გეყოთ ტყუილი! სებ-იც და ეცბ-იც — ორივე ალქიმიკოსია!

მხარდაჭერისთვის: GE65BG0000000498990435

პაატა შეშელიძე

როდესაც ცენტრალური ბანკები „ეფექტურობაზე“ (წესით, ეფექტიანობაზე უნდა საუბრობდნენ) საუბრობენ, ისინი, როგორც წესი, გულისხმობენ თავიანთ უნარს, მანიპულირება მოახდინონ ფიატ-ფულის მასითა და ე.წ. რეფინანსირების სესხების საპროცენტო განაკვეთებით ისე, რომ სტატისტიკურ ცხრილებში სასურველი მონაცემები მიიღონ.

განცხადება, თითქოს საქართველომ „აჯობა“ ევროპის ცენტრალურ ბანკს (ECB), ჰგავს შეჯიბრს ორ ალქიმიკოსს შორის, სადაც გამარჯვებული ისაა, ვინც უფრო მეტი „ფსევდო-ოქრო“ შექმნა. სინამდვილეში, ნებისმიერი ცენტრალური ბანკი წარმოადგენს მონოპოლისტურ მარეგულირებელს, რომელიც ამახინჯებს საბაზრო სიგნალებს. ის, რასაც ისინი „ეფექტურობას“ უწოდებენ, სინამდვილეში არის მუდმივი ინტერვენციონიზმი — ლარის მსყიდველობითი უნარით მანიპულირების უწყვეტი მცდელობა, რასაც თან სდევს მსყიდველობითი უნარის კლება და ფასების საერთო დონის ზრდა.

სურათი უფრო მკაფიო ხდება, როდესაც ამ რიტორიკას 2025 წლის (და 2026 წლის დასაწყისის) მშრალ ციფრებს დავუპირისპირებთ:

1. მონეტარული ექსპანსია მშპ-ს ზრდის წინააღმდეგ

მონაცემები: 2025 წელს ფართო ფულის მასა (M3) საქართველოში დაახლოებით 14-16%-ით გაიზარდა, მაშინ როცა რეალური მშპ-ს ზრდა 6.5-7%-ის ფარგლებში მერყეობდა. ეს ნიშნავს, რომ მიმოქცევაში გაჩნდა ორჯერ მეტი ახალი ფული, ვიდრე შეიქმნა რეალური საქონელი და მომსახურება. ეს არის კლასიკური ინფლაციური მექანიზმი. ფულის მასის ასეთი აგრესიული ზრდა ადასტურებს, რომ ეროვნული ბანკი ახდენს ეკონომიკის ხელოვნურ „გადახურებას“ საკრედიტო ექსპანსიით, რაც საბოლოოდ თითოეული მოქალაქის ჯიბიდან მსყიდველობითი უნარის ამოღებაა.

2. ფასების საერთო დონე და ფარული ინფლაცია

მონაცემები: 2025 წლის განმავლობაში სამომხმარებლო ფასების ინდექსი (CPI) საშუალოდ 4.8%-ით გაიზარდა, თუმცა სურსათისა და ენერგეტიკის ჯგუფებში ზრდამ 8-10%-ს გადააჭარბა. მიუხედავად იმისა, რომ სებ-ი 3%-იან სამიზნე მაჩვენებელზე საუბრობს, რეალური ფასების ზრდა ბევრად აღემატება მოსახლეობის შემოსავლების ზრდას. ფასების მატება არ არის „გარე შოკი“; ეს არის იმ ჭარბი ფულის მასის შედეგი, რომელიც ეკონომიკაში წინა პერიოდებში ჩაეშვა.

3. საპროცენტო განაკვეთების წნეხი და რისკის პრემია

მონაცემები: 2025 წელს რეფინანსირების განაკვეთი 8.0%-ზე ნარჩუნდებოდა, თუმცა ბიზნეს სესხებზე განაკვეთი 12-14%-ს, ხოლო სამომხმარებლოზე 17-19%-ს აღწევდა. საპროცენტო განაკვეთი არ უნდა იყოს პოლიტიკური გადაწყვეტილების საგანი; ის უნდა იყოს დანაზოგებისა და ინვესტიციების ბუნებრივი ბალანსის ამსახველი „ფასი“. სინამდვილეში, ეროვნული ბანკი თავისი არაპროგნოზირებადი პოლიტიკით ართმევს ბაზარს შანსს, რომ სესხებზე განაკვეთები შემცირდეს. მუდმივი მონეტარული დესტაბილიზაცია და ინტერვენციები ზრდის გაურკვევლობას, რასაც კომერციული ბანკები „რისკების პრემიაში“ ასახავენ. შედეგად, მოქალაქეები და ბიზნესი იხდიან გაცილებით ძვირს, რადგან სისტემაში ჩაშენებული ინსტიტუციური რისკი კაპიტალს ხელოვნურად აძვირებს.

