ფრანკფურტის სკოლა: კულტურული მარქსიზმის, პოსტ-სუვერენული მმართველობისა და მენეჯერული სახელმწიფოს კრიტიკული ანალიზი

                                                                    მხარდაჭერისთვის: GE65BG0000000498990435

პაატა შეშელიძე

შესავალი

თემა

წინამდებარე ნაშრომი იკვლევს ფრანკფურტის სკოლის ინტელექტუალურ მემკვიდრეობას, მის ტრანსფორმაციას კრიტიკული თეორიის მრავალფეროვან ფორმებად და ამ პროცესის გავლენას თანამედროვე დასავლური საზოგადოების პოლიტიკურ, კულტურულ და ინსტიტუციურ წესრიგზე. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა იმას, თუ როგორ გადაინაცვლა მარქსისტულმა კრიტიკამ ეკონომიკური სტრუქტურების ანალიზიდან კულტურის, ენის, განათლების, იდენტობის, ფსიქოლოგიისა და მმართველობის სფეროებში, და როგორ ჩამოყალიბდა ამ ტრანსფორმაციის შედეგად პოსტნაციონალური, პოსტსუვერენული და მენეჯერულ-ადმინისტრაციული მმართველობის ახალი ფორმები.

ნაშრომის ცენტრალური საგანია ის ინტელექტუალური ხაზი, რომელიც ანტონიო გრამშის კულტურული ჰეგემონიის თეორიიდან, გიორგი ლუკაჩის რეიფიკაციის კრიტიკიდან და ფსიქოანალიზის პოლიტიზაციიდან გადის ფრანკფურტის სკოლის პირველ და მეორე თაობებზე, შემდეგ კი აღწევს თანამედროვე იდენტობის პოლიტიკამდე, „ვოუკ“ კულტურამდე, კრიტიკულ რასობრივ თეორიამდე, პოსტნაციონალურ ბიუროკრატიამდე, ციფრულ-ალგორითმულ დისკურსულ კონტროლამდე და ESG-ლოგიკით გამყარებულ კორპორაციულ აქტივიზმამდე.

ამგვარად, ნაშრომი არ შემოიფარგლება მხოლოდ ერთ ისტორიულ სკოლაზე საუბარით. იგი ცდილობს აჩვენოს ინტელექტუალური გენეალოგია, რომლის ფარგლებშიც კრიტიკული თეორია გადაიქცა არა მხოლოდ აკადემიურ პროექტად, არამედ სოციალური ნორმების, პოლიტიკური ლეგიტიმაციისა და ინსტიტუციური მართვის გადაფორმატების მნიშვნელოვან მექანიზმად.

ამასთანავე, ნაშრომი განიხილავს იმ ინტელექტუალურ ალტერნატივასაც, რომელიც ფრანკფურტის სკოლის მიერ ჩამოყალიბებული კრიტიკული მატრიცის პარალელურად განვითარდა. ეს ალტერნატივა წარმოდგენილია ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის ტრადიციით, რომლის წარმომადგენლებმა — ლუდვიგ ფონ მისესმა, ფრიდრიხ ჰაიეკმა და მათმა შემდგომმა ინტელექტუალურმა მემკვიდრეებმა — ჩამოაყალიბეს სრულიად განსხვავებული ხედვა სოციალური წესრიგის შესახებ.

თუ კრიტიკული თეორია სოციალურ რეალობას ძირითადად ძალაუფლების, დომინაციისა და ემანსიპაციის კატეგორიებში განიხილავს და ამ პროცესის შედეგად ხშირად მიდის ნორმატიული და ინსტიტუციური მენეჯმენტის გაფართოებისკენ, ავსტრიული ეკონომიკური სკოლა სოციალური წესრიგის საფუძვლად მიიჩნევს კერძო საკუთრებას, ფასების სისტემას, ცოდნის დეცენტრალიზაციას და ნებაყოფლობით თანამშრომლობას.

ამგვარად, ნაშრომი მიზნად ისახავს არა მხოლოდ კრიტიკული თეორიის ისტორიულ და ინტელექტუალურ ანალიზს, არამედ იმ თეორიული ალტერნატივის წარმოჩენასაც, რომელიც თანამედროვე საზოგადოებრივი წესრიგის განსხვავებულ — დეცენტრალიზებულ და თავისუფლებაზე დაფუძნებულ — ხედვას გვთავაზობს.

მიზანი

ნაშრომის მთავარი მიზანია აჩვენოს, რომ ფრანკფურტის სკოლა უნდა განიხილებოდეს არა როგორც მეოცე საუკუნის დასრულებული ინტელექტუალური ეპიზოდი, არამედ როგორც ისეთი მეთოდოლოგიური და ნორმატიული მატრიცის შემქმნელი, რომელმაც დასავლურ საზოგადოებებში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა ტრადიციული ავტორიტეტების, ეროვნული სუვერენიტეტის, ობიექტური ჭეშმარიტების პრეტენზიის, ბუნებრივი სოციალური ინსტიტუტებისა და საბაზრო კოორდინაციის მორალური ლეგიტიმაციის თანდათანობით შესუსტებაში.

ამ მიზნის განსახორციელებლად ნაშრომი რამდენიმე ძირითადი ამოცანის გადაწყვეტას ისახავს.

პირველ რიგში, იგი აღადგენს იმ იდეათა ინტელექტუალურ წყაროებს, რომლებმაც შესაძლებელი გახადა კლასიკური მარქსიზმის კულტურულ და ფსიქოლოგიურ ველზე გადატანა.

მეორე, იგი აანალიზებს კრიტიკული თეორიის შიდა ლოგიკას და მის ევოლუციას ფრანკფურტის სკოლის პირველი თაობიდან მეორე თაობამდე და შემდგომ განვითარებულ მიმართულებებამდე.

მესამე, ნაშრომი იკვლევს ამ ინტელექტუალური ტრანსფორმაციის ინსტიტუციურ შედეგებს აკადემიაში, მედიაში, განათლებაში, საჯარო ადმინისტრაციაში, ციფრულ პლატფორმებსა და კორპორაციულ მმართველობაში.

მეოთხე, იგი ცდილობს დაასაბუთოს, რომ ამ პროცესის საბოლოო პოლიტიკური ფორმა ხშირად იღებს მენეჯერული და თერაპიული სახელმწიფოს სახეს, სადაც მოქალაქე უფრო მეტად აღიქმება როგორც ადმინისტრაციული მართვის ობიექტი, ვიდრე როგორც სუვერენული მოქმედი პირი.

და ბოლოს, ნაშრომი წარმოაჩენს ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის თეორიულ ალტერნატივას, რომელიც ამ განვითარებას უპირისპირებს კერძო საკუთრების, სპონტანური წესრიგის, დეცენტრალიზაციისა და ნებაყოფლობითი სოციალური კოორდინაციის პრინციპებს. ამ თვალსაზრისით, ნაშრომი არა მხოლოდ კრიტიკული თეორიის ისტორიულ ანალიზს წარმოადგენს, არამედ ასევე განიხილავს იმ ინტელექტუალურ შესაძლებლობას, რომელიც თანამედროვე საზოგადოებრივ წესრიგს განსხვავებულ — თავისუფლებაზე დაფუძნებულ — მიმართულებას სთავაზობს.

თეზისი

წინამდებარე ნაშრომის ძირითადი თეზისი ასეთია: ფრანკფურტის სკოლის მიერ ჩამოყალიბებულმა კრიტიკულმა თეორიამ მარქსიზმის ეკონომიკური ბირთვი თანდათან გადააქცია კულტურულ, ფსიქოლოგიურ, დისკურსულ და ინსტიტუციურ პროექტად, რომლის გრძელვადიანმა ზემოქმედებამ ხელი შეუწყო დასავლური საზოგადოების ძირითადი საყრდენების — ობიექტური ჭეშმარიტების, ტრადიციული მორალის, ოჯახის, ეროვნული სუვერენიტეტის, თავისუფალი ბაზრისა და ინდივიდუალური პასუხისმგებლობის — ნორმატიულ ეროზიას.

ამ თეზისის მიხედვით, კრიტიკული თეორიის ისტორიული მნიშვნელობა მხოლოდ იმაში არ მდგომარეობს, რომ მან დასავლური საზოგადოების მიმართ ინტელექტუალური კრიტიკა გააღრმავა. მისი მნიშვნელობა იმაშიც მდგომარეობს, რომ მან შექმნა ისეთი ენა და მეთოდოლოგიური ჩარჩო, რომელშიც ნორმა მუდმივად ეჭვქვეშ დგას, ტრადიცია პოტენციური ჩაგვრის ფორმად განიმარტება, ობიექტურობა ძალაუფლების ინსტრუმენტად იკითხება, ხოლო პოლიტიკური და კულტურული კონფლიქტი გადატანილია აღიარების, იდენტობის, ჩართულობის, მგრძნობელობისა და ადმინისტრაციული სამართლიანობის ტერმინებში.

ამასთანავე, ნაშრომი ამტკიცებს, რომ კრიტიკული თეორიის ეს ტრანსფორმაცია არ დარჩა მხოლოდ აკადემიური სივრცის ფარგლებში. იგი ინსტიტუციონალიზდა უნივერსიტეტებში, საჯარო ბიუროკრატიებში, მედია-პლატფორმებში, საერთაშორისო ნორმატიულ რეჟიმებში, კორპორაციულ შესაბამისობის პოლიტიკებში და ციფრულ პლატფორმულ ინფრასტრუქტურებში. შედეგად, თანამედროვე დასავლურ საზოგადოებებში გაჩნდა მმართველობის ისეთი ფორმა, რომელიც ფორმალურად ლიბერალურია, თუმცა შინაარსობრივად სულ უფრო მეტად მენეჯერული, პოსტსუვერენული და დისკურსულად დისციპლინირებული ხდება.

ნაშრომის მეორე საკვანძო თეზისი არის ის, რომ ამ განვითარების გააზრება შეუძლებელია მხოლოდ თანამედროვე პოლიტიკური მოვლენების აღწერით. აუცილებელია იმ ინტელექტუალური გენეალოგიის რეკონსტრუქცია, რომელმაც ეს ტრანსფორმაცია შესაძლებელი გახადა. სწორედ ამ მიზეზით, ფრანკფურტის სკოლის კრიტიკა აქ წარმოდგენილია არა როგორც ეპიზოდური პოლემიკა, არამედ როგორც დასავლური ცივილიზაციის თანამედროვე გარდაქმნის თეორიული ანატომია.

ტერმინოლოგიური დაზუსტება

ნაშრომში გამოყენებული რამდენიმე ძირითადი ტერმინი საჭიროებს წინასწარ დაზუსტებას, რათა თავიდან იქნას აცილებული როგორც შინაარსობრივი ბუნდოვანება, ისე პოლემიკური გაუგებრობა.

ტერმინი „ფრანკფურტის სკოლა“ აღნიშნავს სოციალური კვლევის ინსტიტუტთან დაკავშირებულ მოაზროვნეთა იმ ინტელექტუალურ წრეს, რომელმაც მეოცე საუკუნის პირველ ნახევარში ჩამოაყალიბა所谓 კრიტიკული თეორიის საწყისი ფორმა. ამ წრეში, სხვადასხვა ეტაპზე, მოიაზრებიან მაქს ჰორკჰაიმერი, თეოდორ ადორნო, ჰერბერტ მარკუზე, ერიხ ფრომი, ვალტერ ბენიამინი და მოგვიანებით — იურგენ ჰაბერმანსი, როგორც მეორე თაობის ცენტრალური ფიგურა. ამავე დროს, ნაშრომი აცნობიერებს, რომ ეს სკოლა არ იყო მონოლითური ერთობა და მის შიგნით არსებობდა სერიოზული განსხვავებები როგორც მეთოდოლოგიურად, ისე პოლიტიკურად.

ტერმინი „კრიტიკული თეორია“ გამოიყენება როგორც ისტორიული და მეთოდოლოგიური ცნება. ისტორიული აზრით, იგი უკავშირდება ჰორკჰაიმერის მიერ ჩამოყალიბებულ პროგრამას, რომელიც ტრადიციულ თეორიას უპირისპირებდა ისეთ ინტელექტუალურ პრაქტიკას, რომლის მიზანიც არა მხოლოდ სოციალური რეალობის აღწერა, არამედ მისი კრიტიკა და ტრანსფორმაციაა. მეთოდოლოგიური აზრით, ნაშრომში ეს ტერმინი აღნიშნავს მიდგომათა უფრო ფართო ოჯახს, სადაც სოციალური ნორმები, ინსტიტუტები, ცოდნის რეჟიმები და იდენტობები იკითხება ძალაუფლების, ჩაგვრისა და განთავისუფლების კატეგორიებით.

ტერმინი „კულტურული მარქსიზმი“ ნაშრომში გამოიყენება არა როგორც ზუსტი თვითიდენტიფიკაციის ტერმინი, არამედ როგორც ანალიტიკური და ნაწილობრივ პოლემიკური შემაჯამებელი ცნება. იგი აღწერს იმ ინტელექტუალურ ტენდენციებს, რომლებმაც კლასიკური მარქსიზმის კონფლიქტური ლოგიკა გადაიტანეს ეკონომიკური კლასებიდან კულტურულ, მორალურ, საგანმანათლებლო, იდენტობრივ და დისკურსულ ველებზე. ამ ტერმინის გამოყენება არ გულისხმობს შეთქმულების თეორიულ სქემას და არც იმას, რომ ყველა თანამედროვე პროგრესისტული მოძრაობა პირდაპირ ფრანკფურტის სკოლისგანაა წარმოშობილი. მისი დანიშნულებაა აღნიშნოს მარქსისტული კრიტიკის კულტურული მუტაცია.

ტერმინი „პოსტნაციონალური კონსტელაცია“ გამოიყენება იმ ნორმატიული და პოლიტიკური წყობის აღსაწერად, სადაც ეროვნული სახელმწიფოს ორგანული, ისტორიულ-კულტურული საფუძვლები თანდათან იცვლება უნივერსალისტური სამართლებრივი პრინციპებით, ტრანსნაციონალური ნორმებითა და ზეეროვნული ადმინისტრაციული მექანიზმებით. ამ ცნების ინტელექტუალური წყარო პირველ რიგში იურგენ ჰაბერმანსთან არის დაკავშირებული, თუმცა ნაშრომში იგი განიხილება უფრო ფართო ინსტიტუციური პროცესის აღსაწერად.

ტერმინები „მენეჯერული სახელმწიფო“ და „თერაპიული სახელმწიფო“ აღნიშნავს მმართველობის იმ მოდელს, რომელშიც ძალაუფლება სულ უფრო ნაკლებად ეყრდნობა პოლიტიკურ წარმომადგენლობასა და მკაფიო იურიდიულ საზღვრებს, და სულ უფრო მეტად — ექსპერტიზას, ადმინისტრაციულ რეგულირებას, ნორმატიულ ზედამხედველობას, ქცევითი კორექციის პროგრამებსა და ფსიქოლოგიზებულ პოლიტიკურ ენას. ასეთი სახელმწიფო მოქალაქეს განიხილავს არა მხოლოდ როგორც უფლების მატარებელს, არამედ როგორც სამართავ, გასაწვრთნელ და, საჭიროების შემთხვევაში, „გასასწორებელ“ სუბიექტს.

ტერმინი „ვოუკიზმი“ ნაშრომში აღნიშნავს თანამედროვე ნორმატიულ-იდეოლოგიურ რეჟიმს, რომელიც განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს ისტორიულ უსამართლობებს, სისტემურ დისკრიმინაციას, სიმბოლურ ჩაგვრას, იდენტობრივ აღიარებასა და ენობრივ მგრძნობელობას. აქ ის არ გამოიყენება მხოლოდ სლენგურ-პოლემიკური მნიშვნელობით, არამედ როგორც სოციალური და ინსტიტუციური მორალიზმის კონკრეტული ფორმის დასახელება.

