მხარდაჭერისთვის: GE65BG0000000498990435
პაატა შეშელიძე
თანამედროვე საზოგადოებაში ფართოდაა გავრცელებული აზრი, რომ უფასო, ანუ სახელმწიფო სახსრებით დაფინანსებული განათლება (სკოლები, უნივერსიტეტები, სხვადასხვა კურსები) საყოველთაო სიკეთეა. თუმცა, თუ ამ საკითხს სიღრმისეულად შევხედავთ, დავინახავთ, რომ სახელმწიფო დაფინანსების სისტემა, მიუხედავად კეთილშობილური მიზნებისა, ხშირად საპირისპირო შედეგს იძლევა. იგი აყალიბებს მცდარ ღირებულებებს, ახშობს ინდივიდუალურ ინიციატივას და აფერხებს საზოგადოების პროგრესს. ეს არ არის მხოლოდ ფინანსური საკითხი; ეს არის ინტელექტუალური დივერსია, რომელიც მიზნად ისახავს ადამიანის გადაქცევას სისტემის მორჩილ მომხმარებლად, რომელსაც დაკარგული აქვს საკუთარი ძალებით გადარჩენის ინსტინქტი.
როგორც ინგლისელი ფილოსოფოსი, ბიოლოგი, ანთროპოლოგი და სოციოლოგი ჰერბერტ სპენსერი (Herbert Spencer) ჯერ კიდევ მე-19 საუკუნეში შენიშნავდა: : „სახელმწიფო განათლება არის სახელმწიფო რელიგიის დამკვიდრების მცდელობა, სადაც ტაძრების ნაცვლად საკლასო ოთახები გამოიყენება, ხოლო ლოცვების ნაცვლად — ოფიციალური დოგმები.“
დამოკიდებულების კულტურა: სხვის ხარჯზე ცხოვრების ჩვევა
სახელმწიფო დაფინანსება, თავისი არსით, გულისხმობს ერთი ჯგუფის ხარჯზე მეორის განათლების უზრუნველყოფას. როდესაც სტუდენტი, ან მისი ოჯახი, არ იხდის განათლების რეალურ ფასს, მათში ყალიბდება მცდარი წარმოდგენა რესურსების ხელმისაწვდომობის შესახებ. ისინი ეჩვევიან იმ აზრს, რომ განათლება არის „უფასო სიკეთე“, რომელიც მათ ავტომატურად ეკუთვნით.
ეს მიდგომა შობს დამოკიდებულების კულტურას, სადაც ადამიანი არა საკუთარი შრომითა და ძალისხმევით ცდილობს მიაღწიოს მიზნებს, არამედ სახელმწიფოსგან ელის დახმარებას. ეს არის პარაზიტიზმის ფორმა, როდესაც ინდივიდი სხვების შრომის ნაყოფს იყენებს საკუთარი კეთილდღეობისთვის, რესურსების შექმნაში მონაწილეობის გარეშე. ასეთი სისტემა ანგრევს პიროვნულ ღირსებას; ადამიანი, რომელიც საკუთარ განვითარებას სხვის ჯიბეს აბარებს, კარგავს თავმოყვარეობას და ხდება „ინტელექტუალური მათხოვარი“, რომელიც მუდამ გაწვდილი ხელით ელის მოწყალებას ბიუროკრატიისგან.
ნობელის პრემიის ლაურეატი ამერიკელი ეკონომისტი მილტონ ფრიდმანი (Milton Friedman) აღნიშნავდა: „არ არსებობს უფასო სადილი“, ხოლო ლიბერტარიანელი მოაზროვნეები ამ აზრს განათლების კონტექსტშიც აგრძელებენ: „არ არსებობს უფასო ცოდნა. თუ შენ არ იხდი შენი განათლების ფასს, მაშინ შენ თვითონ ხარ ის პროდუქტი, რომელსაც სახელმწიფო ყიდულობს თავისი მიზნებისთვის.“
ბაზრის სიგნალების დახშობა და ეკონომიკური სიბრმავე
როდესაც განათლება საჯარო ფულით ფინანსდება, წყდება კავშირი რეალურ მოთხოვნასა და მიწოდებას შორის. სახელმწიფო აწარმოებს ათასობით დიპლომირებულ სპეციალისტს იმ სფეროებში, რომლებიც ბაზარს არ სჭირდება, რადგან ბიუროკრატმა ასე გადაწყვიტა „კვოტების“ დაგეგმვისას. ეს არის რესურსების მასობრივი განიავება. როდესაც განათლებას არ გააჩნია საბაზრო ფასი, შეუძლებელია იმის გაგება, თუ რა ღირს რეალურად მიღებული ცოდნა და რა სარგებელი მოაქვს მას.
