებას, რომელიც საბჭოთა მოდელისგან განსხვავდებოდა.

1948 წელი — ქართველმა იურისტმა ევროპის კონსტიტუციის პროექტი დაწერა

მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ევროპის გაერთიანების იდეა უკვე პოლიტიკური დისკუსიის ცენტრალურ თემად იქცა.

1946 წელს უინსტონ ჩერჩილმა ციურიხში ევროპის შეერთებული შტატების იდეას დაუჭირა მხარი. 1948 წელს ჰააგაში გაიმართა ევროპის კონგრესი, რომელმაც სხვადასხვა პოლიტიკური მიმდინარეობის წარმომადგენლები შეკრიბა.

სწორედ ამ პერიოდში მუსხელიშვილმა თავის კოლეგა გასტონ სტეფანისთან (Gaston Stefani) ერთად შეიმუშავა ევროპის ფედერალური კონსტიტუციის პროექტი.

დოკუმენტი დათარიღებულია 1948 წლის 5 მარტით.

ეს მხოლოდ ზოგადი მოწოდება არ ყოფილა — პროექტი ევროპის შესაძლო პოლიტიკური მოწყობის სამართლებრივ საფუძვლებს ეხებოდა.

მისი ავტორები ცდილობდნენ პასუხი გაეცათ პრაქტიკული კითხვებისთვის: როგორ უნდა განაწილებულიყო უფლებამოსილებები საერთო და ეროვნულ ინსტიტუტებს შორის? როგორ უნდა შექმნილიყო ფედერალური ხელისუფლება? რა სამართლებრივი პრინციპებით უნდა ეარსება გაერთიანებას?

პროექტის არსებობა და თარიღი დადასტურებულია ევროპული ინტეგრაციის ისტორიული დოკუმენტების აკადემიურ გამოცემაში — Walter Lipgens-ისა და Wilfried Loth-ის მიერ გამოცემულ Documents on the History of European Integration-ში. დოკუმენტი დაცულია ევროპული მოძრაობის საარქივო მასალებშიც.

განსაკუთრებით საინტერესოა 2026 წელს გამოქვეყნებული ლელა სარალიძის კვლევა, რომელიც მუსხელიშვილი–სტეფანის პროექტს ფრანსუა დე მენტონის მოგვიანებით მომზადებულ კონსტიტუციურ პროექტს ადარებს.

მუსხელიშვილისა და სტეფანის ტექსტი მარტით თარიღდება, დე მენტონისა — ივნისით. სარალიძე შედარებითი ანალიზის საფუძველზე ამტკიცებს, რომ ადრეულმა პროექტმა მოგვიანებით შემუშავებულ ტექსტზე გავლენა მოახდინა.

ეს მნიშვნელოვანი კვლევითი დასკვნაა, თუმცა მისი შეფასებისას უნდა განვასხვაოთ ორი რამ: ტექსტებს შორის მსგავსება და დოკუმენტურად დადასტურებული უშუალო გავლენა. ქრონოლოგიური წინსწრება თავისთავად არ ნიშნავს, რომ შემდგომი ავტორები ყველა იდეას სწორედ მუსხელიშვილისგან იღებდნენ.

მაინც რას ნიშნავდა ეს ინიციატივა?

1948 წელს ევროკავშირი არ არსებობდა. ევროპული ეკონომიკური გაერთიანებაც ჯერ შექმნილი არ იყო. მუსხელიშვილი კი უკვე მსჯელობდა საერთო ევროპული პოლიტიკური წესრიგის კონსტიტუციურ მოწყობაზე.

ის არ იყო ერთადერთი ასეთი მოაზროვნე. იმავე პერიოდში ევროპული ფედერალიზმის განვითარებაში მნიშვნელოვანი წვლილი შეჰქონდათ ალტიერო სპინელის, ალექსანდრ მარკს და სხვა ინტელექტუალებს.

მუსხელიშვილის განსაკუთრებული ადგილი ის არის, რომ იგი ამ მოძრაობაში მონაწილეობდა როგორც საერთაშორისო სამართლის სპეციალისტი, რომელსაც პოლიტიკური სურვილების კონკრეტულ სამართლებრივ ფორმებად გადაქცევა შეეძლო.

ეკონომიკური თანამშრომლობა თუ პოლიტიკური ერთიანობა?

1949 წელს გამოქვეყნდა მუსხელიშვილის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ნაშრომი — L'Europe face au fédéralisme („ევროპა ფედერალიზმის პირისპირ“).

ამ ნაშრომში განხილული იყო ომისშემდგომი ევროპის პოლიტიკური და სამართლებრივი მოწყობის საკითხები. მისი ისტორიული ღირებულება მხოლოდ კონსტიტუციის პროექტის არსებობით არ განისაზღვრება.