ტერმინი „ავსტრიული ალტერნატივა“ აღნიშნავს იმ თეორიულ და ნორმატიულ ხედვას, რომელიც ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის წარმომადგენლებთან — ლუდვიგ ფონ მისესთან, ფრიდრიხ ჰაიეკთან, მიურეი როთბარდთან, ჰანს-ჰერმან ჰოპესთან, ჰენრი ჰაზლიტთან და სხვებთან — არის დაკავშირებული. ამ ნაშრომში იგი წარმოდგენილია როგორც კრიტიკული თეორიის ცენტრალიზებული, ადმინისტრაციული და პოსტსუვერენული ლოგიკის საწინააღმდეგო მიდგომა, რომელიც ემყარება კერძო საკუთრებას, ფასების სისტემას, ადგილობრივ ცოდნას, ნებაყოფლობით ასოციაციას და ძალაუფლების დეცენტრალიზაციას.

„წითელ-მწვანე ალიანსი“ (Red–Green Alliance) — ტერმინი, რომელიც გამოიყენება დასავლურ პოლიტიკურ ანალიზში მემარცხენე აქტივისტურ მოძრაობებსა და ისლამისტურ ან ისლამურ პოლიტიკურ ჯგუფებს შორის ტაქტიკური თანამშრომლობის აღსანიშნავად. „წითელი“ აღნიშნავს სოციალისტურ ან მემარცხენე პოლიტიკურ ტრადიციას, ხოლო „მწვანე“ — ისლამურ პოლიტიკურ მოძრაობებს. ტერმინი ძირითადად გამოიყენება იმ სიტუაციების აღსაწერად, როდესაც ორივე მხარე ერთიანდება საერთო პოლიტიკური ოპონენტის — დასავლური ლიბერალური წესრიგის, იმპერიალიზმის ან კულტურული დომინაციის — წინააღმდეგ.

მეთოდოლოგიური შენიშვნა

წინამდებარე ნაშრომი არის ინტელექტუალური გენეალოგიის, კონცეპტუალური ანალიზისა და ნორმატიული კრიტიკის შერწყმული მცდელობა. მისი მთავარი ამოცანა არ არის მხოლოდ ისტორიული რეკონსტრუქცია და არც მხოლოდ პოლიტიკური პოლემიკა. ნაშრომი ცდილობს დაადგინოს, თუ რა ინტელექტუალური კავშირები არსებობს ფრანკფურტის სკოლის, მისი შთამომავალი თეორიული მიმართულებებისა და თანამედროვე ინსტიტუციური პრაქტიკების შორის.

ამ მეთოდოლოგიური მიდგომის ფარგლებში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება ოთხ პრინციპს.

პირველი, ნაშრომი ეფუძნება გენეალოგიურ ანალიზს. ეს ნიშნავს, რომ აქ ინტერესის საგანია არა უბრალოდ იდეების ქრონოლოგიური მიმდევრობა, არამედ მათი გარდაქმნის გზები, გადმოტანები, ადაპტაციები და ინსტიტუციური ჩაშენებები. შესაბამისად, ნაშრომი არ ამტკიცებს, რომ ყველა თანამედროვე სოციალური და პოლიტიკური მოვლენა უშუალოდ ფრანკფურტის სკოლისგან მომდინარეობს. მისი მტკიცება უფრო შეზღუდული, მაგრამ სერიოზულია: ფრანკფურტის სკოლამ და მისმა შემდგომმა ინტელექტუალურმა გარემომ შექმნა ისეთი მეთოდოლოგიური და ნორმატიული კატეგორიები, რომლებმაც თანამედროვე კულტურულ-პოლიტიკური რეალობის გააზრებასა და ორგანიზებას საგრძნობლად შეუწყო ხელი.

მეორე, ნაშრომი იყენებს ტექსტუალურ და კონცეპტუალურ ანალიზს. ანუ, ავტორთა იდეები განიხილება მათი ძირითადი ცნებების, არგუმენტების, წინააღმდეგობებისა და შედეგების მიხედვით. აქ მთავარი ყურადღება ექცევა არა მხოლოდ იმას, თუ რას ამბობენ ავტორები პირდაპირ, არამედ იმასაც, თუ რა ტიპის პოლიტიკური და ინსტიტუციური ლოგიკა შეიძლება განვითარდეს მათი თეორიების საფუძველზე.

მესამე, ნაშრომი ღიად ატარებს ნორმატიულ პოზიციას. იგი არ არის ღირებულებრივად ნეიტრალური ტექსტი. ნაშრომი ღიად იცავს კერძო საკუთრების, ინდივიდუალური პასუხისმგებლობის, დეცენტრალიზებული წესრიგის, ეროვნული და ლოკალური თვითმმართველობის, სიტყვის თავისუფლებისა და ობიექტური ჭეშმარიტების ცნებების პრიორიტეტს. ამ თვალსაზრისით, იგი უფრო მეტად დგას ავსტრიული და კლასიკურად ლიბერალური კრიტიკის მხარეს, ვიდრე კრიტიკული თეორიის ემანსიპატორული პრეტენზიების მხარეს.

მეოთხე, საჭიროა ხაზგასმით ითქვას, რომ ნაშრომი არ არის შეთქმულების თეორიის ტექსტი. იგი არ ამტკიცებს, რომ არსებობს ერთიანი, საიდუმლო ან ცენტრალიზებულად კოორდინირებული პროექტი, რომელიც მსოფლიოს ერთი ცენტრიდან მართავს. ნაშრომის არგუმენტი განსხვავებულია: იდეები, რომლებიც თავდაპირველად ჩამოყალიბდა როგორც ფილოსოფიური და სოციოლოგიური კრიტიკა, დროთა განმავლობაში გადაიქცა ინსტიტუციური ქცევის, ნორმატიული რეგულირების, ბიუროკრატიული გაფართოების და კულტურული ძალაუფლების ლეგიტიმაციის წყაროდ. სწორედ ამ ინტელექტუალური ტრანსფორმაციის შედეგებია დღეს ყველაზე მეტად თვალსაჩინო.

მეხუთე, ნაშრომი იყენებს შედარებით-თეორიულ პერსპექტივას. კრიტიკული თეორიის ანალიზი წარმოდგენილია არა იზოლირებულად, არამედ იმ ინტელექტუალური ალტერნატივის ფონზე, რომელსაც ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის ტრადიცია წარმოადგენს. ამ მიდგომის მიზანია აჩვენოს, რომ თანამედროვე სოციალური წესრიგის შესახებ განსხვავებული ინტელექტუალური პარადიგმები განსხვავებულ პასუხებს გვთავაზობენ ისეთ ფუნდამენტურ საკითხებზე, როგორიცაა ცოდნის ბუნება, ძალაუფლების ლეგიტიმაცია, სოციალური კოორდინაცია და თავისუფლების ინსტიტუციური საფუძვლები. სწორედ ამ შედარებითი ანალიზის საშუალებით ხდება შესაძლებელი იმის უკეთ დანახვა, თუ როგორ განსხვავდება კრიტიკული თეორიის ცენტრალიზებული და ნორმატიულად მენეჯერული ლოგიკა ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის მიერ დაცული დეცენტრალიზებული და სპონტანური წესრიგის კონცეფციისგან.

ამგვარად, ნაშრომი აერთიანებს ისტორიულ რეკონსტრუქციას, თეორიულ ანალიზს, ინსტიტუციურ დაკვირვებასა და ნორმატიულ კრიტიკას. მისი საბოლოო მიზანია არა მხოლოდ ერთი სკოლის ინტელექტუალური შეფასება, არამედ იმ ცივილიზაციური არჩევანის გამოკვეთა, რომლის წინაშეც თანამედროვე დასავლური და, უფრო ფართოდ, თანამედროვე გლობალური საზოგადოებები დგანან: ერთი მხრივ — მენეჯერული, პოსტსუვერენული და ადმინისტრაციულად მორალიზებული წესრიგი, ხოლო მეორე მხრივ — კერძო საკუთრებაზე, თავისუფალ ასოციაციაზე, დეცენტრალიზებულ ცოდნასა და ნებაყოფლობით კოორდინაციაზე დაფუძნებული სოციალური წყობა.

თავი I

ისტორიული წინაპირობები: კლასიკური მარქსიზმის კრიზისი დასავლეთში

ფრანკფურტის სკოლის ინტელექტუალური პროექტის სწორად გასაგებად აუცილებელია იმ ისტორიული კონტექსტის ანალიზი, რომელმაც კლასიკური მარქსიზმის სტრატეგიული ტრანსფორმაცია განაპირობა. მეცხრამეტე საუკუნის ბოლოსა და მეოცე საუკუნის დასაწყისში მარქსიზმი ეფუძნებოდა საკმაოდ მკაფიო პროგნოზს: კაპიტალიზმის განვითარების ლოგიკა აუცილებლად გამოიწვევდა ეკონომიკური წინააღმდეგობების გამწვავებას, რაც საბოლოოდ პროლეტარული რევოლუციით დასრულდებოდა. თუმცა ისტორიულმა გამოცდილებამ სრულიად განსხვავებული შედეგი აჩვენა. სწორედ ამ განსხვავებამ — მარქსისტული პროგნოზის ჩავარდნამ დასავლეთში — შექმნა ინტელექტუალური კრიზისი, რომელმაც ახალი თეორიული მიმართულებების გაჩენას შეუწყო ხელი.

კლასიკური მარქსიზმისთვის გადამწყვეტი მნიშვნელობა ჰქონდა ეკონომიკურ დეტერმინიზმს: სოციალური წესრიგის საბოლოო განმსაზღვრელად ითვლებოდა წარმოების საშუალებებზე კონტროლი და კლასობრივი ურთიერთობები. შესაბამისად, რევოლუციური ცვლილება უნდა დაწყებულიყო იქ, სადაც კაპიტალიზმი ყველაზე განვითარებული იყო — დასავლეთ ევროპის ინდუსტრიულ ქვეყნებში. მაგრამ სწორედ ამ სივრცეში მოხდა ის, რაც მარქსის მოდელს ყველაზე მეტად ეწინააღმდეგებოდა: რევოლუციის ნაცვლად კაპიტალისტური საზოგადოებები სტაბილურდებოდა, მუშათა კლასი კი სისტემის შიგნით ინტეგრირდებოდა.

ამგვარად, მეოცე საუკუნის დასაწყისში მარქსისტულ თეორიაში წარმოიშვა ფუნდამენტური კითხვა: თუ კაპიტალიზმი შინაგან წინააღმდეგობებზე უნდა ჩამოშლილიყო, რატომ არ მოხდა ეს დასავლეთში?

რევოლუციის ჩავარდნა

მარქსის თეორიის მიხედვით, კაპიტალიზმის განვითარება თანდათანობით უნდა გამწვავებულიყო ორი ძირითადი პროცესის შედეგად: ერთის მხრივ, კაპიტალის კონცენტრაცია მცირე ჯგუფის ხელში, ხოლო მეორეს მხრივ — მუშათა მასების მზარდი გაღარიბება. ამ პროცესს უნდა გამოეწვია კლასობრივი პოლარიზაცია და საბოლოოდ რევოლუციური აფეთქება.

რეალობაში კი დასავლეთ ევროპასა და ჩრდილოეთ ამერიკაში მოხდა განსხვავებული რამ. მეცხრამეტე საუკუნის ბოლოსა და მეოცე საუკუნის დასაწყისში ინდუსტრიული ეკონომიკის განვითარებამ წარმოშვა მასობრივი სამომხმარებლო საზოგადოება, გაიზარდა ხელფასები, გაფართოვდა საშუალო კლასი, ხოლო სახელმწიფოებმა თანდათან დანერგეს სოციალური დაცვის სხვადასხვა ფორმები. ეკონომიკური განვითარება არა მხოლოდ არ ამწვავებდა კლასობრივ დაპირისპირებას იმ დონეზე, როგორც ამას მარქსი ვარაუდობდა, არამედ ნაწილობრივ ამცირებდა მას.

გარდა ამისა, დასავლური საზოგადოებები აღმოჩნდა ძლიერი ეროვნული და კულტურული იდენტობებით შეკრული. პირველი მსოფლიო ომის დროს მუშათა კლასმა სხვადასხვა ქვეყნებში არა საერთაშორისო პროლეტარული სოლიდარობა, არამედ ეროვნული ერთგულება გამოავლინა. გერმანელი, ფრანგი და ბრიტანელი მუშები ერთმანეთს ებრძოდნენ საკუთარი სახელმწიფოების მხარეს, რაც პირდაპირ ეწინააღმდეგებოდა მარქსის პროგნოზს საერთაშორისო პროლეტარული რევოლუციის შესახებ.

რევოლუციური მოძრაობები მართლაც მოხდა, მაგრამ ისინი განვითარდა არა ყველაზე განვითარებულ კაპიტალისტურ ქვეყნებში, არამედ შედარებით ჩამორჩენილ საზოგადოებებში. ამის ყველაზე თვალსაჩინო მაგალითი იყო 1917 წლის ბოლშევიკური რევოლუცია რუსეთში — ქვეყანაში, სადაც ინდუსტრიული კაპიტალიზმი ჯერ კიდევ შეზღუდული იყო. ამან კიდევ უფრო გაამძაფრა მარქსისტული თეორიის კრიზისი დასავლეთში: თუ რევოლუცია უნდა დაწყებულიყო ინდუსტრიულ საზოგადოებებში, რატომ მოხდა ის იქ, სადაც ეს პირობები ნაკლებად არსებობდა?

სწორედ ამ წინააღმდეგობამ აიძულა მარქსისტ ინტელექტუალებს გადაეხედათ კლასიკური თეორიის ძირითადი წინაპირობებისთვის.

მუშათა კლასის ინტეგრაცია

კლასიკური მარქსიზმის კრიზისის ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი გახდა მუშათა კლასის სოციალური და პოლიტიკური ინტეგრაცია კაპიტალისტურ საზოგადოებაში. ეს პროცესი რამდენიმე მიმართულებით განვითარდა.

პირველ რიგში, ეკონომიკური განვითარება და ტექნოლოგიური პროგრესი ზრდიდა წარმოების პროდუქტიულობას და თანდათან ზრდიდა ცხოვრების დონეს. მიუხედავად სოციალური უთანასწორობის შენარჩუნებისა, მუშათა დიდი ნაწილი უკვე აღარ ცხოვრობდა იმ უკიდურესი სიღარიბის პირობებში, რომელიც მეცხრამეტე საუკუნის ადრეულ ინდუსტრიულ ფაზას ახასიათებდა. მატერიალური გაუმჯობესება ამცირებდა რევოლუციური განწყობის ალბათობას.

მეორე მნიშვნელოვანი ფაქტორი იყო პოლიტიკური ინტეგრაცია. დასავლურ ქვეყნებში მუშათა კლასმა თანდათან მიიღო პოლიტიკური წარმომადგენლობა — პროფკავშირების, სოციალ-დემოკრატიული პარტიებისა და საარჩევნო სისტემების მეშვეობით. დემოკრატიული ინსტიტუტების გაფართოებამ კლასობრივი დაპირისპირება ნაწილობრივ გადაიყვანა საპარლამენტო და რეფორმისტულ ჩარჩოში. შედეგად, სოციალური კონფლიქტი ხშირად წყდებოდა პოლიტიკური კომპრომისებით, არა რევოლუციური გადატრიალებით.

მესამე ფაქტორი იყო კულტურული ინტეგრაცია. მასობრივი განათლების, მედიისა და პოპულარული კულტურის გავრცელებამ შექმნა საერთო ეროვნული და სამომხმარებლო კულტურა, რომელშიც მუშათა კლასიც მონაწილეობდა. ინდუსტრიული საზოგადოება თანდათან იქცა მასობრივ საზოგადოებად, სადაც სოციალური ჯგუფები ერთმანეთისგან მკვეთრად იზოლირებული აღარ იყვნენ.