სტუდენტი, რომელიც არ გრძნობს ფინანსურ პასუხისმგებლობას, ვერ სწავლობს რესურსების რაციონალურ მართვას და ცხოვრებას იწყებს ეკონომიკური სიბრმავით, რაც მას მომავალშიც სახელმწიფო სუბსიდიებზე დამოკიდებულს ხდის. სახელმწიფო ჩარევა ახშობს იმ ფასების სიგნალებს, რომლებიც საზოგადოებას მიანიშნებს, სად არის შრომის დეფიციტი და სად — ჭარბი წარმოება.
როგორც ავსტრიელი ეკონომისტი ლუდვიგ ფონ მიზესი (Ludwig von Mises) განმარტავდა: „ეკონომიკური გაანგარიშების გარეშე, შეუძლებელია რესურსების რაციონალური განაწილება. როდესაც ფასები არ ასახავს რეალურ მოთხოვნას, ჩვენ ვიღებთ ქაოსს, რომელიც კეთილდღეობის ნიღბითაა შენიღბული.“
ცრუ მოლოდინები და მუქთახორობა
სახელმწიფო დაფინანსების სისტემა აჩენს ცრუ მოლოდინს, რომ წარმატების მიღწევა შესაძლებელია მუქთად, დიდი ძალისხმევის გარეშე. სტუდენტები, რომლებიც არ არიან პასუხისმგებელნი საკუთარ განათლებაზე ფინანსურად, ხშირად არ აფასებენ მას სათანადოდ. ეს იწვევს სწავლისადმი ზერელე დამოკიდებულებას, აკადემიური მოსწრების გაუარესებას და კვალიფიციური კადრების დეფიციტს.
გარდა ამისა, ეს სისტემა ხელს უწყობს მუქთახორობას. ადამიანები, რომლებიც ეჩვევიან სხვის ხარჯზე ცხოვრებას, ხშირად კარგავენ მოტივაციას შრომისთვის და საკუთარი თავის განვითარებისთვის. ისინი სახელმწიფოსგან ელიან არა მხოლოდ განათლებას, არამედ სამუშაო ადგილებს, სოციალურ გარანტიებს და სხვა სიკეთეებს, რაც საბოლოოდ აფერხებს ეკონომიკურ ზრდას და საზოგადოების კეთილდღეობას.
ინტელექტუალური ინცესტი და აკადემიური სტაგნაცია
სახელმწიფო უნივერსიტეტები ხშირად იქცევიან ჩაკეტილ ეკოსისტემებად, სადაც იდეები არა კონკურენციით, არამედ იერარქიული მორჩილებით გადაიცემა. რადგან დაფინანსება გარანტირებულია გადასახადების გადამხდელთა ჯიბიდან, აკადემიურ პერსონალს არ აქვს სტიმული ინოვაციებისთვის. ისინი ასწავლიან მოძველებულ დოგმებს, რომლებიც მხოლოდ სისტემის რეპროდუცირებას ემსახურება. ეს არის ინტელექტუალური ინცესტი, სადაც ერთი და იგივე მცდარი იდეები ტრიალებს ათწლეულების განმავლობაში, ყოველგვარი განახლების გარეშე. საჯარო სექტორში არავინ ისჯება მცდარი იდეების გავრცელებისთვის, რადგან იქ არ არსებობს გაკოტრების საფრთხე.