მუსხელიშვილისთვის მნიშვნელოვანი იყო ისიც, რამდენად გამძლე იქნებოდა გაერთიანება, რომელსაც საერთო ეკონომიკური ინტერესები აკავშირებდა, მაგრამ პოლიტიკური გადაწყვეტილებების მიღების საკმარისად მყარი მექანიზმები არ ექნებოდა.

მისი არგუმენტის არსი შეიძლება ასე გადმოვცეთ: ეკონომიკური თანამშრომლობა სახელმწიფოთა დაახლოების ძლიერი საშუალებაა, მაგრამ ღრმა პოლიტიკური უთანხმოების დროს მხოლოდ ეკონომიკური სარგებელი საერთო წესრიგის შენარჩუნების გარანტიას ვერ იძლევა.

ეს საკითხი დღევანდელ ევროპაშიც განიხილება — განსაკუთრებით უსაფრთხოების, თავდაცვის, საერთო ვალის, მიგრაციისა და საგარეო პოლიტიკის კონტექსტში.

თუმცა აქაც სიზუსტეა საჭირო. მუსხელიშვილი თანამედროვე ევროკავშირის „სტრატეგიული ავტონომიის“ კონცეფციის პირდაპირ ავტორად ვერ გამოცხადდება. ეს ტერმინი და მისი დღევანდელი პოლიტიკური შინაარსი გაცილებით გვიან ჩამოყალიბდა.

უფრო ზუსტია იმის თქმა, რომ მუსხელიშვილის ნაშრომებში გვხვდება საერთო ევროპული პოლიტიკური მოქმედების უნარის ის პრობლემა, რომელსაც თანამედროვე დებატებშიც მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია.

2023 წელს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში სწორედ ამ ნაშრომის პრეზენტაცია გაიმართა. ევროპის საჯარო სამართლის ორგანიზაციის წარმომადგენლებმა ყურადღება გაამახვილეს იმაზე, რომ მუსხელიშვილი ჯერ კიდევ 1949 წელს განიხილავდა ევროპის მომავალი სამართლებრივი და ინსტიტუციური სისტემის მრავალ საკითხს.

1950 წელი — ქართველი პროფესორი, რომელმაც საფრანგეთ-გერმანიის საზღვრის მოშლაში მიიღო მონაწილეობა

მუსხელიშვილის ბიოგრაფიაში არის ეპიზოდი, რომელიც თითქმის კინემატოგრაფიულად გამოიყურება.

1950 წლის 6 აგვისტოს საფრანგეთ-გერმანიის საზღვართან, სენტ-გერმანსჰოფში, ევროპის ცხრა ქვეყნის დაახლოებით 300 ახალგაზრდა შეიკრიბა.

მათი მიზანი იყო იმის ჩვენება, რომ ევროპელებს შეეძლოთ ერთმანეთთან ურთიერთობა ეროვნული საზღვრების გამყოფი ფუნქციის შესუსტებით.

სტუდენტებმა სასაზღვრო ბარიერები სიმბოლურად მოშალეს. ეს არ ყოფილა სახელმწიფო საზღვრის იურიდიული გაუქმება. ეს იყო პოლიტიკური დემონსტრაცია — საჯარო მოთხოვნა, რომ ევროპელებს შორის თავისუფალი გადაადგილება მომავალში რეალობად ქცეულიყო.

აქციის მომზადებასა და ფედერალისტური იდეების გავრცელებაში მუსხელიშვილი აქტიურად მონაწილეობდა.

ამ ისტორიის საინტერესო დეტალია ისიც, რომ მონაწილეთა შორის, ისტორიული კვლევების მიხედვით, ახალგაზრდა ჰელმუტ კოლიც იყო — გერმანიის მომავალი კანცლერი, რომელიც ათწლეულების შემდეგ ევროპული ინტეგრაციის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან პოლიტიკურ ფიგურად იქცა.

სენტ-გერმანსჰოფის დემონსტრაცია თანამედროვე შენგენის სისტემის უშუალო სამართლებრივი დასაწყისი არ ყოფილა. შენგენის შეთანხმება მხოლოდ 1985 წელს გაფორმდა, ხოლო სასაზღვრო კონტროლის პრაქტიკული გაუქმება მოგვიანებით დაიწყო.

მაგრამ 1950 წლის მოვლენას სხვა მნიშვნელობა ჰქონდა: სტუდენტები საჯაროდ მოითხოვდნენ იმას, რაც მაშინ ჯერ კიდევ უჩვეულოდ და ზოგისთვის მიუღებლადაც კი გამოიყურებოდა — ევროპაში ადამიანების გადაადგილებას საზღვრის მუდმივი კონტროლის გარეშე.