მარქსისტი მოაზროვნეებისთვის ეს პროცესი განსაკუთრებულ პრობლემას ქმნიდა. თუ მუშათა კლასი აღარ იყო რევოლუციური ძალა, მაშინ სად უნდა მოეძებნათ სოციალური ტრანსფორმაციის მთავარი აგენტი?

ამ კითხვაზე პასუხის ძიებამ მარქსისტული თეორიის მნიშვნელოვანი ტრანსფორმაცია გამოიწვია.

კულტურაზე გადასვლის აუცილებლობა

კლასიკური მარქსიზმის კრიზისმა ინტელექტუალური ყურადღება ეკონომიკური ბაზისიდან კულტურულ და ფსიქოლოგიურ ფაქტორებზე გადაიტანა. თუ კაპიტალიზმი მხოლოდ ეკონომიკური ურთიერთობებით არ განისაზღვრებოდა, მაშინ უნდა არსებობდეს სხვა მექანიზმებიც, რომლებიც საზოგადოებრივ წესრიგს ინარჩუნებს.

ამ კონტექსტში განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძინა ანტონიო გრამშის კულტურული ჰეგემონიის თეორიამ. გრამში ამტკიცებდა, რომ მმართველი კლასის ძალაუფლება მხოლოდ ეკონომიკურ და პოლიტიკურ ინსტრუმენტებს არ ეფუძნება; იგი ასევე ეფუძნება კულტურულ გავლენას — იმ ნორმებს, ღირებულებებსა და წარმოდგენებს, რომლებიც საზოგადოებაში „საღ აზრად“ აღიქმება. სკოლა, ეკლესია, მედია და ოჯახი ქმნის იმ კულტურულ გარემოს, რომელიც არსებული სოციალური წესრიგის ლეგიტიმაციას უზრუნველყოფს.

ამგვარად, თუ კაპიტალიზმი მხოლოდ ეკონომიკური სისტემით არ ნარჩუნდება, მისი კრიტიკაც უნდა გასცდეს ეკონომიკურ ანალიზს. რევოლუციური სტრატეგია აღარ შეიძლება შემოიფარგლოს ქარხნებისა და ეკონომიკური სტრუქტურების კონტროლით; ის უნდა შეეხოს კულტურულ ინსტიტუტებს, სოციალურ ნორმებსა და კოლექტიურ ცნობიერებას.

ამავე პერიოდში გიორგი ლუკაჩმა წამოაყენა რეიფიკაციის კონცეფცია, რომლის მიხედვითაც კაპიტალისტურ საზოგადოებაში ადამიანური ურთიერთობები საგნებად გარდაიქმნება და ადამიანები საკუთარ სოციალურ მდგომარეობას ბუნებრივ მოცემულობად აღიქვამენ. ამ ხედვამ კიდევ უფრო გაამახვილა ყურადღება ცნობიერების, აღქმისა და კულტურული ფორმების როლზე სოციალური წესრიგის შენარჩუნებაში.

მეორე მნიშვნელოვანი გავლენა მოდიოდა ზიგმუნდ ფროიდის ფსიქოანალიზიდან. ფროიდის თეორიამ ადამიანის ქცევის ახსნა არაცნობიერი მოტივებითა და ფსიქოლოგიური სტრუქტურებით სცადა. ზოგიერთი მარქსისტი მოაზროვნე ამ იდეებს სოციალური თეორიის სფეროში გადაიტანდა და შეეცდებოდა აეხსნა, რატომ ემორჩილებიან ადამიანები ისეთ სისტემას, რომელიც თითქოს მათ ინტერესებს ეწინააღმდეგება.

ამგვარად, კლასიკური მარქსიზმის ეკონომიკური მოდელი თანდათან გარდაიქმნა კულტურულ და ფსიქოლოგიურ კრიტიკად. სწორედ ამ ინტელექტუალური ტრანსფორმაციის ნიადაგზე გაჩნდა ფრანკფურტის სკოლა და მისი კრიტიკული თეორია — პროექტი, რომლის მიზანი იყო კაპიტალისტური საზოგადოების ანალიზი არა მხოლოდ ეკონომიკური ურთიერთობების, არამედ კულტურის, ცნობიერების, ნორმებისა და სოციალური ინსტიტუტების დონეზე.

ამრიგად, ფრანკფურტის სკოლა უნდა განვიხილოთ არა როგორც შემთხვევითი აკადემიური მიმდინარეობა, არამედ როგორც პასუხი იმ ისტორიულ პრობლემაზე, რომელიც კლასიკური მარქსიზმის წინაშე წარმოიშვა დასავლეთში. ეკონომიკური რევოლუციის ჩავარდნამ გზა გაუხსნა კულტურული კრიტიკის პროექტს, რომელმაც მოგვიანებით მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა დასავლური საზოგადოების ინტელექტუალურ და ინსტიტუციურ განვითარებაზე.

თავი II

ინტელექტუალური სათავეები

ფრანკფურტის სკოლის ინტელექტუალური პროექტი ვერ გაიგება მხოლოდ მისი ინსტიტუციური ისტორიით. ის უნდა განიხილებოდეს როგორც უფრო ფართო ინტელექტუალური გარდატეხის ნაწილი, რომელიც მეოცე საუკუნის პირველ ნახევარში განვითარდა და რომელმაც კლასიკური მარქსიზმის ეკონომიკური მოდელი კულტურულ, ფილოსოფიურ და ფსიქოლოგიურ კრიტიკად გარდაქმნა.

ამ გარდაქმნას რამდენიმე მნიშვნელოვანი წყარო ჰქონდა. მათ შორის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო ანტონიო გრამშის კულტურული ჰეგემონიის თეორია, გიორგი ლუკაჩის რეიფიკაციის კრიტიკა, ზიგმუნდ ფროიდის ფსიქოანალიტიკური ხედვა ადამიანის ფსიქიკის შესახებ და ვილჰელმ რაიხის მცდელობა მარქსიზმისა და ფსიქოანალიზის სინთეზისა.

ამ მოაზროვნეებმა შექმნეს ის ინტელექტუალური ჩარჩო, რომლის ფარგლებშიც სოციალური კონფლიქტის ცენტრი ეკონომიკური წარმოების სფეროდან თანდათან გადაიტანეს კულტურის, ცნობიერების, ფსიქოლოგიისა და სოციალური ნორმების სფეროში. სწორედ ამ ტრანსფორმაციის საფუძველზე ჩამოყალიბდა ფრანკფურტის სკოლის კრიტიკული თეორია.

ანტონიო გრამში: კულტურული ჰეგემონია

იტალიელი მარქსისტი მოაზროვნე ანტონიო გრამში ერთ-ერთ პირველ თეორეტიკოსად ითვლება, რომელმაც სცადა აეხსნა, რატომ არ მოხდა მარქსის მიერ პროგნოზირებული პროლეტარული რევოლუცია დასავლეთ ევროპაში. მისი პასუხი ეფუძნებოდა იდეას, რომ კაპიტალისტური წესრიგის შენარჩუნება მხოლოდ ეკონომიკური ძალაუფლებით არ ხდებოდა.

გრამშის მიხედვით, მმართველი კლასის ძალაუფლება ეფუძნება არა მხოლოდ სახელმწიფოს იძულებით ინსტიტუტებს — სამართალს, პოლიციას ან სამხედრო ძალას — არამედ კულტურულ დომინაციას. მან ამ პროცესს კულტურული ჰეგემონია უწოდა.

ჰეგემონია ნიშნავს მდგომარეობას, როდესაც საზოგადოების ძირითადი ღირებულებები, მორალური ნორმები და ინტელექტუალური წარმოდგენები ისე ფორმირდება, რომ არსებული სოციალური წესრიგი ბუნებრივ და თვითგამართლებულ რეალობად აღიქმება. სკოლა, ეკლესია, მედია, კულტურა და ინტელექტუალური ელიტა ქმნის „საღ აზრს“, რომელიც საზოგადოების უმრავლესობას აიძულებს მიიღოს არსებული წესრიგი როგორც ნორმალური და გარდაუვალი.

ამ ხედვამ რევოლუციური სტრატეგიის ლოგიკა მნიშვნელოვნად შეცვალა. თუ სოციალური წესრიგი კულტურული ჰეგემონიით ნარჩუნდება, მაშინ მისი შეცვლაც მხოლოდ ეკონომიკური ინსტრუმენტებით შეუძლებელი იქნება. აუცილებელია კულტურულ ინსტიტუტებზე გავლენის მოპოვება და საზოგადოებრივი ცნობიერების გარდაქმნა.

გრამშის თეორია სწორედ აქედან გამოდიოდა. მისი ცნობილი კონცეფცია „პოზიციური ომის“ შესახებ გულისხმობდა ინსტიტუტების ნელ და სტრატეგიულ გარდაქმნას. რევოლუცია აღარ უნდა ყოფილიყო მხოლოდ პოლიტიკური გადატრიალება; ის უნდა გამხდარიყო ხანგრძლივი კულტურული ბრძოლა განათლებაში, მედიაში, ინტელექტუალურ ცხოვრებასა და სოციალურ ნორმებში.

გრამშის იდეებმა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა იმ ინტელექტუალურ გარემოზე, რომელშიც მოგვიანებით ჩამოყალიბდა ფრანკფურტის სკოლა. კულტურის, განათლებისა და ცნობიერების მნიშვნელობის ხაზგასმა გახდა საფუძველი იმისთვის, რომ სოციალური კრიტიკა ეკონომიკური ანალიზიდან კულტურულ კრიტიკაზე გადასულიყო.

გიორგი ლუკაჩი: რეიფიკაცია და ცნობიერების პრობლემა

უნგრელი ფილოსოფოსი გიორგი ლუკაჩი კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ფიგურაა, რომელმაც მარქსიზმის ფილოსოფიური განახლება სცადა. მისი ყველაზე გავლენიანი ნაშრომი „ისტორია და კლასობრივი ცნობიერება“ (1923) მარქსისტული თეორიის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან გადამუშავებად ითვლება.

ლუკაჩის ცენტრალური ცნება არის რეიფიკაცია (ნივთქმნა). ამ კონცეფციის მიხედვით, კაპიტალისტურ საზოგადოებაში ადამიანური ურთიერთობები გარდაიქმნება საგნებს შორის ურთიერთობად. ეკონომიკური ურთიერთობები ისე ფორმირდება, რომ ადამიანები საკუთარ სოციალურ მდგომარეობას აღიქვამენ როგორც ბუნებრივ, ობიექტურ და გარდაუვალ რეალობას.

რეიფიკაციის პროცესში სოციალური ურთიერთობები კარგავს საკუთარ ადამიანურ და ისტორიულ ბუნებას. ისინი წარმოჩნდება როგორც თითქოს ბუნებრივი კანონები, რომლებიც ინდივიდისგან დამოუკიდებლად მოქმედებს. სწორედ ამიტომ ადამიანები ხშირად ვერ აცნობიერებენ, რომ სოციალური წესრიგი ისტორიული პროცესის შედეგია და არა ბუნებრივი აუცილებლობა.

ლუკაჩის აზრით, ამ პროცესს განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ცნობიერების ფორმირებისთვის. ადამიანები საკუთარ სოციალურ მდგომარეობას ხშირად აღიქვამენ ისე, თითქოს ის ბუნებრივი წესრიგის ნაწილია. შედეგად, ისინი ვერ ხედავენ იმ სტრუქტურებს, რომლებიც მათ სოციალურ მდგომარეობას განსაზღვრავს.

ლუკაჩის ნაშრომმა განსაკუთრებული ყურადღება გაამახვილა ცნობიერებისა და აღქმის როლზე სოციალურ ცხოვრებაში. თუ სოციალური წესრიგი ცნობიერების სპეციფიკურ ფორმებში მყარდება, მაშინ სოციალური კრიტიკა უნდა შეეხოს არა მხოლოდ ეკონომიკურ ურთიერთობებს, არამედ იმ გზებსაც, რომლითაც ადამიანები სამყაროს აღიქვამენ.

ამ იდეამ მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა ფრანკფურტის სკოლის თეორეტიკოსებზე, განსაკუთრებით კულტურისა და ცნობიერების კრიტიკის მიმართულებით.

ზიგმუნდ ფროიდი: ფსიქოანალიზი და ადამიანის შინაგანი სტრუქტურა

ფრანკფურტის სკოლის ინტელექტუალური ფორმირების კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი წყარო იყო ზიგმუნდ ფროიდის ფსიქოანალიზი. მიუხედავად იმისა, რომ ფროიდი თავად არ იყო მარქსისტი, მისი თეორია ადამიანის ფსიქიკის შესახებ მნიშვნელოვან გავლენას ახდენდა სოციალური თეორიის განვითარებაზე.

ფროიდის ხედვის მიხედვით, ადამიანის ქცევა მხოლოდ რაციონალური გადაწყვეტილებებით არ განისაზღვრება. მასში მნიშვნელოვან როლს თამაშობს არაცნობიერი მოტივები, ფსიქოლოგიური კონფლიქტები და ინსტინქტური იმპულსები. ადამიანის ცნობიერი აზროვნება ხშირად მხოლოდ ზედაპირული გამოხატულებაა იმ ფსიქოლოგიური პროცესებისა, რომლებიც არაცნობიერ დონეზე მიმდინარეობს.

ფროიდის თეორიამ განსაკუთრებული მნიშვნელობა მიანიჭა სოციალური ნორმებისა და კულტურული წესრიგის როლს ადამიანის ფსიქიკის ფორმირებაში. საზოგადოება ინდივიდს აწესებს ქცევის გარკვეულ შეზღუდვებს, რაც იწვევს შინაგან დაძაბულობას ინსტინქტურ სურვილებსა და სოციალური წესრიგის მოთხოვნებს შორის.

ამ კონფლიქტის ანალიზმა სოციალური თეორიისთვის ახალი პერსპექტივა შექმნა. თუ სოციალური წესრიგი ადამიანის ფსიქიკაშია ჩაბეჭდილი, მაშინ სოციალური სტაბილურობის მიზეზი მხოლოდ ეკონომიკური სტრუქტურა არ შეიძლება იყოს. აუცილებელია ფსიქოლოგიური მექანიზმების გააზრება, რომლებიც ინდივიდს აიძულებს შეეგუოს არსებულ წესრიგს.

ფროიდის იდეებმა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა ფრანკფურტის სკოლის წარმომადგენლებზე, რომლებმაც ფსიქოანალიზი სოციალური კრიტიკის ინსტრუმენტად გამოიყენეს.

ვილჰელმ რაიხი: ფროიდო-მარქსიზმის მცდელობა

ვილჰელმ რაიხი იყო ერთ-ერთი პირველი მოაზროვნე, რომელმაც სცადა მარქსიზმისა და ფროიდის ფსიქოანალიზის პირდაპირი სინთეზი. მისი თეორიული პროექტი ხშირად მოიხსენიება როგორც ფროიდო-მარქსიზმი.

რაიხის აზრით, პოლიტიკური და სოციალური წესრიგის შენარჩუნება მხოლოდ ეკონომიკური ძალაუფლებით არ ხდება. მას მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ადამიანის ფსიქოლოგიური სტრუქტურაც. მისი ხედვით, სოციალური ინსტიტუტები — განსაკუთრებით ოჯახი და კულტურული მორალი — ქმნის ფსიქოლოგიურ მექანიზმებს, რომლებიც ადამიანებს ავტორიტეტისადმი მორჩილებას ასწავლის.

რაიხი ამტკიცებდა, რომ სოციალური რეპრესია არა მხოლოდ ეკონომიკურ სფეროში, არამედ ადამიანის პირად ცხოვრებაშიც ვლინდება. მისი აზრით, კულტურული და მორალური ნორმები ხშირად ქმნის ფსიქოლოგიურ შეზღუდვებს, რომლებიც ადამიანების ქცევას განსაზღვრავს.