4. ბაზრის ჩაკეტილობა და საბანკო ოლიგოპოლია

მონაცემები: საქართველოში აქტივების თითქმის 75-80% კვლავ ორ უმსხვილეს ბანკზე მოდის. 2025 წელსაც ბაზარზე ახალი მსხვილი დასავლური საცალო ბანკი არ გამოჩენილა. სებ-ი ინარჩუნებს სისტემას, სადაც კონკურენცია მინიმალურია. ლიცენზირების მკაცრი ბარიერები ბლოკავს ახალი მოთამაშეების შემოსვლას, რაც ბანკებს საშუალებას აძლევს, შეინარჩუნონ მაღალი მარჟა ხალხის ხარჯზე.

5. ECB-ს ფატალური შეცდომები: ევროპული სტაგნაციის ქრონიკა

ევროპის ცენტრალურმა ბანკმა წლების განმავლობაში ნულოვანი და უარყოფითი განაკვეთებით ფაქტობრივად „დაასამარა“ დანაზოგების კულტურა ევროპაში. თანამედროვე შეფასებებით, ECB-ს პოლიტიკამ გამოიწვია:

• კაპიტალის არასწორი განაწილება (Malinvestment): იაფი ფულით გადარჩენილი „ზომბი-კომპანიები“, რომლებიც თავისუფალ ბაზარზე დიდი ხნის წინ გაკოტრდებოდნენ.

• ფისკალური ნარკომანია: ევროპული სახელმწიფოების გადაქცევა ცენტრალური ბანკის ბეჭდურ დაზგაზე დამოკიდებულ სუბიექტებად, რამაც სახელმწიფო ვალები არამდგრად ნიშნულამდე აიყვანა.

• სიმდიდრის გადაქაჩვა: ECB-ს მიერ ფულის მასის ზრდამ მოახდინა სიმდიდრის უპრეცედენტო რედისტრიბუცია საშუალო ფენიდან აქტივების მფლობელ ელიტებზე (Cantillon Effect). ფრანკფურტის ბიუროკრატიამ ევროპული ეკონომიკა დინამიკური სისტემიდან მართვად, სტატიკურ და დაჭაობებულ მოდელად აქცია.

დასკვნა და მიზესის გაფრთხილება

პრეტენზია იმაზე, რომ ერთმა ბიუროკრატიულმა აპარატმა მეორეზე უკეთ „მართა“ ეკონომიკა, აბსურდულია. ეკონომიკური კრიზისების მთავარი მიზეზი სწორედ ეს ფულადი ექსპანსიაა. ლუდვიგ ფონ მიზესი აღნიშნავდა:

„არ არსებობს საშუალება, თავიდან ავიცილოთ ბუმის შედეგად გამოწვეული საბოლოო კრახი, რომელიც საკრედიტო ექსპანსიით (ფულის მასის ხელოვნური ზრდით) არის სტიმულირებული. არჩევანი მხოლოდ იმაშია, კრიზისი მოვიდეს ადრე, როგორც ნებაყოფლობითი უარი კრედიტების შემდგომ გაფართოებაზე, თუ გვიან, როგორც ვალუტის საბოლოო და სრული კატასტროფა.“

საქართველოში დღეს ზუსტად ეს სურათია: ეროვნული ბანკი ამაყობს „ეფექტურობით“, რადგან ჯერჯერობით ახერხებს საკრედიტო ბუშტის გაბერვას და ფასების ზრდის ნაწილობრივ შეკავებას რეზერვების ხარჯვით. თუმცა, ყოველი ასეთი „გამარჯვება“ სინამდვილეში მომავალი კრიზისის მასშტაბს ზრდის. ჩვენ გვაქვს ეკონომიკური ზრდა, რომელიც ეფუძნება არა დანაზოგებსა და კაპიტალის დაგროვებას, არამედ ცენტრალური ბანკის მიერ მართულ იაფ კრედიტსა და მონეტარულ მანიპულაციას. ნაცვლად იმისა, რომ სებ-ი და ECB ერთმანეთს „ეფექტურობაში“ ეცილებოდნენ, ორივემ უნდა აღიაროს: თავისუფალი ბაზარი და მყარი ფული (Hard Money) ერთადერთი გზაა მდგრადი ზრდისთვის.