2007 წელს სენტ-გერმანსჰოფში ამ ისტორიული დემონსტრაციის აღსანიშნავად ევროპული მემორიალი გაიხსნა.

მოვლენას, მუსხელიშვილის მონაწილეობასა და შემდგომ ისტორიულ მეხსიერებას დეტალურად აღწერს ლელა სარალიძის მონოგრაფიის მეხუთე თავი, სადაც გამოყენებულია ფრანგული და გერმანული პრესის მასალები და მონაწილეთა მოგონებები.

მუსხელიშვილი მხოლოდ მეცნიერი არ ყოფილა — ის პოლიტიკური მოძრაობების ორგანიზატორიც იყო

მისი მოღვაწეობის კიდევ ერთი ნაკლებად ცნობილი მხარეა ორგანიზაციული საქმიანობა.

მუსხელიშვილი მონაწილეობდა უნივერსიტეტთაშორისი ფედერალისტური მოძრაობის ჩამოყალიბებაში. იგი დაკავშირებული იყო ევროპელ ფედერალისტთა კავშირთან, ევროპის ხალხთა კონგრესთან და ევროპული განათლებისა და ფედერალისტური იდეების გავრცელების ორგანიზაციებთან.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მისი თანამშრომლობა ალტიერო სპინელისა და ალექსანდრ მარკის ფედერალისტურ წრეებთან.

ალტიერო სპინელი (1907–1986)

იტალიელი ფედერალისტი, ვენტოტენეს მანიფესტის თანაავტორი. ევროპული პოლიტიკური გაერთიანებისა და ევროპული კონსტიტუციური წესრიგის ერთ-ერთი ცნობილი მხარდამჭერი.

ალექსანდრ მარკი (1904–2000)

ფედერალისტური და პერსონალისტური აზროვნების წარმომადგენელი. მხარს უჭერდა ევროპული ინსტიტუტების განვითარებასა და ხელისუფლების სხვადასხვა დონეზე განაწილებას.

მუსხელიშვილის მონაწილეობა ამ ქსელებში გვიჩვენებს, რომ მისი საქმიანობა არ შემოიფარგლებოდა აკადემიური სტატიებით.

ის მონაწილეობდა კონგრესებში, ფედერალისტური იდეების საჯარო განხილვაში და კონსტიტუციური ინიციატივების მხარდაჭერაში.

განსაკუთრებით საინტერესოა ევროპის ხალხთა კონგრესის საქმიანობა. ამ მოძრაობის წარმომადგენლები ცდილობდნენ ევროპული პოლიტიკური გაერთიანების იდეისთვის უშუალოდ მოქალაქეთა მხარდაჭერა მოეპოვებინათ.

ეს არ იყო დღევანდელი ევროპარლამენტის ოფიციალური არჩევნები. ფედერალისტები ატარებდნენ ექსპერიმენტულ, საზოგადოებრივ საარჩევნო ღონისძიებებს, რათა ეჩვენებინათ, რომ ევროპული პოლიტიკური წარმომადგენლობა მხოლოდ მთავრობათა შეთანხმებებზე არ უნდა ყოფილიყო დამოკიდებული.

1959 წელს მუსხელიშვილი მონაწილეობდა ევროპული კონსტიტუციური ინიციატივების წარდგენასა და მხარდაჭერაში. ამ საქმიანობის დოკუმენტები დაცულია ევროპის ისტორიულ არქივებში.

ამგვარად, მუსხელიშვილი ერთდროულად სამი მიმართულებით მოქმედებდა: იკვლევდა ფედერალიზმის სამართლებრივ საფუძვლებს, ამზადებდა კონკრეტულ კონსტიტუციურ წინადადებებს და მონაწილეობდა საზოგადოებრივ მოძრაობებში, რომლებიც ამ იდეების განხორციელებას ცდილობდნენ.

1959 წელი — საბჭოთა კავშირის შესწავლა დასავლური უნივერსიტეტიდან

მუსხელიშვილის საქმიანობის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო და ნაკლებად გახმაურებული შედეგი 1959 წელს უკავშირდება.

სტრასბურგის უნივერსიტეტში მან დააარსა საბჭოთა კავშირისა და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნების კვლევითი ცენტრი — Centre de recherches sur l'U.R.S.S. et les pays de l'Est.

ეს ცივი ომის პერიოდი იყო.

საბჭოთა კავშირი დასავლეთისთვის მხოლოდ სამხედრო მოწინააღმდეგე არ ყოფილა. ის განსხვავებული პოლიტიკური, ეკონომიკური და სამართლებრივი სისტემაც იყო, რომლის შესწავლა სპეციალიზებულ ცოდნას მოითხოვდა.