რაიხის თეორიები ფართოდ იყო გავრცელებული მეოცე საუკუნის პირველ ნახევარში და მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა სოციალურ კრიტიკაზე. მიუხედავად იმისა, რომ მისი იდეები ხშირად სადავოდ ითვლებოდა, მან მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა მარქსისტული კრიტიკის ფსიქოლოგიურ მიმართულებაზე გადასვლაში.

ფროიდის ფსიქოანალიზისა და მარქსისტული სოციალური კრიტიკის შერწყმის მცდელობამ შექმნა ინტელექტუალური სივრცე, სადაც სოციალური წესრიგის ანალიზი ეკონომიკური ურთიერთობებიდან გადავიდა კულტურისა და ფსიქოლოგიის სფეროში.

---

ამგვარად, ფრანკფურტის სკოლა არ გაჩენილა ინტელექტუალურ ვაკუუმში. მისი თეორიული საფუძვლები ჩამოყალიბდა იმ დებატების ფარგლებში, რომლებიც მეოცე საუკუნის დასაწყისში მიმდინარეობდა მარქსიზმის კრიზისისა და მისი გადახედვის გარშემო.

გრამშიმ ყურადღება გაამახვილა კულტურულ ჰეგემონიაზე, ლუკაჩმა — ცნობიერებისა და რეიფიკაციის პრობლემაზე, ფროიდმა — ადამიანის ფსიქოლოგიურ სტრუქტურაზე, ხოლო რაიხმა — სოციალური და ფსიქოლოგიური რეპრესიის ურთიერთობაზე.

ამ იდეებმა ერთობლივად შექმნა ის ინტელექტუალური საფუძველი, რომელზეც მოგვიანებით აშენდა ფრანკფურტის სკოლის კრიტიკული თეორია — პროექტი, რომელმაც სოციალური კრიტიკის ცენტრში ეკონომიკის ნაცვლად კულტურა, ცნობიერება და სოციალური ინსტიტუტები მოაქცია.

თავი III

ფრანკფურტის სკოლის ფორმირება და კრიტიკული თეორიის დაბადება

ფრანკფურტის სკოლა წარმოადგენს მეოცე საუკუნის ერთ-ერთ ყველაზე გავლენიან ინტელექტუალურ მიმდინარეობას სოციალურ ფილოსოფიასა და კრიტიკულ სოციალურ თეორიაში. მისი წარმოშობა დაკავშირებულია გერმანიაში შექმნილ სოციალურ და ინტელექტუალურ გარემოსთან, რომელიც პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ ჩამოყალიბდა. იმ პერიოდში ევროპაში მძაფრად განიხილებოდა კაპიტალიზმის კრიზისი, დემოკრატიის მომავალი და სოციალისტური ტრანსფორმაციის შესაძლებლობა. სწორედ ამ დებატების ფონზე ჩამოყალიბდა სოციალური კვლევის ინსტიტუტი, რომელმაც მოგვიანებით კრიტიკული თეორიის სახელით ცნობილი ინტელექტუალური პროექტი წარმოშვა.

ფრანკფურტის სკოლის განსაკუთრებულობა იმაში მდგომარეობდა, რომ მან კლასიკური მარქსიზმი გადაამუშავა და მასში გააერთიანა ფილოსოფიური, სოციოლოგიური, კულტურული და ფსიქოლოგიური ანალიზი. ეკონომიკური დეტერმინიზმის ნაცვლად ყურადღება გადაიტანა კულტურის, ცნობიერების, მასობრივი მედიის, განათლებისა და სოციალური ინსტიტუტების როლზე.

ინსტიტუტის დაარსება

ფრანკფურტის სკოლის ინსტიტუციური საფუძველი იყო სოციალური კვლევის ინსტიტუტი (Institut für Sozialforschung), რომელიც 1923 წელს დაარსდა ფრანკფურტის უნივერსიტეტთან. ინსტიტუტის შექმნა შესაძლებელი გახდა ახალგაზრდა მარქსისტი ინტელექტუალის, ფელიქს ვაილის ფინანსური მხარდაჭერით, რომლის მიზანი იყო ისეთი კვლევითი ცენტრის შექმნა, სადაც მარქსისტული სოციალური ანალიზი აკადემიურ დონეზე განვითარდებოდა.

ინსტიტუტის პირველი დირექტორი იყო კარლ გრიუნბერგი, რომლის ხელმძღვანელობაშიც კვლევა ძირითადად კლასიკური მარქსისტული ეკონომიკური ისტორიისა და სოციალურ-ეკონომიკური პროცესების ანალიზზე იყო ორიენტირებული. თუმცა ინსტიტუტის მიმართულება მნიშვნელოვნად შეიცვალა 1930 წელს, როდესაც მისი ხელმძღვანელობა მაქს ჰორკჰაიმერმა გადაიბარა.

ჰორკჰაიმერის ხელმძღვანელობით ინსტიტუტმა უარი თქვა ეკონომიკური დეტერმინიზმის ვიწრო ჩარჩოზე და გადაიქცა ინტერდისციპლინურ კვლევით ცენტრად, რომელიც აერთიანებდა ფილოსოფიას, სოციოლოგიას, ფსიქოლოგიას, კულტურის თეორიას და პოლიტიკურ ეკონომიას. სწორედ ამ ეტაპზე დაიწყო იმ თეორიული პროგრამის ჩამოყალიბება, რომელიც მოგვიანებით კრიტიკული თეორიის სახელით გახდა ცნობილი.

1930-იან წლებში ინსტიტუტთან დაკავშირებული მოაზროვნეები იყვნენ თეოდორ ადორნო, ჰერბერტ მარკუზე, ერიხ ფრომი, ვალტერ ბენიამინი და სხვა ინტელექტუალები. ნაცისტური რეჟიმის დამყარების შემდეგ ინსტიტუტი იძულებული გახდა გერმანია დაეტოვებინა და დროებით აშშ-ში, კოლუმბიის უნივერსიტეტში გადასულიყო. სწორედ ამ გადასახლებამ მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა კრიტიკული თეორიის განვითარებაზე, რადგან იგი უკვე ამერიკული მასობრივი კულტურისა და ინდუსტრიული საზოგადოების ანალიზზე გადავიდა.

მაქს ჰორკჰაიმერი

ფრანკფურტის სკოლის ინტელექტუალური პროგრამის ცენტრალური ფიგურა იყო მაქს ჰორკჰაიმერი. მისი ხელმძღვანელობით ჩამოყალიბდა კრიტიკული თეორიის ძირითადი მეთოდოლოგიური ჩარჩო.

ჰორკჰაიმერის მთავარი მიზანი იყო სოციალური მეცნიერების ისეთი ფორმის განვითარება, რომელიც მხოლოდ სოციალური რეალობის აღწერით არ შემოიფარგლებოდა. მისი აზრით, ტრადიციული მეცნიერება ხშირად ემსახურებოდა არსებული სოციალური წესრიგის შენარჩუნებას, რადგან იგი რეალობას განიხილავდა როგორც ობიექტურ მოცემულობას, რომლის კრიტიკაც მეცნიერების ამოცანას არ წარმოადგენდა.

ჰორკჰაიმერმა შემოიტანა განსხვავება ტრადიციულ თეორიასა და კრიტიკულ თეორიას შორის. ტრადიციული თეორია ცდილობს სამყაროს აღწერას და ახსნას, ხოლო კრიტიკული თეორია მიზნად ისახავს საზოგადოების კრიტიკას და მისი ტრანსფორმაციის შესაძლებლობების გამოვლენას.

ჰორკჰაიმერისთვის სოციალური თეორია უნდა ყოფილიყო ინტერდისციპლინური. ეკონომიკური სტრუქტურების ანალიზი უნდა შერწყმოდა კულტურის, ფსიქოლოგიისა და სოციალური ინსტიტუტების კვლევას. სწორედ ამ მიდგომამ გახადა ფრანკფურტის სკოლა განსხვავებული როგორც კლასიკური მარქსიზმისგან, ისე ტრადიციული აკადემიური სოციალური მეცნიერებისგან.

თეოდორ ადორნო

თეოდორ ადორნო ფრანკფურტის სკოლის ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი ფილოსოფოსი და კულტურის კრიტიკოსი იყო. მისი ნაშრომები განსაკუთრებით ეხებოდა კულტურის, ესთეტიკისა და მასობრივი საზოგადოების პრობლემებს.

ადორნოს ანალიზში განსაკუთრებული ადგილი უკავია მასობრივი კულტურის კრიტიკას. მისი აზრით, თანამედროვე ინდუსტრიულ საზოგადოებაში კულტურა თანდათან გადაიქცა ინდუსტრიულ პროდუქტად, რომელიც წარმოებულია მასობრივი მოხმარებისთვის. ამ პროცესს მან და ჰორკჰაიმერმა კულტურის ინდუსტრია უწოდეს.

კულტურის ინდუსტრიის კონცეფციის მიხედვით, მედია, ფილმები, მუსიკა და პოპულარული გართობა აღარ არის მხოლოდ კულტურული თვითგამოხატვის ფორმა. ისინი ფუნქციონირებს როგორც სტანდარტიზებული წარმოების სისტემა, რომელიც ქმნის ერთგვაროვან კულტურულ პროდუქტებს და ამით აძლიერებს არსებული სოციალური წესრიგის ლეგიტიმაციას.

ადორნოს ხედვით, კულტურის ინდუსტრია ხელს უწყობს კრიტიკული აზროვნების შესუსტებას. მასობრივი გართობა ქმნის ფსიქოლოგიურ კომფორტს, რომელიც ამცირებს სოციალური კრიტიკის შესაძლებლობას და ინდივიდს ადაპტირებულს ხდის არსებულ სისტემასთან.

ერიხ ფრომი

ერიხ ფრომი ფრანკფურტის სკოლის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი წარმომადგენელი იყო, რომელმაც სოციალური თეორია ფსიქოანალიზთან დააკავშირა. მისი ნაშრომები ძირითადად ეხებოდა ადამიანის ფსიქოლოგიას, ავტორიტეტისადმი დამოკიდებულებას და თავისუფლების პრობლემას თანამედროვე საზოგადოებაში.

ფრომის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ნაშრომია „გაქცევა თავისუფლებისგან“ (1941). ამ წიგნში ის ცდილობდა აეხსნა, რატომ მიმართავენ ადამიანები ავტორიტარულ პოლიტიკურ სისტემებს მაშინაც კი, როდესაც ისინი ფორმალურად თავისუფლებას ზღუდავს.

ფრომის აზრით, თანამედროვე ინდივიდი ხშირად განიცდის იზოლაციას და გაურკვევლობას მასობრივ საზოგადოებაში. თავისუფლება შეიძლება გადაიქცეს ფსიქოლოგიურ ტვირთად, როდესაც ადამიანი კარგავს ტრადიციულ სოციალურ კავშირებს. ასეთ ვითარებაში ავტორიტარული სტრუქტურები შეიძლება წარმოჩნდეს როგორც ფსიქოლოგიური უსაფრთხოების წყარო.

ფრომის ანალიზმა სოციალური თეორიისთვის მნიშვნელოვანი მიმართულება გახსნა: იგი ცდილობდა აეხსნა, თუ როგორ მოქმედებს სოციალური სტრუქტურა ადამიანის ფსიქოლოგიურ განვითარებაზე და როგორ შეიძლება ფსიქოლოგიური ფაქტორები გავლენას ახდენდეს პოლიტიკურ ქცევაზე.

ჰერბერტ მარკუზე

ჰერბერტ მარკუზე ფრანკფურტის სკოლის ერთ-ერთი ყველაზე პოლიტიკური და აქტივისტურ გარემოსთან დაკავშირებული მოაზროვნე იყო. მისი ნაშრომები განსაკუთრებით გავლენიანი გახდა 1960-იანი წლების სტუდენტურ მოძრაობებსა და ახალი მემარცხენეობის ინტელექტუალურ ფორმირებაში.

მარკუზეს აზრით, თანამედროვე ინდუსტრიულ საზოგადოებაში სოციალური კონტროლი უფრო დახვეწილი გახდა. ის აღარ ეფუძნება მხოლოდ პირდაპირ იძულებას, არამედ ეკონომიკურ კეთილდღეობას, სამომხმარებლო კულტურასა და ტექნოლოგიურ კომფორტს.

მისი ცნობილი ნაშრომი „ერთგანზომილებიანი ადამიანი“ აღწერს ისეთ საზოგადოებას, სადაც ტექნოლოგიური პროგრესი და მასობრივი მოხმარება ქმნის კონფორმიზმის გარემოს. ინდივიდები თანდათან კარგავენ კრიტიკული აზროვნების უნარს, რადგან სისტემა მათ მატერიალურ კომფორტს სთავაზობს.

მარკუზე ასევე ცდილობდა დაედგინა ახალი სოციალური ძალები, რომლებიც შეძლებდნენ სისტემის კრიტიკას. მისი აზრით, ტრადიციული მუშათა კლასი უკვე ინტეგრირებული იყო ინდუსტრიულ საზოგადოებაში, ამიტომ რევოლუციური პოტენციალი შეიძლება მოეძებნოს სტუდენტურ მოძრაობებში, ინტელექტუალურ წრეებში და მარგინალიზებულ ჯგუფებში.

ძირითადი ტექსტები

ფრანკფურტის სკოლის ინტელექტუალური გავლენა მნიშვნელოვანწილად განისაზღვრება იმ ტექსტებით, რომლებმაც კრიტიკული თეორიის პროგრამა ჩამოაყალიბა.

მაქს ჰორკჰაიმერის ესე „ტრადიციული და კრიტიკული თეორია“ (1937) წარმოადგენს კრიტიკული თეორიის მეთოდოლოგიურ მანიფესტს. აქ ჰორკჰაიმერი ამტკიცებს, რომ სოციალური მეცნიერება არ უნდა შემოიფარგლოს რეალობის აღწერით; მისი ამოცანაა არსებული სოციალური წესრიგის კრიტიკა და ემანსიპაციის შესაძლებლობების გამოვლენა.

ჰორკჰაიმერისა და ადორნოს ერთობლივი ნაშრომი „განმანათლებლობის დიალექტიკა“ (1944) წარმოადგენს თანამედროვე დასავლური რაციონალობის ერთ-ერთ ყველაზე რადიკალურ კრიტიკას. ავტორები ამტკიცებენ, რომ განმანათლებლობის პროექტი, რომელიც თავდაპირველად ადამიანის გათავისუფლებას ისახავდა მიზნად, საბოლოოდ გადაიქცა კონტროლისა და დომინირების ინსტრუმენტად.

ჰერბერტ მარკუზეს „ერთგანზომილებიანი ადამიანი“ (1964) კი აღწერს იმ სოციალურ პირობებს, რომლებშიც ინდუსტრიული საზოგადოება ახერხებს კრიტიკული აზროვნების ნეიტრალიზაციას. მისი ანალიზი განსაკუთრებით გავლენიანი გახდა სტუდენტურ მოძრაობებსა და ახალი მემარცხენეობის ინტელექტუალურ ფორმირებაში.

ამ ტექსტებმა ერთობლივად ჩამოაყალიბა კრიტიკული თეორიის ძირითადი პროგრამა: სოციალური წესრიგის ანალიზი არა მხოლოდ ეკონომიკური ურთიერთობების, არამედ კულტურის, ცნობიერების, ტექნოლოგიისა და სოციალური ინსტიტუტების დონეზე.

---

ამრიგად, ფრანკფურტის სკოლის ფორმირება უნდა განიხილებოდეს როგორც მარქსისტული თეორიის მნიშვნელოვანი ტრანსფორმაცია. ეკონომიკური დეტერმინიზმის ნაცვლად ყურადღება გადაიტანეს კულტურის, ფსიქოლოგიისა და სოციალური ინსტიტუტების კრიტიკაზე.