როგორც ამერიკელი ეკონომისტი და სოციოლოგი თომას სოუელი (Thomas Sowell) აღნიშნავდა: „ძნელია წარმოიდგინო გადაწყვეტილების მიღების უფრო სულელური ან საშიში გზა, ვიდრე იმ ადამიანებისთვის ძალაუფლების გადაცემა, რომლებიც არასოდეს გადაიხდიან ფასს საკუთარი შეცდომების გამო.“
მლიქვნელობა და სხვა მანკიერი თვისებები
სახელმწიფო დაფინანსების სისტემა აჩენს ცრუ მოლოდინს, რომ წარმატების მიღწევა შესაძლებელია მუქთად, დიდი ძალისხმევის გარეშე. სტუდენტები, რომლებიც არ არიან პასუხისმგებელნი საკუთარ განათლებაზე ფინანსურად, ხშირად არ აფასებენ მას სათანადოდ. ეს იწვევს სწავლისადმი ზერელე დამოკიდებულებას, აკადემიური მოსწრების გაუარესებას და კვალიფიციური კადრების დეფიციტს.
გარდა ამისა, ეს სისტემა ხელს უწყობს მუქთახორობას. ადამიანები, რომლებიც ეჩვევიან სხვის ხარჯზე ცხოვრებას, ხშირად კარგავენ მოტივაციას შრომისთვის და საკუთარი თავის განვითარებისთვის. ისინი სახელმწიფოსგან ელიან არა მხოლოდ განათლებას, არამედ სამუშაო ადგილებს, სოციალურ გარანტიებს და სხვა სიკეთეებს, რაც საბოლოოდ აფერხებს ეკონომიკურ ზრდას და საზოგადოების კეთილდღეობას. როდესაც ადამიანი წყვეტს ფიქრს იმაზე, თუ როგორ მოიპოვოს რესურსი და გადადის მისი მოპარვის ან „გამოთხოვის“ რეჟიმში, მისი შემოქმედებითი გონება ატროფირდება.
როგორც ავტრიელი ეკონომისტი ფრიდრიხ ჰაიეკი (Friedrich Hayek) მიუთითებდა: „სწრაფვა იმისკენ, რომ ყველა საჭიროება ცენტრალიზებულად დაკმაყოფილდეს, ადამიანს ართმევს იმ ერთადერთ სტიმულს, რომელიც მას პიროვნულად ზრდის — არჩევანის გაკეთებისა და მისი შედეგების საკუთარ თავზე აღების აუცილებლობას.“
უფასო კვება: კორუფციის კერა და ახალი დამოკიდებულება
დღეს სულ უფრო აქტიურად ისმის მოწოდებები სკოლებში კვების საჯარო დაფინანსების შესახებ. ერთი შეხედვით, ეს „ზრუნვაა“, თუმცა სინამდვილეში ეს არის დამოკიდებულების გაღრმავების კიდევ ერთი მექანიზმი. სახელმწიფო, რომელიც საკუთარ თავზე იღებს ბავშვის გამოკვებას, მშობელს აცლის პასუხისმგებლობის უმნიშვნელოვანეს ნაწილს და ოჯახს კიდევ უფრო მეტად აჯაჭვებს ბიუროკრატიულ მანქანაზე. ეს არის მცდელობა, რომ ოჯახი, როგორც ავტონომიური ერთეული, ჩანაცვლდეს სახელმწიფო მეურვეობით. მითუმეტეს, რომ პრაქტიკაში მშობელს სკოლაზე, ყველანაირი თვალსაზრისით, ნულოვანი გავლენა აქვს.
გარდა ამისა, ასეთი მასშტაბური ინიციატივები გარდაუვალ კორუფციას შობს. თავდაცვის სამინისტროსა თუ შსს-ს სისტემებში კვებასთან დაკავშირებული ახლახან გახმაურებული კორუფციული სკანდალები ნათელი დასტურია იმისა, თუ როგორ „მთავრდება“ მსგავსი პროექტები: უხარისხო პროდუქცია, გაბერილი ფასები და ჩინოვნიკების პირადი გამდიდრება გადასახადების გადამხდელთა ხარჯზე. როდესაც სახელმწიფო ყიდულობს საკვებს მილიონობით ადამიანისთვის, იქ ხარისხს კორუფციული გარიგება ანაცვლებს, რადგან მომხმარებელს (მოსწავლეს) არ აქვს არჩევანის უფლება, ხოლო მიმწოდებელს არ აქვს კონკურენციის შიში.