დასავლეთის მკვლევრებს აინტერესებდათ, როგორ ფუნქციონირებდა საბჭოთა სახელმწიფო, რას წარმოადგენდა მისი სამართლებრივი სისტემა, როგორ იყო ორგანიზებული კომუნისტური პარტიის ხელისუფლება, რა მდგომარეობაში იყვნენ საბჭოთა რესპუბლიკები და რამდენად შეესაბამებოდა ფორმალური კონსტიტუციური უფლებები რეალურ პოლიტიკურ პრაქტიკას.

მუსხელიშვილის ცენტრი სწორედ ამ საკითხების კვლევისთვის შეიქმნა.

ცენტრში სწავლობდნენ საბჭოთა და აღმოსავლეთევროპული ქვეყნების სამართლებრივ, პოლიტიკურ და საზოგადოებრივ სისტემებს. 1960 წლიდან მზადდებოდა საბჭოთა საზოგადოებრივ მეცნიერებათა პერიოდული გამოცემების მიმოხილვებიც.

ეს საქმიანობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო მუსხელიშვილისთვის, რადგან მას პირადი გამოცდილებით ესმოდა განსხვავება საბჭოთა სახელმწიფოს ოფიციალურ კონსტიტუციურ ფორმასა და მის რეალურ პოლიტიკურ მოწყობას შორის.

ცენტრის დაარსების ზუსტი დრო — 1959 წლის ივლისი — დასტურდება იმდროინდელი ფრანგული აკადემიური გამოცემებითაც. მისი მუშაობის შესახებ მოგვიანებით წერდა ამერიკული სამეცნიერო ჟურნალი Russian Review.

აქ განსაკუთრებით საინტერესო ისტორიული პარალელია.

სტალინი ცდილობდა აღმოსავლეთ ევროპის პოლიტიკური ინსტიტუტების საბჭოთა მოდელთან დაკავშირებას. მუსხელიშვილი კი დასავლეთ ევროპაში ხელს უწყობდა იმავე სისტემის დამოუკიდებელ მეცნიერულ შესწავლას.

ეს არ ნიშნავს, რომ მის მიერ შექმნილი ცენტრი საბჭოთა კავშირის წინააღმდეგ მოქმედი სადაზვერვო ან პოლიტიკური ორგანიზაცია იყო. ასეთი დასკვნისთვის შესაბამისი მტკიცებულება არ გვაქვს.

მაგრამ მისი საქმიანობა დასავლური აკადემიური თავისუფლების ფარგლებში საბჭოთა სისტემის კრიტიკული შესწავლის მნიშვნელოვანი მაგალითი იყო.

საქართველო არ გამქრალა მისი პოლიტიკური აზროვნებიდან

ევროპული ფედერალიზმით გატაცება მუსხელიშვილისთვის ქართული საკითხის დავიწყებას არ ნიშნავდა.

მას ეკუთვნის საქართველოს საერთაშორისო მდგომარეობისა და ევროპასთან ურთიერთობის შესახებ ნაშრომები, მათ შორის:

• La Géorgie et son statut international — „საქართველო და მისი საერთაშორისო სამართლებრივი სტატუსი“;

• La Géorgie et l'Europe — „საქართველო და ევროპა“;

• „რუსეთი არ არის ევროპა“ — ტექსტი, რომელშიც რუსეთისა და ევროპის ისტორიულ-პოლიტიკური ურთიერთმიმართების საკითხებია განხილული.

ამ ტექსტების არსებობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმის გასაგებად, რომ მუსხელიშვილის ევროპული პროექტი მხოლოდ დასავლეთ ევროპის სახელმწიფოებით არ შემოიფარგლებოდა.

მისთვის მნიშვნელოვანი იყო მცირე ერების საერთაშორისო სამართლებრივი მდგომარეობა, სუვერენიტეტის საკითხი და იმ სახელმწიფოების მომავალი, რომლებიც დიდი იმპერიების გავლენის ქვეშ აღმოჩნდნენ.

იგი ასევე ინტერესდებოდა კავკასიური პოლიტიკური გაერთიანების შესაძლებლობებით.

აქ საჭიროა მისი იდეების ისტორიულ კონტექსტში წაკითხვა. ფედერალიზმი მისთვის არ ნიშნავდა ყველა ერისა და სახელმწიფოს ერთ ცენტრალიზებულ ხელისუფლებაში შერწყმას. მის ნაშრომებში მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა ეროვნული თავისებურებების შენარჩუნებასა და საერთო ხელისუფლების კომპეტენციების განსაზღვრას.