ჰორკჰაიმერმა ჩამოაყალიბა კრიტიკული თეორიის მეთოდოლოგიური საფუძველი, ადორნომ განავითარა კულტურის ინდუსტრიის კრიტიკა, ფრომმა სოციალური ფსიქოლოგიის მიმართულება გააძლიერა, ხოლო მარკუზემ კრიტიკული თეორია უფრო მკაფიოდ დაუკავშირა თანამედროვე სოციალური მოძრაობების პოლიტიკურ დებატებს.

ამ ინტელექტუალური პროგრამის საფუძველზე ჩამოყალიბდა კრიტიკული თეორია, რომელმაც მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა მეოცე საუკუნის სოციალურ ფილოსოფიაზე და მოგვიანებით თანამედროვე კულტურულ და პოლიტიკურ დისკურსებზეც.

თავი IV

ამერიკაში გადასახლება, 1968 და ახალი მემარცხენეობა

ფრანკფურტის სკოლის ინტელექტუალური ისტორიის ერთ-ერთი გადამწყვეტი ეტაპი იყო მისი გადასვლა ევროპიდან ამერიკაში და იქიდან შემდგომი გავლენა დასავლურ აკადემიურ და კულტურულ სივრცეზე. ნაცისტური რეჟიმის დამყარებამ გერმანიაში არა მხოლოდ პოლიტიკური კატასტროფა გამოიწვია, არამედ მთლიანად შეცვალა ევროპული ინტელექტუალური ლანდშაფტი. მრავალი ებრაული წარმოშობის და მემარცხენე ინტელექტუალი იძულებული გახდა დაეტოვებინა გერმანია, მათ შორის სოციალური კვლევის ინსტიტუტთან დაკავშირებული მოაზროვნეებიც.

ამ გადასახლებამ მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა კრიტიკული თეორიის განვითარებაში. ევროპული მარქსისტული კრიტიკა ამერიკულ სოციალურ გარემოში მოხვდა, სადაც მას უკვე სხვა ტიპის საზოგადოება შეხვდა — მასობრივი სამომხმარებლო კულტურა, ძლიერი მედია ინდუსტრია, განვითარებული უნივერსიტეტები და დემოკრატიული ინსტიტუტები. სწორედ ამ ახალ გარემოში ჩამოყალიბდა ის თეორიული ხაზი, რომელმაც მოგვიანებით მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა 1960-იანი წლების სტუდენტურ მოძრაობებზე და ახალი მემარცხენეობის ფორმირებაზე.

აშშ-ში გადასვლა

1933 წელს ნაცისტური ხელისუფლების მოსვლის შემდეგ სოციალური კვლევის ინსტიტუტი იძულებული გახდა დაეტოვებინა გერმანია. ინსტიტუტის წევრები თავდაპირველად ევროპაში გადაადგილდებოდნენ, თუმცა საბოლოოდ მისი ძირითადი საქმიანობა გადაიტანეს ამერიკის შეერთებულ შტატებში. ინსტიტუტმა საქმიანობა განაგრძო კოლუმბიის უნივერსიტეტთან თანამშრომლობით.

ამ გადასვლამ კრიტიკული თეორიის კვლევითი მიმართულება მნიშვნელოვნად შეცვალა. თუ ადრე ყურადღება ძირითადად ევროპული კლასობრივი სტრუქტურის ანალიზზე იყო მიმართული, ამერიკაში მოაზროვნეებმა უფრო მეტად დაიწყეს თანამედროვე მასობრივი საზოგადოების კვლევა. ამერიკული კულტურა, მედია, რეკლამა და სამომხმარებლო ეკონომიკა იქცა კრიტიკული ანალიზის ახალ საგნად.

ამავე პერიოდში ფრანკფურტის სკოლის წარმომადგენლები აქტიურად მონაწილეობდნენ სოციალურ-ფსიქოლოგიურ კვლევებში, რომლებიც ცდილობდა აეხსნა ავტორიტარული პოლიტიკური მოძრაობების წარმოშობა და სოციალური ფსიქოლოგიის როლი თანამედროვე საზოგადოებაში. სწორედ ამ კონტექსტში შეიქმნა ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი კვლევა — „ავტორიტარული პიროვნება“.

„ავტორიტარული პიროვნება“

1950 წელს გამოქვეყნებული კვლევა „ავტორიტარული პიროვნება“ წარმოადგენს ფრანკფურტის სკოლის ერთ-ერთ ყველაზე გავლენიან ემპირიულ პროექტს. კვლევის ავტორებს შორის იყვნენ თეოდორ ადორნო, ელს ფენკელ-ბრუნსვიკი, დანიელ ლევინსონი და ნევიტ სანფორდი.

კვლევის მთავარი მიზანი იყო იმის ახსნა, თუ რატომ შეიძლება გარკვეული პიროვნული ტიპები უფრო მეტად იყვნენ მიდრეკილნი ავტორიტარული და ფაშისტური იდეოლოგიების მხარდაჭერისკენ. ავტორები ცდილობდნენ დაედგინათ ფსიქოლოგიური მახასიათებლები, რომლებიც ადამიანებს უფრო მგრძნობიარეს ხდიდა ავტორიტარული პოლიტიკის მიმართ.

კვლევის ფარგლებში შემუშავებულ იქნა所谓 F-Scale (ფაშიზმის სკალა), რომელიც ცდილობდა გაზომოს ისეთი პიროვნული თვისებები, როგორიცაა ავტორიტეტისადმი მორჩილება, კონფორმიზმი, აგრესია განსხვავებული ჯგუფების მიმართ და ტრადიციული სოციალური ნორმების მკაცრი მხარდაჭერა.

კვლევის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი დასკვნა იყო, რომ ავტორიტარული მიდრეკილებები შეიძლება დაკავშირებული იყოს მკაცრ ოჯახურ გარემოსთან, მკაფიო იერარქიასთან და ავტორიტეტის ძლიერ კულტთან. ამგვარად, სოციალური ფსიქოლოგიის ანალიზი ცდილობდა აეხსნა პოლიტიკური ქცევა პიროვნული განვითარების კონტექსტში.

მიუხედავად იმისა, რომ ეს კვლევა ხშირად კრიტიკის საგანი გახდა მეთოდოლოგიური მიზეზებით, იგი მნიშვნელოვანი ეტაპი იყო სოციალური თეორიისა და ფსიქოლოგიის ინტერდისციპლინურ განვითარებაში.

ჰერბერტ მარკუზე და ახალი მემარცხენეობა

ფრანკფურტის სკოლის წარმომადგენლებს შორის ჰერბერტ მარკუზე განსაკუთრებით დიდი გავლენით გამოირჩეოდა 1960-იანი წლების ინტელექტუალურ და პოლიტიკურ მოძრაობებზე. მისი ნაშრომები ფართოდ იკითხებოდა სტუდენტურ მოძრაობებში, განსაკუთრებით ამერიკის შეერთებულ შტატებსა და დასავლეთ ევროპაში.

მარკუზეს აზრით, თანამედროვე ინდუსტრიულ საზოგადოებაში სოციალური კონტროლი უფრო დახვეწილი გახდა. ის აღარ ეფუძნება მხოლოდ იძულებას ან ეკონომიკურ ექსპლუატაციას. ტექნოლოგიური პროგრესი, მასობრივი მოხმარება და მედია ქმნის გარემოს, სადაც ინდივიდები თანდათან ადაპტირდებიან არსებულ სისტემასთან.

მისი ნაშრომი „ერთგანზომილებიანი ადამიანი“ აღწერს ისეთ საზოგადოებას, სადაც ინდივიდები კარგავენ კრიტიკული აზროვნების უნარს, რადგან სისტემა მათ სთავაზობს მატერიალურ კომფორტსა და სტაბილურობას. ამ პირობებში სოციალური კრიტიკა რთულდება, რადგან საზოგადოებრივი უკმაყოფილება ნეიტრალიზდება ეკონომიკური კეთილდღეობითა და კულტურული ინტეგრაციით.

მარკუზე ამტკიცებდა, რომ ტრადიციული მუშათა კლასი დასავლურ საზოგადოებებში უკვე ინტეგრირებული იყო კაპიტალისტურ სისტემაში. ამიტომ სოციალური ცვლილების პოტენციალი შეიძლება აღმოჩნდეს სხვა სოციალურ ჯგუფებში — სტუდენტებში, ინტელექტუალებში და მარგინალიზებულ ჯგუფებში. სწორედ ამ იდეებმა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა 1960-იანი წლების სტუდენტურ მოძრაობებზე.

რუდი დუჩკე და სტუდენტური მოძრაობა

რუდი დუჩკე იყო გერმანელი სტუდენტური მოძრაობის ერთ-ერთი ლიდერი და ახალი მემარცხენეობის მნიშვნელოვანი ფიგურა დასავლეთ ევროპაში. მისი პოლიტიკური სტრატეგია მნიშვნელოვნად იყო შთაგონებული კრიტიკული თეორიისა და მარკუზეს იდეებით.

დუჩკე მიიჩნევდა, რომ სოციალური ტრანსფორმაცია ვერ განხორციელდებოდა მხოლოდ ერთჯერადი რევოლუციური აფეთქებით. დასავლური საზოგადოებები უკვე იმდენად კომპლექსური იყო, რომ საჭირო იყო ხანგრძლივი კულტურული და ინსტიტუციური ბრძოლა.

ამ კონტექსტში მან შემოიტანა სტრატეგია, რომელიც მოგვიანებით ცნობილი გახდა სახელით „გრძელი მარში ინსტიტუტებში“.

„გრძელი მარში ინსტიტუტებში“

„გრძელი მარში ინსტიტუტებში“ აღნიშნავს სტრატეგიას, რომლის მიხედვითაც სოციალური ცვლილება უნდა განხორციელდეს საზოგადოების ძირითადი ინსტიტუტების შიგნით. ეს სტრატეგია ეფუძნებოდა იდეას, რომ კულტურული და პოლიტიკური ძალაუფლება განაწილებულია ისეთ ინსტიტუტებში, როგორიცაა უნივერსიტეტები, მედია, კულტურული ორგანიზაციები და სახელმწიფო ადმინისტრაცია.

ამ მიდგომის მიხედვით, სოციალური ტრანსფორმაცია არ უნდა მოხდეს მხოლოდ ქუჩის პროტესტებით ან პოლიტიკური გადატრიალებით. უფრო ეფექტური გზა შეიძლება იყოს ინტელექტუალური და კულტურული გავლენის გაფართოება იმ ინსტიტუტებში, რომლებიც საზოგადოებრივ აზრს და ნორმებს აყალიბებს.

სტუდენტური მოძრაობები 1960-იან წლებში მნიშვნელოვან როლს თამაშობდნენ ამ სტრატეგიის გავრცელებაში. უნივერსიტეტები იქცა ინტელექტუალური დებატების, პოლიტიკური აქტივიზმის და სოციალური კრიტიკის მნიშვნელოვან სივრცედ. სწორედ ამ გარემოში ჩამოყალიბდა ახალი მემარცხენეობა, რომელიც კლასიკური მარქსიზმის ეკონომიკურ ფოკუსს ავრცელებდა კულტურულ და სოციალურ საკითხებზე.

ამრიგად, ფრანკფურტის სკოლის ამერიკული ეტაპი და 1960-იანი წლების სტუდენტური მოძრაობები ერთმანეთთან მჭიდროდ იყო დაკავშირებული. ევროპული კრიტიკული თეორია ამერიკულ უნივერსიტეტებში ინტელექტუალურ პლატფორმად იქცა, ხოლო სტუდენტურმა მოძრაობებმა მისი ზოგიერთი იდეა უფრო ფართო პოლიტიკურ დებატებში გადაიტანა.

ამ პროცესის შედეგად სოციალური კრიტიკის ცენტრი თანდათან გადაიტანა კლასობრივი ეკონომიკური კონფლიქტიდან კულტურულ, საგანმანათლებლო და ინსტიტუციურ სფეროებში. სწორედ ამ ტრანსფორმაციამ შექმნა საფუძველი ახალი მემარცხენეობისა და თანამედროვე კულტურული პოლიტიკის მრავალი მიმართულებისთვის.

თავი V

მეორე თაობა და პოსტნაციონალური გარდატეხა

ფრანკფურტის სკოლის პირველი თაობის წარმომადგენლები — მაქს ჰორკჰაიმერი, თეოდორ ადორნო და მათი თანამოაზრეები — ძირითადად კონცენტრირებულნი იყვნენ თანამედროვე ინდუსტრიული საზოგადოების კრიტიკაზე. მათი ანალიზი ხშირად პესიმისტურ ტონს ატარებდა: მასობრივი კულტურა, ტექნოლოგიური რაციონალიზაცია და ბიუროკრატიული ორგანიზაცია აღიქმებოდა როგორც ძალები, რომლებიც ინდივიდის ავტონომიას ზღუდავდა და კრიტიკული აზროვნების სივრცეს ავიწროებდა.

მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ პერიოდში ფრანკფურტის სკოლის ინტელექტუალური პროგრამა ახალ ეტაპზე გადავიდა. ამ გარდატეხის ცენტრალური ფიგურა იყო იურგენ ჰაბერმანსი, რომელიც ხშირად განიხილება როგორც კრიტიკული თეორიის მეორე თაობის მთავარი წარმომადგენელი. ჰაბერმანსმა სცადა ფრანკფურტის სკოლის პროექტის განახლება და მისი ინტეგრირება დემოკრატიული პოლიტიკური თეორიისა და სოციალური ფილოსოფიის უფრო ფართო ჩარჩოში.

თუ ადორნოსა და ჰორკჰაიმერის ნაშრომები ხშირად ხაზს უსვამდა თანამედროვე საზოგადოების დომინირების მექანიზმებს, ჰაბერმანსი ცდილობდა დაენახა ისეთი ნორმატიული საფუძველი, რომელიც დემოკრატიულ საზოგადოებას კრიტიკულადაც გააანალიზებდა და ამავე დროს მის ლეგიტიმაციასაც ახსნიდა. მისი პროექტი შეიძლება განიმარტოს როგორც მცდელობა კრიტიკული თეორიისა და დემოკრატიული ლიბერალიზმის გარკვეული სინთეზისა.

იურგენ ჰაბერმანსი

იურგენ ჰაბერმანსი მეოცე საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი სოციალური ფილოსოფოსია. მისი ინტელექტუალური პროექტი ცდილობდა შეენარჩუნებინა კრიტიკული თეორიის ემანსიპატორული მისწრაფება, მაგრამ ამავე დროს გაეთავისუფლებინა იგი იმ პესიმიზმისგან, რომელიც ფრანკფურტის სკოლის პირველ თაობას ახასიათებდა.

ჰაბერმანსის აზრით, თანამედროვე საზოგადოებაში არსებობენ ისეთი სოციალური პრაქტიკები, რომლებიც მთლიანად არ ექვემდებარება დომინირების ლოგიკას. ერთ-ერთი ასეთი სფეროა კომუნიკაცია — ადამიანებს შორის აზრების გაცვლა, დისკუსია და არგუმენტირებული დიალოგი.

ამ იდეამ ჰაბერმანსი მიიყვანა იმ თეორიულ კონცეფციამდე, რომელსაც მან კომუნიკაციური რაციონალობა უწოდა. მისი აზრით, საზოგადოებაში არსებობს ისეთი ტიპის რაციონალობა, რომელიც განსხვავდება ინსტრუმენტული ან ტექნოკრატიული აზროვნებისგან.

კომუნიკაციური რაციონალობა

ჰაბერმანსის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი კონცეფციაა კომუნიკაციური რაციონალობა. ამ იდეის მიხედვით, ადამიანური ურთიერთობები მხოლოდ ძალაუფლების ან ეკონომიკური ინტერესების საფუძველზე არ არის ორგანიზებული. ადამიანებს ასევე აქვთ უნარი, ერთმანეთთან შევიდნენ არგუმენტირებულ დიალოგში და გარკვეულ საკითხებზე კონსენსუსს მიაღწიონ.