როგორც ცნობილი ეკონომისტი ჰენრი ჰაზლიტი (Henry Hazlitt) წერდა: „ყველაფერი, რასაც ჩვენ ვღებულობთ უფასოდ, გარდა იმისა, რასაც ბუნება გვაძლევს, ვიღაცამ უნდა აწარმოოს თავისი შრომით; და როდესაც სახელმწიფო გვთავაზობს „საჩუქრებს“, ის ამას აკეთებს მხოლოდ იმით, რომ ერთ ჯგუფს ართმევს იმას, რაც მეორეს უნდა მისცეს, გზად კი ბიუროკრატიულ კორუფციასა და არაეფექტურობას თესავს.“
ინდივიდუალური თავისუფლების შეზღუდვა
სახელმწიფო დაფინანსება, საბოლოო ჯამში, ზღუდავს ინდივიდუალურ თავისუფლებას. როდესაც სახელმწიფო აკონტროლებს განათლების სისტემას, იგი განსაზღვრავს სასწავლო პროგრამებს, აკადემიურ სტანდარტებს და ღირებულებებს, რაც ზღუდავს აზროვნების თავისუფლებას და შემოქმედებითობას. სახელმწიფო არ დააფინანსებს განათლებას, რომელიც მისსავე საფუძვლებს შეარყევს; ის ყოველთვის მოითხოვს ერთგულებასა და „სწორ“ აზროვნებას. ეს შობს კორუფციას, ნეპოტიზმს და პოლიტიკურ მორჩილებას, რაც აფერხებს სამართლიანი და კონკურენტუნარიანი გარემოს ჩამოყალიბებას.
სახელმწიფო დაფინანსება ხშირად გამოიყენება იდეოლოგიური ზეგავლენის მოსახდენად, რაც აფერხებს კრიტიკული აზროვნების განვითარებას. სისტემა, ნაცვლად თავისუფალი მოაზროვნეებისა, აწარმოებს ერთგვაროვან მასას, რომელიც კითხვების დასმის ნაცვლად, ინსტრუქციების შესრულებასაა მიჩვეული.
როგორც ამერიკელი ეკონომისტი მარი როთბარდი (Murray Rothbard) აღნიშნავდა: „სახელმწიფო სკოლა არის ინსტრუმენტი, რომლითაც მთავრობა აიძულებს ბავშვებს, მიიღონ მისი ავტორიტეტი, რათა მომავალში ისინი ადვილად მართვადი მოქალაქეები გახდნენ.“.
დასკვნა
სახელმწიფო დაფინანსების სისტემა, მიუხედავად ერთი შეხედვით კეთილშობილური მიზნებისა, საპირისპირო შედეგს იძლევა. იგი აყალიბებს დამოკიდებულების კულტურას, აჩენს ცრუ მოლოდინებს, ხელს უწყობს მუქთახორობას და მლიქვნელობას, და ზღუდავს ინდივიდუალურ თავისუფლებას. როდესაც პრივილეგია ენიჭება არა უნარს, არამედ კავშირებს, საზოგადოება კარგავს თავის საუკეთესო ნაწილს.
როგორც ამერიკელი ნოველისტი და ფილოსოფოსი აინ რენდი (Ayn Rand) აღწერდა მსგავს სისტემას: „როდესაც ხედავთ, რომ ვაჭრობა ხდება არა თანხმობით, არამედ იძულებით; როდესაც იმისთვის, რომ აწარმოოთ რამე, ნებართვა გჭირდებათ მათგან, ვინც არაფერს აწარმოებს; როდესაც ხედავთ, რომ ფული მიედინება მათკენ, ვინც საქონლით კი არა, გავლენით ვაჭრობს... მიხვდით, რომ თქვენი საზოგადოება დაღუპვის პირასაა.“
ნამდვილი განათლება უნდა ეფუძნებოდეს ინდივიდუალურ პასუხისმგებლობას, შრომას და კონკურენციას. მხოლოდ ასეთ გარემოშია შესაძლებელი კვალიფიციური კადრების მომზადება, ინოვაციების განვითარება და საზოგადოების პროგრესი. სახელმწიფო დაფინანსების სისტემის რეფორმირება და განათლების ბაზრის ლიბერალიზაცია აუცილებელია იმისათვის, რომ ჩამოყალიბდეს თავისუფალი და პასუხისმგებლიანი საზოგადოება.