მისი ქართული და კავკასიური თემატიკის რამდენიმე ორიგინალური ტექსტი შეტანილია 2026 წლის მონოგრაფიის დოკუმენტურ დანართებში.

რა განხორციელდა მისი იდეებიდან ევროპაში?

მუსხელიშვილის მემკვიდრეობის შეფასებისას მნიშვნელოვანია ორი განსხვავებული საკითხი: რა ემთხვევა მის ხედვას თანამედროვე ევროპაში და რაზე შეიძლება დადასტურდეს მისი უშუალო გავლენა.

ევროპული ინტეგრაცია მრავალი პოლიტიკური და ინტელექტუალური ინიციატივის ერთობლივი შედეგია. მისი რომელიმე ინსტიტუტის შექმნის ერთ პიროვნებაზე მიწერა ისტორიულად არასწორი იქნებოდა.

თუმცა მუსხელიშვილის იდეებსა და შემდგომ ევროპულ განვითარებას შორის რამდენიმე მნიშვნელოვანი პარალელი ნამდვილად არსებობს.

მუსხელიშვილის იდეა ან საქმიანობა	შემდგომი ევროპული განვითარება
1948 წლის ფედერალური კონსტიტუციის პროექტი	ევროკავშირის ხელშეკრულებებზე დაფუძნებული სამართლებრივი სისტემა და საერთო ინსტიტუტები
სახელმწიფოთა შორის საერთო ხელისუფლების შექმნის მოთხოვნა	ევროპული თანამეგობრობების, მოგვიანებით ევროკავშირის ინსტიტუტების განვითარება
საზღვრების შესუსტებისა და თავისუფალი გადაადგილების მხარდაჭერა	საერთო ბაზარი, შენგენის სივრცე და მოქალაქეთა თავისუფალი გადაადგილება
ევროპული პოლიტიკური წარმომადგენლობის მხარდაჭერა	ევროპარლამენტის პირდაპირი არჩევნების შემოღება 1979 წელს
ევროპული უნივერსიტეტების თანამშრომლობა	მოგვიანებით განვითარებული საუნივერსიტეტო გაცვლითი და საგანმანათლებლო პროგრამები
ეროვნული თავისებურების შენარჩუნება საერთო სამართლებრივ სისტემაში	ევროკავშირის კომპეტენციების განაწილებისა და სუბსიდიარობის პრინციპის შესახებ დისკუსიები

ეს პარალელები არ ნიშნავს, რომ ყველა ჩამოთვლილი ინსტიტუტი მუსხელიშვილის პროექტის უშუალო საფუძველზე შეიქმნა.

მაგალითად, ევროკავშირი დღესაც არ არის კლასიკური ფედერალური სახელმწიფო. მას აქვს ფედერალური სისტემისთვის დამახასიათებელი გარკვეული ნიშნები, მაგრამ წევრი სახელმწიფოები მნიშვნელოვან სუვერენულ უფლებამოსილებებს ინარჩუნებენ.

ასევე, შენგენის შეთანხმება და ბოლონიის პროცესი მუსხელიშვილის მიერ უშუალოდ შექმნილი სისტემები არ ყოფილა.

მისი გავლენის ყველაზე მკაფიოდ დასადასტურებელი ნაწილი არის ადრეული ევროპული კონსტიტუციონალიზმი, ფედერალისტური მოძრაობა და ამ მოძრაობის ორგანიზაციული ქსელები.

ამით მისი დამსახურება არ მცირდება. პირიქით, ისტორიულად უფრო ზუსტად ჩანს მისი ადგილი: ის იყო იმ ადამიანებს შორის, რომლებიც ევროპული პოლიტიკური ერთიანობის სამართლებრივ მოდელებზე მუშაობდნენ მანამდე, სანამ ევროპული ინტეგრაციის ძირითადი ინსტიტუტები საბოლოო სახეს მიიღებდა.

რა არ განხორციელდა?

მუსხელიშვილის წარმოდგენილი ფედერალური ევროპა სრულად არ შექმნილა.

ევროკავშირს დღემდე არ აქვს ერთიანი ფედერალური კონსტიტუცია იმ მნიშვნელობით, როგორც ის კლასიკურ ფედერალურ სახელმწიფოს ექნებოდა.

2004 წელს ხელმოწერილი ევროპის კონსტიტუციური ხელშეკრულება ძალაში ვერ შევიდა, რადგან 2005 წელს საფრანგეთისა და ნიდერლანდების რეფერენდუმებზე უარყვეს. მოგვიანებით ლისაბონის ხელშეკრულებამ ინსტიტუციური რეფორმების ნაწილი სხვა ფორმით განახორციელა.