ჰაბერმანსის ხედვით, კომუნიკაციური რაციონალობა ეფუძნება დიალოგს, სადაც მონაწილეები ცდილობენ არა ერთმანეთის დამარცხებას, არამედ საერთო გაგების მიღწევას. ასეთ დისკურსში არგუმენტების ძალა უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე სოციალური სტატუსი ან ძალაუფლება.

ამგვარად, ჰაბერმანსი ცდილობდა დაენახა ისეთი ნორმატიული საფუძველი, რომელიც დემოკრატიულ საზოგადოებაში თავისუფალი დისკუსიისა და საჯარო განხილვის შესაძლებლობას ქმნის. მისი აზრით, დემოკრატიული პოლიტიკის ლეგიტიმაცია სწორედ ამ ტიპის საჯარო დისკურსზე უნდა იყოს დაფუძნებული.

თუმცა ამ იდეას კრიტიკოსებიც ჰყავს. ზოგიერთი ავტორი ამტკიცებს, რომ პრაქტიკაში საჯარო დისკურსი ხშირად არ არის სრულად თავისუფალი ძალაუფლებისგან და სოციალური უთანასწორობისგან.

ლეგიტიმაციის კრიზისი

ჰაბერმანსის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი კონცეფცია არის ლეგიტიმაციის კრიზისი, რომელიც მან განსაკუთრებით განავითარა 1970-იან წლებში. მისი აზრით, თანამედროვე კაპიტალისტური სახელმწიფოები ხშირად დგანან პრობლემის წინაშე: როგორ შეინარჩუნონ საზოგადოების მხარდაჭერა მაშინ, როდესაც ეკონომიკური და სოციალური პროცესები სულ უფრო კომპლექსური ხდება.

ჰაბერმანსის მიხედვით, თანამედროვე სახელმწიფოები ასრულებენ ორ განსხვავებულ ფუნქციას. ერთი მხრივ, მათ უნდა უზრუნველყონ ეკონომიკური სტაბილურობა და ხელი შეუწყონ კაპიტალისტური ეკონომიკის ფუნქციონირებას. მეორე მხრივ, მათ უნდა შეინარჩუნონ სოციალური ლეგიტიმაცია მოქალაქეების თვალში.

როდესაც ეკონომიკური პრობლემები ან სოციალური უთანასწორობა იზრდება, სახელმწიფოს შეიძლება გაუჭირდეს ამ ორი ფუნქციის დაბალანსება. ასეთ ვითარებაში წარმოიქმნება ლეგიტიმაციის კრიზისი, ანუ მდგომარეობა, როდესაც მოქალაქეები აღარ აღიქვამენ სახელმწიფო ინსტიტუტებს როგორც სრულად ლეგიტიმურ ავტორიტეტს.

ჰაბერმანსის აზრით, ასეთი კრიზისების თავიდან აცილება შესაძლებელია დემოკრატიული დისკურსის გაძლიერებით — ისეთი საჯარო სივრცის შექმნით, სადაც მოქალაქეები აქტიურად მონაწილეობენ პოლიტიკური გადაწყვეტილებების განხილვაში.

კონსტიტუციური პატრიოტიზმი

ჰაბერმანსის პოლიტიკური თეორიის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი იდეა არის კონსტიტუციური პატრიოტიზმი. ამ კონცეფციის მიხედვით, თანამედროვე დემოკრატიულ საზოგადოებაში მოქალაქეთა ერთიანობა აღარ უნდა ეფუძნებოდეს მხოლოდ ეთნიკურ, კულტურულ ან ეროვნულ იდენტობას.

ჰაბერმანსი ამტკიცებდა, რომ მრავალფეროვან საზოგადოებებში საერთო პოლიტიკური ერთიანობა შეიძლება დაფუძნდეს კონსტიტუციურ პრინციპებზე — კანონის უზენაესობაზე, ადამიანის უფლებებზე და დემოკრატიულ ინსტიტუტებზე. მოქალაქეები ერთიანდებიან არა საერთო წარმომავლობის ან კულტურის გამო, არამედ საერთო პოლიტიკური წესრიგისადმი ერთგულების საფუძველზე.

ამ იდეამ განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძინა ევროპული ინტეგრაციის პროცესში. ჰაბერმანსი მიიჩნევდა, რომ ევროპული ერთიანობა შეიძლება სწორედ ასეთ ნორმატიულ საფუძველზე ჩამოყალიბდეს.

კრიტიკოსების აზრით, კონსტიტუციური პატრიოტიზმი შესაძლოა ვერ ჩაანაცვლოს ის ისტორიული და კულტურული კავშირები, რომლებიც ტრადიციულ ეროვნულ საზოგადოებებს აერთიანებდა.

პოსტნაციონალური კონსტელაცია

ჰაბერმანსის პოლიტიკური თეორიის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ელემენტია პოსტნაციონალური კონსტელაციის კონცეფცია. ამ იდეის მიხედვით, თანამედროვე მსოფლიოში ეროვნული სახელმწიფოს როლი თანდათან იცვლება.

გლობალიზაცია, საერთაშორისო ორგანიზაციები და ტრანსნაციონალური ეკონომიკური ურთიერთობები ქმნის ახალ პოლიტიკურ გარემოს, სადაც გადაწყვეტილებების მნიშვნელოვანი ნაწილი უკვე აღარ მიიღება მხოლოდ ეროვნული სახელმწიფოების დონეზე.

ჰაბერმანსის აზრით, ასეთ პირობებში საჭიროა დემოკრატიული ინსტიტუტების გაფართოება საერთაშორისო დონეზე. მისი ხედვით, დემოკრატიული ლეგიტიმაცია უნდა გავრცელდეს იმ ინსტიტუტებზეც, რომლებიც ეროვნული სახელმწიფოს ფარგლებს სცდება.

ეს იდეა განსაკუთრებით აქტუალურია ევროპული ინტეგრაციის კონტექსტში, სადაც ევროკავშირი წარმოადგენს მრავალდონიან პოლიტიკურ სისტემას, რომელიც აერთიანებს ეროვნულ და ზეეროვნულ მმართველობის ფორმებს.

ამრიგად, ფრანკფურტის სკოლის მეორე თაობამ მნიშვნელოვანი თეორიული გარდატეხა განახორციელა. თუ პირველი თაობა ძირითადად კონცენტრირებული იყო თანამედროვე საზოგადოების კრიტიკაზე და დომინირების მექანიზმების ანალიზზე, ჰაბერმანსმა სცადა უფრო კონსტრუქციული ნორმატიული საფუძვლის შემუშავება დემოკრატიული პოლიტიკისთვის.

მისი თეორიები — კომუნიკაციური რაციონალობა, ლეგიტიმაციის კრიზისი, კონსტიტუციური პატრიოტიზმი და პოსტნაციონალური კონსტელაცია — წარმოადგენს მცდელობას გააზრებულ იქნას თანამედროვე დემოკრატიული საზოგადოების შესაძლებლობები გლობალიზაციისა და ინსტიტუციური ტრანსფორმაციების პირობებში.

ამავე დროს, ამ კონცეფციებმა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა თანამედროვე პოლიტიკურ დებატებზე ეროვნული სუვერენიტეტის, დემოკრატიული ლეგიტიმაციისა და ტრანსნაციონალური მმართველობის შესახებ.

თავი VI

გაფართოებული კრიტიკული მატრიცა

ფრანკფურტის სკოლის მეორე თაობის შემდეგ კრიტიკული თეორია აღარ დარჩა ერთ კონკრეტულ სკოლად ან მკაფიოდ განსაზღვრულ ინტელექტუალურ ჯგუფად. ის გადაიქცა ფართო მეთოდოლოგიურ და ნორმატიულ ჩარჩოდ, რომელმაც გავლენა მოახდინა მრავალ სხვადასხვა თეორიულ მიმართულებაზე. მეოცე საუკუნის მეორე ნახევრიდან კრიტიკული თეორიის იდეები გადაიკვეთა პოსტსტრუქტურალიზმთან, პოსტკოლონიურ თეორიასთან, კულტურულ კვლევებთან და სოციალური სამართლიანობის სხვადასხვა მოძრაობასთან.

ამ პროცესის შედეგად ჩამოყალიბდა ის, რასაც შეიძლება ეწოდოს გაფართოებული კრიტიკული მატრიცა — ინტელექტუალური სივრცე, სადაც სხვადასხვა თეორიული მიმართულება იზიარებს რამდენიმე საერთო წინაპირობას. ამ მიმართულებებისთვის დამახასიათებელია სოციალური რეალობის გააზრება ძალაუფლების ურთიერთობების პრიზმაში, ნორმებისა და ცოდნის კრიტიკული დეკონსტრუქცია, და ყურადღების გადატანა კულტურულ, იდენტობრივ და სიმბოლურ კონფლიქტებზე.

ამ გაფართოებული ინტელექტუალური მატრიცის ფორმირებაში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს ისეთი მოაზროვნეებმა, როგორებიც არიან მიშელ ფუკო, ფრანც ფანონი და აქსელ ჰონეტი. მათი ნაშრომები სხვადასხვა მიმართულებით ავითარებდა კრიტიკული თეორიის თემებს — ძალაუფლებისა და ცოდნის ურთიერთობას, კოლონიური მემკვიდრეობის კრიტიკას და სოციალური აღიარების მნიშვნელობას თანამედროვე საზოგადოებაში.

მიშელ ფუკო: ძალაუფლება და ცოდნა

ფრანგი ფილოსოფოსი მიშელ ფუკო არ იყო ფრანკფურტის სკოლის წევრი, თუმცა მისი ნაშრომები ხშირად განიხილება კრიტიკული თეორიის გაფართოებულ ინტელექტუალურ გარემოში. ფუკოს კვლევები განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობდა ცოდნის სისტემებს, ინსტიტუციურ პრაქტიკებს და ძალაუფლების ფორმებს თანამედროვე საზოგადოებაში.

ფუკოს ერთ-ერთი მთავარი იდეა არის ძალაუფლებისა და ცოდნის ურთიერთკავშირი. მისი აზრით, ცოდნა არასოდეს არის სრულად ნეიტრალური. სხვადასხვა ცოდნის ფორმები — მაგალითად მედიცინა, ფსიქიატრია, კრიმინოლოგია ან სოციალური მეცნიერება — ხშირად დაკავშირებულია იმ ინსტიტუციურ სტრუქტურებთან, რომლებიც განსაზღვრავს საზოგადოებრივ ნორმებს.

ფუკოს ანალიზი განსაკუთრებით ეხებოდა თანამედროვე ინსტიტუტებს, როგორიცაა ციხეები, საავადმყოფოები, სკოლები და ფსიქიატრიული დაწესებულებები. მისი აზრით, ამ ინსტიტუტებმა შექმნეს დისციპლინარული საზოგადოების ახალი ფორმა, სადაც სოციალური კონტროლი ხორციელდება არა მხოლოდ ძალადობით, არამედ ნორმების, ცოდნისა და თვითკონტროლის მეშვეობით.

ფუკოს კვლევებმა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა სოციალურ თეორიაზე, რადგან მან ყურადღება გაამახვილა იმაზე, თუ როგორ ქმნის ძალაუფლება სოციალურ კატეგორიებს და ნორმებს, რომლებიც შემდეგ საზოგადოებრივ რეალობად აღიქმება.

ფრანც ფანონი: პოსტკოლონიური კრიტიკა

ფრანც ფანონი იყო მარტინიკელი ფსიქიატრი და პოლიტიკური მოაზროვნე, რომლის ნაშრომებმა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა პოსტკოლონიურ თეორიაზე. მისი მთავარი ინტერესის სფერო იყო კოლონიური სისტემის ფსიქოლოგიური და კულტურული შედეგები.

ფანონის ნაშრომები, განსაკუთრებით „დამიწებულთა წყევა“ (The Wretched of the Earth), აღწერს კოლონიური ძალაუფლების გავლენას როგორც სოციალურ სტრუქტურებზე, ისე კოლონიზებული საზოგადოებების ფსიქოლოგიურ მდგომარეობაზე. მისი აზრით, კოლონიური მმართველობა ქმნის არა მხოლოდ ეკონომიკურ უთანასწორობას, არამედ ღრმა კულტურულ და ფსიქოლოგიურ დაყოფას.

ფანონის ანალიზი ხაზს უსვამს იმას, რომ კოლონიური გამოცდილება აყალიბებს იდენტობის რთულ და ხშირად ტრავმულ ფორმებს. მისი აზრით, დეკოლონიზაცია არ არის მხოლოდ პოლიტიკური დამოუკიდებლობის მიღწევა; ის ასევე მოითხოვს კულტურული და ფსიქოლოგიური გათავისუფლების პროცესს.

ფანონის იდეებმა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა პოსტკოლონიურ კვლევებზე და მოგვიანებით ინტელექტუალურ დებატებზე კულტურის, რასის და ისტორიული მეხსიერების შესახებ.

აქსელ ჰონეტი: აღიარების თეორია

ფრანკფურტის სკოლის მეორე თაობის შემდეგ კრიტიკული თეორიის ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი განვითარება უკავშირდება გერმანელ ფილოსოფოს აქსელ ჰონეტს. ჰონეტი ხშირად განიხილება კრიტიკული თეორიის მესამე თაობის წარმომადგენლად.

ჰონეტის თეორიის ცენტრალური ცნება არის აღიარება. მისი აზრით, ადამიანური თავისუფლება და სოციალური სამართლიანობა დამოკიდებულია იმაზე, თუ რამდენად აღიარებულია ინდივიდი და მისი იდენტობა საზოგადოებაში.

ჰონეტის მიხედვით, ადამიანები საჭიროებენ სამი ტიპის აღიარებას: პირად ურთიერთობებში (მაგალითად ოჯახში), სამართლებრივ სივრცეში (როგორც უფლებების მატარებელი პირები) და სოციალურ ცხოვრებაში (როგორც საზოგადოების წევრები). როდესაც რომელიმე ამ სფეროში აღიარება ირღვევა, ჩნდება სოციალური კონფლიქტები.

ამ ხედვამ კრიტიკული თეორიის ფოკუსი ნაწილობრივ გადაიტანა ეკონომიკური უთანასწორობიდან აღიარების პოლიტიკაზე — იმ ბრძოლაზე, რომელიც სხვადასხვა სოციალური ჯგუფი აწარმოებს საკუთარი იდენტობისა და ღირსების აღიარებისთვის.

აღიარების პოლიტიკა

აღიარების პოლიტიკა წარმოადგენს სოციალურ და პოლიტიკურ დებატებს იმ საკითხებზე, რომლებიც დაკავშირებულია სოციალური ჯგუფების კულტურულ სტატუსთან და საზოგადოებრივ აღქმასთან. ეს მიდგომა განსაკუთრებით აქტუალური გახდა მეოცე საუკუნის მეორე ნახევარში, როდესაც პოლიტიკურ დღის წესრიგში უფრო მნიშვნელოვანი გახდა ისეთი თემები, როგორიცაა რასობრივი თანასწორობა, გენდერული უფლებები და კულტურული მრავალფეროვნება.

აღიარების პოლიტიკის მიხედვით, სოციალური უთანასწორობა ხშირად დაკავშირებულია არა მხოლოდ ეკონომიკურ პირობებთან, არამედ კულტურულ სტატუსთან და საზოგადოებრივ წარმოდგენებთან. შესაბამისად, სოციალური სამართლიანობისთვის ბრძოლა შეიძლება მოიცავდეს არა მხოლოდ მატერიალურ რესურსებზე წვდომას, არამედ სოციალური ღირსების და იდენტობის აღიარებასაც.