ევროკავშირის საერთო საგარეო და უსაფრთხოების პოლიტიკაშიც კვლავ მნიშვნელოვანი როლი აქვს წევრ სახელმწიფოთა შეთანხმებას.

ეს გარემოება მუსხელიშვილის ისტორიულ კითხვას აქტუალობას უნარჩუნებს: რამდენად შესაძლებელია ძლიერი საერთო პოლიტიკური მოქმედება, როდესაც გადაწყვეტილებების მნიშვნელოვანი ნაწილი ეროვნული მთავრობების თანხმობაზეა დამოკიდებული?

მაგრამ ამ კითხვაზე ერთმნიშვნელოვანი პასუხი არ არსებობს. ფედერალიზმის მომხრეები საერთო ინსტიტუტების გაძლიერებაში ეფექტიანობას ხედავენ; კრიტიკოსები კი მიუთითებენ ცენტრალიზაციის, დემოკრატიული ანგარიშვალდებულებისა და ეროვნული თვითმმართველობის შეზღუდვის რისკებზე.

მუსხელიშვილის მემკვიდრეობის შესწავლა ამ დისკუსიის უკეთ გაგების საშუალებას იძლევა და არ მოითხოვს მისი ყველა პოლიტიკური წინადადების უპირობოდ გაზიარებას.

ტრაგიკული დასასრული ალპებში

1964 წლის 11 ივლისს მუსხელიშვილი იტალიის ალპებში, ვალე-დ’აოსტის რეგიონში, უბედური შემთხვევის შედეგად დაიღუპა.

ის 61 წლის იყო.

მუსხელიშვილი ალპინიზმით იყო გატაცებული. სტუდენტებთან ერთად მთაში ყოფნისას ფეხი დაუცურდა და ხევში გადავარდა.

მისი გარდაცვალება სტრასბურგის უნივერსიტეტსა და ევროპულ ფედერალისტურ წრეებში დიდი დანაკლისი იყო.

სტრასბურგის უნივერსიტეტის სამართლის ფაკულტეტის დეკანმა ალექს ვეილმა გამოსამშვიდობებელ სიტყვაში მუსხელიშვილის პასუხისმგებლობის გრძნობას, გულწრფელობასა და პიროვნულ ღირსებებს გაუსვა ხაზი. მისი შეფასებით, მუსხელიშვილი იმ ადამიანებს შორის იყო, რომლებმაც ევროპის გაერთიანების იდეა ადრეულ ეტაპზე წამოაყენეს და მისთვის აქტიურად იბრძოდნენ.

მუსხელიშვილი სტრასბურგში დაკრძალეს.

ამგვარად დასრულდა ადამიანის ცხოვრება, რომელმაც ახალგაზრდობაში სამშობლო დაკარგა, შემდეგ კი თავისი პროფესიული ცხოვრების დიდი ნაწილი ევროპის სახელმწიფოთა შორის ახალი სამართლებრივი წესრიგის შექმნას მიუძღვნა.

რატომ არ ვიცნობთ მას საქართველოში?

ამის ერთ-ერთი მიზეზი საქართველოს მეოცე საუკუნის ისტორიაა.

მუსხელიშვილის სამეცნიერო და საზოგადოებრივი საქმიანობის ძირითადი პერიოდი საბჭოთა ეპოქას დაემთხვა. ის დასავლეთ ევროპაში ცხოვრობდა, ევროპული ფედერალიზმის მხარდამჭერი იყო და საბჭოთა კავშირის სამართლებრივ-პოლიტიკურ სისტემას იკვლევდა.

ამგვარი მოღვაწე საბჭოთა საქართველოს ოფიციალურ ისტორიულ თხრობაში ბუნებრივად ვერ დაიკავებდა იმ ადგილს, რომელსაც დასავლურ აკადემიურ სივრცეში იმსახურებდა.

მაგრამ მეორე მიზეზიც არსებობს: მისი ნაშრომების მნიშვნელოვანი ნაწილი ფრანგულ ენაზეა დაწერილი და სპეციალიზებულ სამართლებრივ საკითხებს ეხება. მათი მოძიება და შესწავლა ფართო მკითხველისთვის მარტივი არ ყოფილა.

ბოლო წლებში მდგომარეობა თანდათან შეიცვალა.

2022 წლის 13 დეკემბერს საქართველოს პრეზიდენტმა სალომე ზურაბიშვილმა მუსხელიშვილი სიკვდილის შემდეგ ბრწყინვალების ორდენით დააჯილდოვა, ევროპული გაერთიანების იდეის განვითარებაში შეტანილი წვლილისთვის.

2023 წელს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში მისი ნაშრომის „ევროპა ფედერალიზმის პირისპირ“ პრეზენტაცია გაიმართა.

2026 წელს კი გამოქვეყნდა ლელა სარალიძის ვრცელი, 410-გვერდიანი მონოგრაფია, რომელიც მუსხელიშვილის ცხოვრებასა და შემოქმედებას სისტემურად იკვლევს და რამდენიმე ისტორიულ დოკუმენტს შეიცავს.

ეს უკვე მნიშვნელოვანი საფუძველია მისი მემკვიდრეობის უფრო ფართო გაცნობისთვის.

რას გვეუბნება მუსხელიშვილის ცხოვრება?

მუსხელიშვილის ისტორია მხოლოდ იმით არ არის საინტერესო, რომ ქართველი მონაწილეობდა ევროპული გაერთიანების იდეის განვითარებაში.

მისი ცხოვრება გვახსენებს, რომ მეოცე საუკუნის ევროპული ისტორია მხოლოდ სახელმწიფოთა ლიდერების გადაწყვეტილებებით არ შექმნილა.

ევროპული ინტეგრაციის მიღმა იდგნენ იურისტები, ეკონომისტები, ფილოსოფოსები, უნივერსიტეტების პროფესორები, სტუდენტები და საზოგადოებრივი ორგანიზაციების წარმომადგენლები. ისინი წლების განმავლობაში განიხილავდნენ იდეებს, რომლებიც მოგვიანებით პოლიტიკური გადაწყვეტილებების საგანი გახდა.

ზოგიერთმა მათგანმა მოიპოვა ფართო აღიარება. სხვების სახელები შედარებით უცნობი დარჩა.

მუსხელიშვილი მეორე ჯგუფს ეკუთვნის.

მისი განსაკუთრებული წვლილი ის არის, რომ ფედერალიზმს მხოლოდ სასურველ პოლიტიკურ მიზნად არ განიხილავდა. მას აინტერესებდა, როგორ უნდა ემუშავა ასეთ სისტემას სამართლებრივად.

სწორედ ამიტომ მისთვის მნიშვნელოვანი იყო კონსტიტუცია, უფლებამოსილებების განაწილება, სახელმწიფოების ურთიერთვალდებულებები და საერთო ინსტიტუტების მოწყობა.

ეს არის მნიშვნელოვანი განსხვავება პოლიტიკური ლოზუნგისა და ინსტიტუციური აზროვნების შორის.

შეიძლება თქვა, რომ ევროპა უნდა გაერთიანდეს. მაგრამ გაცილებით რთულია განსაზღვრო, ვინ მიიღებს გადაწყვეტილებებს, ვის ექნება მათი აღსრულების უფლება, რა უფლებები დარჩებათ წევრ სახელმწიფოებს და როგორ გადაწყდება მათ შორის დავა.

მუსხელიშვილი სწორედ ამ მეორე ამოცანაზე მუშაობდა.

დასკვნა — სტალინის ეპოქის სხვა ქართველი

მეოცე საუკუნის ისტორიაში საქართველოდან გამოსულ ყველაზე ცნობილ პოლიტიკურ ფიგურად იოსებ სტალინი დარჩა.

მაგრამ იმავე საუკუნეში არსებობდა სხვა ქართველი, რომელიც სრულიად განსხვავებული პოლიტიკური ინსტიტუტების შექმნაზე მუშაობდა.

სტალინის ხელისუფლების პირობებში საბჭოთა კავშირი აღმოსავლეთ ევროპაში გავლენას სამხედრო და პოლიტიკური ძალაუფლებით ამყარებდა. მუსხელიშვილი კი დასავლეთში ცდილობდა სამართლებრივად ჩამოეყალიბებინა სახელმწიფოთა ნებაყოფლობითი პოლიტიკური გაერთიანების პრინციპები.

ეს შედარება არ ნიშნავს, რომ მათი პოლიტიკური გავლენა თანაბარი იყო. სტალინი ზესახელმწიფოს ხელმძღვანელობდა; მუსხელიშვილი უნივერსიტეტის პროფესორი და ფედერალისტური მოძრაობის მონაწილე იყო.

მაგრამ სწორედ ამ განსხვავებაშია საინტერესო ისტორიული კონტრასტი.

ერთს ჰქონდა სახელმწიფოსა და სამხედრო ძალის უზარმაზარი რესურსები. მეორეს — ცოდნა, სამართლებრივი არგუმენტები, კოლეგები, სტუდენტები და საზოგადოებრივი ორგანიზაციები.

მუსხელიშვილის იდეები სრულად არ განხორციელებულა. არც თანამედროვე ევროკავშირია მისი კონსტიტუციური პროექტის პირდაპირი ასლი.