იდენტობის პოლიტიკა

აღიარების პოლიტიკის განვითარებასთან ერთად გაჩნდა ცნება იდენტობის პოლიტიკა, რომელიც აღწერს პოლიტიკურ მოძრაობებს, რომლებიც ორგანიზებულია კონკრეტული სოციალური ან კულტურული იდენტობების გარშემო. ასეთი იდენტობები შეიძლება დაკავშირებული იყოს რასასთან, ეთნიკურ წარმომავლობასთან, სქესთან, სექსუალურ ორიენტაციასთან ან სხვა სოციალურ კატეგორიებთან.

იდენტობის პოლიტიკის მთავარი მიზანია იმ სოციალური ჯგუფების უფლებებისა და ინტერესების დაცვა, რომლებიც ისტორიულად განიცდიდნენ დისკრიმინაციას ან გამორიცხვას. ამ მიდგომის მიხედვით, სოციალური გამოცდილება მნიშვნელოვნად განსხვავდება სხვადასხვა ჯგუფისთვის, ამიტომ პოლიტიკურ დებატებში მნიშვნელოვანია ამ განსხვავებების აღიარება.

იდენტობის პოლიტიკა გახდა თანამედროვე სოციალური მოძრაობების მნიშვნელოვანი ნაწილი, განსაკუთრებით დასავლურ დემოკრატიებში.

კრიტიკული რასობრივი თეორია, ინტერსექციულობა და პოსტკოლონიური კვლევები

კრიტიკული თეორიის გაფართოებულ ინტელექტუალურ მატრიცაში მნიშვნელოვან როლს თამაშობს რამდენიმე თანამედროვე თეორიული მიმართულება. მათ შორის განსაკუთრებით აღსანიშნავია კრიტიკული რასობრივი თეორია (Critical Race Theory), ინტერსექციულობა და პოსტკოლონიური კვლევები.

კრიტიკული რასობრივი თეორია განვითარდა ძირითადად ამერიკულ სამართლებრივ კვლევებში. მისი მთავარი მიზანი არის იმის ანალიზი, თუ როგორ შეიძლება სამართლებრივი და სოციალური ინსტიტუტები ირიბად აგრძელებდეს რასობრივ უთანასწორობას.

ინტერსექციულობის კონცეფცია, რომელიც განსაკუთრებით დაკავშირებულია კიმბერლი კრენშოს ნაშრომებთან, ცდილობს აჩვენოს, რომ სოციალური უთანასწორობა ხშირად მოქმედებს მრავალ განზომილებაში ერთდროულად. მაგალითად, რასა, სქესი და კლასობრივი მდგომარეობა შეიძლება ერთმანეთთან გადაჯაჭვული იყოს და შექმნას რთული სოციალური გამოცდილება.

პოსტკოლონიური კვლევები კი ყურადღებას ამახვილებს იმაზე, თუ როგორ აგრძელებს კოლონიური ისტორია გავლენას თანამედროვე კულტურულ, პოლიტიკურ და ეკონომიკურ ურთიერთობებზე.

ამრიგად, კრიტიკული თეორიის ინტელექტუალური მემკვიდრეობა დროთა განმავლობაში გადაიქცა ფართო და მრავალფეროვან თეორიულ სივრცედ. ფუკოს ძალაუფლების ანალიზი, ფანონის პოსტკოლონიური კრიტიკა და ჰონეტის აღიარების თეორია სხვადასხვა მიმართულებით ავითარებდა იმ პრობლემებს, რომლებიც თავდაპირველად ფრანკფურტის სკოლამ წამოჭრა.

ამ გაფართოებულ კრიტიკულ მატრიცაში სოციალური კონფლიქტების ანალიზი სულ უფრო მეტად გადადის კულტურის, იდენტობისა და სიმბოლური ძალაუფლების სფეროში. სწორედ ამ ინტელექტუალურ გარემოში განვითარდა თანამედროვე დებატები სოციალური სამართლიანობის, იდენტობის პოლიტიკისა და კულტურული ცვლილებების შესახებ.

თავი VII

ინსტიტუციური ჰეგემონია და თანამედროვე გამოვლინებები

კრიტიკული თეორიის ინტელექტუალური განვითარება მხოლოდ აკადემიურ დებატებში არ დარჩენილა. მეოცე საუკუნის მეორე ნახევრიდან მისი ზოგიერთი იდეა თანდათან გადაიქცა ინსტიტუციურ პრაქტიკად სხვადასხვა სფეროში — განსაკუთრებით განათლებაში, მედიაში, კულტურულ წარმოებასა და ორგანიზაციულ მართვაში.

ამ პროცესის ანალიზი ხშირად ეფუძნება კულტურული ჰეგემონიის კონცეფციას, რომლის მიხედვითაც საზოგადოებრივი ნორმები და წარმოდგენები დიდწილად ყალიბდება იმ ინსტიტუტებში, რომლებიც ცოდნის, ინფორმაციისა და კულტურის წარმოებას აკონტროლებს. უნივერსიტეტები, მედია, კულტურული ინდუსტრიები და ორგანიზაციული ბიუროკრატიები ქმნის იმ ნორმატიულ გარემოს, სადაც ფორმირდება სოციალური ღირებულებები და პოლიტიკური დისკურსები.

ციფრული ტექნოლოგიების განვითარებამ ამ პროცესს ახალი განზომილება შემატა. ინფორმაციის გავრცელების ინფრასტრუქტურა სულ უფრო მეტად კონცენტრირდება დიდ ტექნოლოგიურ პლატფორმებში, რომლებიც მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს საჯარო დისკურსზე და სოციალური ნორმების ფორმირებაზე. შედეგად, კულტურული და ინსტიტუციური ჰეგემონია თანამედროვე საზოგადოებაში ხშირად დაკავშირებულია არა მხოლოდ ტრადიციულ ინსტიტუტებთან, არამედ ციფრულ ინფრასტრუქტურასთანაც.

უნივერსიტეტები

თანამედროვე უნივერსიტეტები მნიშვნელოვან როლს თამაშობენ ცოდნის წარმოებაში და ინტელექტუალური დისკურსის ფორმირებაში. მეოცე საუკუნის მეორე ნახევრიდან უნივერსიტეტები გადაიქცა არა მხოლოდ განათლების ინსტიტუტებად, არამედ სოციალური და პოლიტიკური დებატების ცენტრებადაც.

1960-იანი წლების სტუდენტური მოძრაობების შემდეგ უნივერსიტეტებში გაჩნდა ახალი აკადემიური მიმართულებები, როგორიცაა კულტურული კვლევები, გენდერული კვლევები, ეთნიკური კვლევები და პოსტკოლონიური კვლევები. ამ მიმართულებებმა გააფართოვა სოციალური ანალიზის სფერო და ყურადღება გაამახვილა კულტურულ, იდენტობრივ და ისტორიულ საკითხებზე.

ამავე დროს უნივერსიტეტები ხშირად იქცა სივრცედ, სადაც მიმდინარეობს დებატები აკადემიური თავისუფლების, იდეოლოგიური მრავალფეროვნებისა და საჯარო დისკურსის ნორმების შესახებ.

კრიტიკული პედაგოგიკა

განათლების სფეროში კრიტიკული თეორიის გავლენის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მიმართულებაა კრიტიკული პედაგოგიკა. ამ მიდგომის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი წარმომადგენელი იყო პაულო ფრეირე, რომლის ნაშრომი „დაჩაგრულთა პედაგოგიკა“ განათლების როლს განიხილავს სოციალური ემანსიპაციის კონტექსტში.

კრიტიკული პედაგოგიკის მიხედვით, განათლება არ არის მხოლოდ ცოდნის გადაცემის პროცესი. ის ასევე წარმოადგენს სოციალურ და პოლიტიკურ პრაქტიკას, რომელიც შეიძლება ხელს უწყობდეს როგორც სოციალური უთანასწორობის შენარჩუნებას, ასევე მისი კრიტიკის განვითარებას.

ამ მიდგომაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება სტუდენტების აქტიურ მონაწილეობას, დიალოგს და სოციალური გამოცდილების გააზრებას.

მედია

მედია თანამედროვე საზოგადოებაში წარმოადგენს ერთ-ერთ მთავარ სივრცეს, სადაც ფორმირდება საზოგადოებრივი აზრი და კულტურული ნორმები. ტელევიზია, კინო, პრესა და ციფრული მედია მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს იმაზე, თუ როგორ აღიქვამენ ადამიანები სოციალურ რეალობას.

მედიის როლი განსაკუთრებით გაიზარდა ინტერნეტის და სოციალური ქსელების განვითარებასთან ერთად. ინფორმაციის გავრცელების სიჩქარე და მასშტაბი მნიშვნელოვნად გაიზარდა, ხოლო ინდივიდებს მიეცათ შესაძლებლობა უფრო აქტიურად მონაწილეობდნენ საჯარო დისკურსში.

ამავე დროს გაჩნდა დებატები ინფორმაციის ფილტრაციის, დეზინფორმაციის, პლატფორმების რეგულაციის და სიტყვის თავისუფლების საკითხებზე.

ციფრული კულტურის ინდუსტრია

ციფრული ტექნოლოგიების განვითარებამ მნიშვნელოვნად შეცვალა კულტურული წარმოების სტრუქტურა. მუსიკა, კინო, ახალი ამბები და სხვა კულტურული პროდუქტები სულ უფრო მეტად ვრცელდება ონლაინ პლატფორმების მეშვეობით.

ეს პლატფორმები ქმნის ახალ ტიპის კულტურულ ეკოსისტემას, სადაც ალგორითმები მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ინფორმაციის გავრცელებაში. მომხმარებლები ხშირად იღებენ ისეთ კონტენტს, რომელიც მათ ინტერესებს ან წინა აქტივობას შეესაბამება.

ამ პროცესს ზოგჯერ აღწერენ როგორც ციფრული კულტურის ინდუსტრიას — სისტემას, სადაც კულტურული პროდუქცია, მომხმარებლის ყურადღება და მონაცემები ერთმანეთთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული.

ალგორითმული რეგულაცია

ციფრულ პლატფორმებში ინფორმაციის გავრცელება ხშირად რეგულირდება ალგორითმების მეშვეობით. ეს ალგორითმები განსაზღვრავს, რომელი კონტენტი გამოჩნდება მომხმარებლის ეკრანზე, როგორ გავრცელდება ინფორმაცია და რომელი თემები გახდება უფრო ხილული.

ამ პროცესმა წარმოშვა ახალი დებატები ალგორითმული რეგულაციის შესახებ. მკვლევარები და პოლიტიკის შემქმნელები განიხილავენ, თუ როგორ შეიძლება გავლენა მოახდინოს ალგორითმულმა სისტემებმა საჯარო დისკურსზე, ინფორმაციის მრავალფეროვნებაზე და სიტყვის თავისუფლებაზე.

ზოგიერთი მკვლევარი აღნიშნავს, რომ ალგორითმული გადაწყვეტილებები ხშირად არ არის სრულად გამჭვირვალე, რაც ახალ გამოწვევებს ქმნის დემოკრატიული კონტროლისა და ანგარიშვალდებულების თვალსაზრისით.

„Cancel culture“

თანამედროვე კულტურულ დებატებში ხშირად გამოიყენება ტერმინი „cancel culture“, რომელიც აღწერს სოციალურ პრაქტიკას, როდესაც გარკვეული პირები ან ორგანიზაციები კრიტიკის, ბოიკოტის ან სოციალური ზეწოლის სამიზნე ხდება მათი განცხადებების ან ქმედებების გამო.

ამ საკითხზე დებატები საკმაოდ პოლარიზებულია. ზოგიერთი ავტორი მიიჩნევს, რომ ასეთი პრაქტიკა წარმოადგენს სოციალური ანგარიშვალდებულების ფორმას და საშუალებას აძლევს საზოგადოებას გამოხატოს პროტესტი შეურაცხმყოფელი ან დისკრიმინაციული ქცევის წინააღმდეგ.

სხვა მკვლევრები კი აღნიშნავენ, რომ ასეთი მექანიზმები შეიძლება ქმნიდეს თვითცენზურის გარემოს და ზღუდავდეს საჯარო დისკუსიის თავისუფლებას.

DEI და ორგანიზაციული ბიუროკრატია

ბოლო წლებში ბევრმა უნივერსიტეტმა, კორპორაციამ და სახელმწიფო ორგანიზაციამ დანერგა პროგრამები, რომლებიც მიზნად ისახავს მრავალფეროვნების, თანასწორობისა და ჩართულობის (DEI — Diversity, Equity, Inclusion) მხარდაჭერას.

ამ პროგრამების მიზანია სხვადასხვა სოციალური ჯგუფისთვის თანაბარი შესაძლებლობების შექმნა და ორგანიზაციებში უფრო ინკლუზიური გარემოს განვითარება. ხშირად ეს ინიციატივები მოიცავს ტრენინგებს, პოლიტიკის ცვლილებებს და სპეციალური ადმინისტრაციული ერთეულების შექმნას.

ამ მიმართულებამაც წარმოშვა მნიშვნელოვანი დებატები. მხარდამჭერები მიიჩნევენ, რომ ასეთი პროგრამები ხელს უწყობს ისტორიული უთანასწორობის შემცირებას და ორგანიზაციული კულტურის გაუმჯობესებას. კრიტიკოსები კი ზოგჯერ აღნიშნავენ, რომ ასეთი პოლიტიკა შეიძლება გახდეს ზედმეტად ბიუროკრატიული ან იდეოლოგიურად მიკერძოებული.

ამრიგად, თანამედროვე საზოგადოებაში კრიტიკული თეორიის იდეები სხვადასხვა ინსტიტუციურ სფეროში სხვადასხვაგვარად აისახება. უნივერსიტეტები, მედია, ციფრული პლატფორმები და ორგანიზაციული სტრუქტურები ქმნის იმ გარემოს, სადაც მიმდინარეობს დებატები ცოდნის, ძალაუფლების და სოციალური ნორმების შესახებ.

ამ პროცესების შეფასება ხშირად დამოკიდებულია თეორიულ და პოლიტიკურ პერსპექტივებზე. თუმცა აშკარაა, რომ კულტურული და ინსტიტუციური სივრცე თანამედროვე საზოგადოებაში მნიშვნელოვან როლს თამაშობს სოციალურ ცვლილებებსა და საზოგადოებრივ დისკურსში.

თავი VIII

მენეჯერული სახელმწიფო, ბიოპოლიტიკა და ეკონომიკური კონტროლი

თანამედროვე დასავლური საზოგადოებების პოლიტიკური და ინსტიტუციური ტრანსფორმაციის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ასპექტია სახელმწიფოს ფუნქციების ცვლილება. ტრადიციული ლიბერალური სახელმწიფოს მოდელი, რომელიც ძირითადად კანონის აღსრულებასა და უსაფრთხოების უზრუნველყოფაზე იყო ორიენტირებული, თანდათან შეიცვალა უფრო კომპლექსური მმართველობითი სისტემით. ამ ახალ მოდელში სახელმწიფო, საერთაშორისო ინსტიტუტები და კორპორაციული სტრუქტურები უფრო აქტიურად მონაწილეობენ სოციალური ქცევის რეგულირებასა და ეკონომიკური პროცესების მიმართულების განსაზღვრაში.

ამ ცვლილებებს სხვადასხვა თეორიული პერსპექტივიდან აღწერენ. ზოგიერთი ავტორი მათ მენეჯერული სახელმწიფოს ფორმირებას უკავშირებს, სადაც პოლიტიკურ გადაწყვეტილებებს ხშირად იღებენ ტექნოკრატიული და ადმინისტრაციული ელიტები. სხვა კვლევები ყურადღებას ამახვილებს ბიოპოლიტიკის კონცეფციაზე, რომელიც აღწერს იმას, თუ როგორ ხდება მოსახლეობის მართვა ჯანმრთელობის, უსაფრთხოების და სოციალური კეთილდღეობის პოლიტიკის მეშვეობით.

ეს ტენდენციები განსაკუთრებით თვალსაჩინო გახდა ოცდამეერთე საუკუნეში, როდესაც ტექნოლოგიურმა განვითარებამ, გლობალურმა კრიზისებმა და საერთაშორისო ეკონომიკურმა ქსელებმა სახელმწიფოსა და კერძო სექტორს შორის ახალი ურთიერთობები შექმნა.