თუმცა ევროპის გაერთიანების ისტორიაში მისი ადგილი რეალურია და დოკუმენტებით დასტურდება.

მან ჯერ კიდევ 1931 წელს გამოიკვლია ფედერალური სახელმწიფოს სამართლებრივი საფუძვლები; 1948 წელს მონაწილეობა მიიღო ევროპის კონსტიტუციის პროექტის შექმნაში; 1949 წელს გამოაქვეყნა ევროპული ფედერალიზმის შესახებ მნიშვნელოვანი ნაშრომი; 1950 წელს მონაწილეობდა საზღვრების გახსნის მოთხოვნით გამართულ სტუდენტურ მოძრაობაში; მოგვიანებით კი სტრასბურგში საბჭოთა სისტემის კვლევითი ცენტრი დააარსა.

ეს საკმაოდ დიდი მემკვიდრეობაა ერთი ადამიანისთვის.

მიხეილ მუსხელიშვილის გაცნობა მნიშვნელოვანია არა იმიტომ, რომ მისი ყველა იდეა აუცილებლად უნდა გავიზიაროთ, არამედ იმიტომ, რომ ის გვაჩვენებს: ქართველები ევროპის პოლიტიკური და სამართლებრივი მომავლის შესახებ დისკუსიებში მხოლოდ დამკვირვებლები არ ყოფილან. ზოგი მათგანი ამ დისკუსიების უშუალო მონაწილე და ახალი ინსტიტუციური მოდელების ავტორიც იყო.

და სწორედ ასეთი ადამიანების ბიოგრაფიები იმსახურებს დაბრუნებას ქართულ საზოგადოებრივ მეხსიერებაში.

ძირითადი წყაროები და მუსხელიშვილის მემკვიდრეობა

1. ლელა სარალიძე — „მიხეილ მუსხელიშვილი (მიშელ მუსხელი) ევროპული ფედერალიზმის სათავეებთან“ (2026)

410-გვერდიანი მონოგრაფია ბიოგრაფიით, საარქივო კვლევით, კონსტიტუციური პროექტებითა და დოკუმენტური დანართებით. განსაკუთრებით გამოსადეგია მუსხელიშვილის ნაშრომების შესასწავლად.

სრული მონოგრაფია — PDF

2. Michel Mouskhély & Gaston Stefani — Projet de constitution européenne (1948)

ევროპის ფედერალური კონსტიტუციის ორიგინალური პროექტი. გამოქვეყნებულია ევროპული ინტეგრაციის ისტორიულ დოკუმენტებში; ფრანგული ტექსტი და ქართული თარგმანი შეტანილია სარალიძის მონოგრაფიაშიც, გვ. 252-დან.

ევროპული ინტეგრაციის ისტორიული დოკუმენტების აკადემიური გამოცემა

3. Michel Mouskhély — L'Europe face au fédéralisme (1949)

მუსხელიშვილის ნაშრომი ევროპის სამართლებრივი და პოლიტიკური გაერთიანების შესახებ.

თსუ — ნაშრომის პრეზენტაცია და მნიშვნელობა

4. ევროკავშირის წარმომადგენლობა საქართველოში — შუმანის დეკლარაციის 75 წლისთავი (2025)

ევროპული ინტეგრაციის ოფიციალური ისტორიული მიმოხილვა, სადაც ცალკე განიხილება მუსხელიშვილის წვლილი.

EU for Georgia — Michel Mouskhely

5. საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა — მიხეილ მუსხელიშვილის საარქივო ჩანაწერი

ბიოგრაფიული და ისტორიული მასალა გურამ შარაძის სახელობის ემიგრაციის მუზეუმისა და გივი კობახიძის არქივიდან.

ეროვნული ბიბლიოთეკის ციფრული არქივი

სარედაქციო შენიშვნა: ამ სტატიაში შეგნებულად არ არის გამოყენებული მუსხელიშვილის შესახებ გავრცელებული რამდენიმე გადაჭარბებული ფორმულირება — თითქოს მან ერთპიროვნულად შექმნა შენგენის სისტემა, ბოლონიის პროცესი ან ევროკავშირის მოქმედი ინსტიტუტები. მისი რეალური, დოკუმენტირებული წვლილი საკმაოდ მნიშვნელოვანია ამგვარი დაუდასტურებელი მტკიცებების გარეშეც. ასევე, „ევროკავშირის დამფუძნებელი მამა“ მის მიმართ შეიძლება გამოყენებულ იქნეს ფართო ინტელექტუალური მნიშვნელობით, მაგრამ არა როგორც ევროკავშირის მიერ ოფიციალურად მინიჭებული სტატუსი.