თერაპიული მმართველობა

„თერაპიული სახელმწიფოს“ ცნება გამოიყენება იმ მმართველობითი მოდელის აღსაწერად, სადაც სახელმწიფო ინსტიტუტები და საზოგადოებრივი პოლიტიკა სულ უფრო მეტად ეხება მოქალაქეთა ფსიქოლოგიურ და სოციალურ კეთილდღეობას. პოლიტიკის მიზანი აღარ არის მხოლოდ სამართლებრივი წესრიგის დაცვა; ის ასევე ცდილობს გავლენა მოახდინოს ადამიანების ქცევაზე, ცხოვრების წესზე და სოციალურ ურთიერთობებზე.

ასეთი მიდგომა განსაკუთრებით გავრცელებულია ისეთ სფეროებში, როგორიცაა საზოგადოებრივი ჯანმრთელობა, განათლება, სოციალური პოლიტიკა და უსაფრთხოების პროგრამები. სახელმწიფო ცდილობს შექმნას პროგრამები, რომლებიც მიზნად ისახავს მოსახლეობის კეთილდღეობის გაუმჯობესებას, რისკების შემცირებას და სოციალური პრობლემების პრევენციას.

კრიტიკოსები ზოგჯერ აღნიშნავენ, რომ ასეთი პოლიტიკა შეიძლება გადაიზარდოს ზედმეტ ადმინისტრაციულ ჩარევაში, როდესაც სახელმწიფო ან სხვა ინსტიტუტები ცდილობენ განსაზღვრონ მოქალაქეთა ქცევის ნორმები.

პათოლოგიზაცია

თანამედროვე სოციალურ დისკურსში ხშირად ხდება გარკვეული ქცევების, აზრების ან სოციალური პრაქტიკების პათოლოგიზაცია — ანუ მათი აღქმა როგორც სოციალური ან ფსიქოლოგიური პრობლემის. ეს პროცესი შეიძლება დაკავშირებული იყოს მედიცინის, ფსიქოლოგიის და სოციალური მეცნიერებების გავლენის ზრდასთან საჯარო პოლიტიკაში.

სოციალური პრობლემების სამედიცინო ან ფსიქოლოგიური კატეგორიებით აღწერამ ზოგჯერ შეიძლება ხელი შეუწყოს პრობლემების უკეთ გააზრებას და მკურნალობას. თუმცა კრიტიკული ანალიზი ასევე მიუთითებს იმაზე, რომ ასეთი მიდგომა შეიძლება გახდეს სოციალური კონტროლის ინსტრუმენტიც, როდესაც განსხვავებული აზრი ან ქცევა განიხილება როგორც ნორმიდან გადახრა.

ჯანმრთელობის მენეჯმენტი

საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პოლიტიკა თანამედროვე სახელმწიფოს ერთ-ერთ ცენტრალურ ფუნქციად იქცა. განსაკუთრებით გლობალური პანდემიების, დემოგრაფიული ცვლილებების და ტექნოლოგიური პროგრესის ფონზე, ჯანმრთელობის სისტემები უფრო აქტიურად მართავენ მოსახლეობის ჯანმრთელობის მონაცემებს, პრევენციულ პროგრამებს და სამედიცინო ინფრასტრუქტურას.

ჯანმრთელობის მენეჯმენტი მოიცავს ფართო სპექტრის პოლიტიკებს — ვაქცინაციის პროგრამებს, ეპიდემიოლოგიურ მონიტორინგს, ცხოვრების წესის რეკომენდაციებს და სამედიცინო რეგულაციას. ამ სფეროში პოლიტიკის მიზანია მოსახლეობის ჯანმრთელობის გაუმჯობესება და საზოგადოებრივი რისკების შემცირება.

ამავე დროს, ჯანმრთელობის მონაცემების ციფრულმა მართვამ წარმოშვა ახალი დებატები პირადი მონაცემების დაცვაზე, სახელმწიფო რეგულაციაზე და ინდივიდუალური თავისუფლების საზღვრებზე.

ბიო-ძალაუფლება

ფრანგი ფილოსოფოსის მიშელ ფუკოს მიერ შემოტანილი ცნება ბიო-ძალაუფლება აღწერს მმართველობის ისეთ ფორმას, რომელიც მიმართულია მოსახლეობის მართვაზე როგორც ბიოლოგიური ერთეულის. ბიოპოლიტიკა მოიცავს პოლიტიკებს, რომლებიც ეხება სიცოცხლის ხანგრძლივობას, ჯანმრთელობას, დემოგრაფიას და მოსახლეობის ქცევას.

ფუკოს მიხედვით, თანამედროვე სახელმწიფოს ძალაუფლება ხშირად არ ვლინდება მხოლოდ იძულებით ან სამართლებრივი სანქციებით. ის ასევე მოქმედებს ისეთი მექანიზმებით, რომლებიც ადამიანებს გარკვეული ნორმების მიხედვით ცხოვრებას უბიძგებს — მაგალითად ჯანდაცვის პოლიტიკა, სტატისტიკური მონიტორინგი ან სოციალური პროგრამები.

ბიოპოლიტიკის ანალიზი ცდილობს გააანალიზოს, თუ როგორ შეიძლება ასეთი მმართველობითი მექანიზმები გავლენას ახდენდეს ინდივიდის თავისუფლებასა და სოციალურ ორგანიზაციაზე.

ESG

ბოლო წლებში ეკონომიკურ და კორპორაციულ დისკურსში მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავა კონცეფციამ ESG (Environmental, Social, Governance). ეს ჩარჩო გამოიყენება იმის შესაფასებლად, თუ რამდენად ითვალისწინებს კომპანიების საქმიანობა გარემოსდაცვით, სოციალურ და მმართველობით სტანდარტებს.

ESG კრიტერიუმები ხშირად გამოიყენება ინვესტორების მიერ, რომლებიც ცდილობენ შეაფასონ კომპანიების გრძელვადიანი მდგრადობა და სოციალური პასუხისმგებლობა. ბევრი კორპორაცია და ფინანსური ინსტიტუტი ცდილობს ინტეგრირება მოახდინოს ამ სტანდარტების საკუთარ სტრატეგიებში.

ამავე დროს, ESG გახდა აქტიური დებატების საგანი ეკონომიკურ და პოლიტიკურ სფეროში. მხარდამჭერები მას განიხილავენ როგორც თანამედროვე ეკონომიკის მდგრადობის ინსტრუმენტს, ხოლო კრიტიკოსები ზოგჯერ აღნიშნავენ, რომ ის შეიძლება გახდეს ეკონომიკური და პოლიტიკური გავლენის მექანიზმი.

კორპორაციული აქტივიზმი

თანამედროვე ეკონომიკაში კომპანიები სულ უფრო ხშირად მონაწილეობენ სოციალურ და პოლიტიკურ დებატებში. ეს ტენდენცია ხშირად მოიხსენიება როგორც კორპორაციული აქტივიზმი. კომპანიები საჯაროდ გამოხატავენ პოზიციებს ისეთ საკითხებზე, როგორიცაა გარემოს დაცვა, სოციალური თანასწორობა, ადამიანის უფლებები და სხვა საზოგადოებრივი თემები.

კორპორაციული აქტივიზმი შეიძლება დაკავშირებული იყოს როგორც მორალურ პოზიციებთან, ისე ბიზნეს სტრატეგიებთან. ბევრი კომპანია ცდილობს შექმნას ისეთი ბრენდის იმიჯი, რომელიც პასუხობს მომხმარებელთა სოციალური მოლოდინებს.

ამ ტენდენციამაც გამოიწვია მნიშვნელოვანი დებატები. ზოგიერთი მკვლევარი მას განიხილავს როგორც ბიზნესის პასუხისმგებლობის ზრდას საზოგადოებრივი პრობლემების მიმართ, ხოლო სხვები მიუთითებენ, რომ კორპორაციები შეიძლება იყენებდნენ სოციალურ საკითხებს საკუთარი ეკონომიკური ინტერესების გასაძლიერებლად.

სოციალური კრედიტის რბილი ფორმები

ციფრული ტექნოლოგიებისა და მონაცემთა ანალიზის განვითარებამ შესაძლებელი გახადა ადამიანების ქცევის უფრო დეტალური მონიტორინგი სხვადასხვა სფეროში — ფინანსურ სისტემებში, სოციალურ ქსელებში და ონლაინ პლატფორმებში. ზოგიერთმა მკვლევარმა ეს ტენდენცია აღწერა როგორც სოციალური შეფასების სისტემების რბილი ფორმები.

ასეთი სისტემები შეიძლება ეფუძნებოდეს სხვადასხვა მონაცემებს — საკრედიტო ისტორიას, ონლაინ აქტივობას, მომხმარებლის ქცევას ან სხვა ციფრულ ინფორმაციას. ისინი ხშირად გამოიყენება ფინანსურ სექტორში, რეკლამაში და პლატფორმულ ეკონომიკაში.

ამ პროცესმა წარმოშვა ახალი დებატები მონაცემთა დაცვაზე, ალგორითმული გადაწყვეტილებების გამჭვირვალობაზე და ინდივიდუალური თავისუფლების საზღვრებზე ციფრულ ეპოქაში.

ამრიგად, თანამედროვე საზოგადოებაში მმართველობის ფორმები სულ უფრო მეტად აერთიანებს სახელმწიფო ინსტიტუტებს, საერთაშორისო ორგანიზაციებს, ტექნოლოგიურ პლატფორმებს და კორპორაციულ სტრუქტურებს.

მენეჯერული სახელმწიფო, ბიოპოლიტიკა და ეკონომიკური რეგულაციის ახალი ფორმები ქმნის კომპლექსურ სისტემას, სადაც სოციალური ქცევის რეგულირება ხშირად ხდება არა მხოლოდ კანონების მეშვეობით, არამედ ადმინისტრაციული პოლიტიკის, ტექნოლოგიური ინფრასტრუქტურის და ეკონომიკური სტიმულების მეშვეობით.

ამ პროცესების შეფასება კვლავ რჩება თანამედროვე პოლიტიკური და სოციალური თეორიის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან დებატად.

თავი IX

ავსტრიული ალტერნატივა

ფრანკფურტის სკოლისა და მისგან გამომდინარე კრიტიკული თეორიის ინტელექტუალური პროექტი ძირითადად ორიენტირებულია ძალაუფლების, კულტურისა და სოციალური სტრუქტურების კრიტიკაზე. თუმცა მეოცე საუკუნის განმავლობაში პარალელურად განვითარდა სრულიად განსხვავებული ინტელექტუალური ტრადიცია, რომელიც სოციალური წესრიგის ახსნასა და საზოგადოების ორგანიზებას სხვა პრინციპებზე აგებდა.

ამ ალტერნატიულ ტრადიციას ხშირად უკავშირებენ ავსტრიულ ეკონომიკურ სკოლას და მისგან გამომდინარე ლიბერტარიანულ პოლიტიკურ ფილოსოფიას. ამ მიდგომის ცენტრალური იდეაა, რომ სოციალური წესრიგი შეიძლება წარმოიშვას ინდივიდუალური მოქმედებებისა და ნებაყოფლობითი ურთიერთობების შედეგად, სახელმწიფოს ფართო ჩარევის გარეშე.

ავსტრიული ტრადიცია განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს ინდივიდუალურ თავისუფლებას, კერძო საკუთრებას, ბაზრის სპონტანურ წესრიგს და ცოდნის დეცენტრალიზაციას. მისი წარმომადგენლები ხშირად აკრიტიკებენ ცენტრალიზებულ ეკონომიკურ დაგეგმვას და ამტკიცებენ, რომ ეკონომიკური და სოციალური პროცესები უკეთ ფუნქციონირებს მაშინ, როდესაც გადაწყვეტილებები მიიღება დეცენტრალიზებული ბაზრის მეშვეობით.

ამ ინტელექტუალური ტრადიციის განვითარებაში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს ლუდვიგ ფონ მიზესმა, ფრიდრიხ ჰაიეკმა, მიურეი როთბარდმა, ჰანს-ჰერმან ჰოპემ, ჰენრი ჰაზლიტმა, თომას სოუელმა და დეირდრე მაკკლოსკიმ.

ლუდვიგ ფონ მიზესი

ლუდვიგ ფონ მიზესი (1881–1973) იყო ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი წარმომადგენელი. მისი ნაშრომები განსაკუთრებით ეხებოდა ეკონომიკური კოორდინაციის პრობლემას და ცენტრალიზებული ეკონომიკური დაგეგმვის კრიტიკას.

მისესის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი არგუმენტია ეკონომიკური გათვლის პრობლემა სოციალიზმში. მისი აზრით, როდესაც წარმოების საშუალებები მთლიანად სახელმწიფო კონტროლშია, შეუძლებელი ხდება რეალური ფასების ჩამოყალიბება ბაზარზე. შედეგად, ეკონომიკური გადაწყვეტილებები კარგავს აუცილებელ ინფორმაციას რესურსების ეფექტური გამოყენებისთვის.

მისესი ასევე განავითარებდა პრაქსეოლოგიის მეთოდს — ადამიანის მოქმედების ლოგიკურ ანალიზს. მისი მიხედვით ეკონომიკა უნდა განიხილებოდეს როგორც მეცნიერება ადამიანის მიზანმიმართული მოქმედების შესახებ.

მისესის ნაშრომები მნიშვნელოვანი იყო როგორც ეკონომიკური თეორიისთვის, ისე თავისუფალი ბაზრის ინტელექტუალური დაცვისთვის.

ფრიდრიხ ჰაიეკი

ფრიდრიხ ჰაიეკი (1899–1992) ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის კიდევ ერთი ცენტრალური ფიგურაა და 1974 წელს ეკონომიკის ნობელის პრემიის ლაურეატი გახდა. მისი კვლევები განსაკუთრებით ეხებოდა ცოდნის დეცენტრალიზაციას და ბაზრის სპონტანური წესრიგის იდეას.

ჰაიეკის მიხედვით ეკონომიკური ცოდნა საზოგადოებაში გაფანტულია მილიონობით ინდივიდს შორის. არც ერთ ცენტრალურ ინსტიტუტს არ შეუძლია ფლობდეს ყველა იმ ინფორმაციას, რომელიც საჭიროა ეკონომიკური რესურსების ეფექტური განაწილებისთვის.

ამ მიზეზით ჰაიეკი ამტკიცებდა, რომ ბაზარი წარმოადგენს სპონტანურ წესრიგს, რომელიც წარმოიშობა ინდივიდუალური გადაწყვეტილებების ურთიერთქმედების შედეგად. ფასების სისტემა მოქმედებს როგორც ინფორმაციის გადაცემის მექანიზმი, რომელიც კოორდინაციას უწევს ეკონომიკურ მოქმედებებს.

ჰაიეკი ასევე აკრიტიკებდა ეკონომიკური და სოციალური დაგეგმვის პროექტებს, რადგან ისინი ხშირად ეფუძნება იმ წარმოდგენას, რომ საზოგადოებრივი პროცესების სრულად კონტროლი შესაძლებელია ცენტრალური გადაწყვეტილებების მეშვეობით.

მარი როთბარდი

მარი როთბარდი (1926–1995) იყო ავსტრიული ეკონომიკისა და ლიბერტარიანული პოლიტიკური ფილოსოფიის ერთ-ერთი ყველაზე რადიკალური წარმომადგენელი. მან განავითარა პოლიტიკური თეორია, რომელიც ხშირად მოიხსენიება როგორც ანარქო-კაპიტალიზმი.

როთბარდის აზრით, ინდივიდუალური თავისუფლების სრული რეალიზაცია შესაძლებელია მხოლოდ მაშინ, როდესაც სოციალური ურთიერთობები ეფუძნება ნებაყოფლობით კონტრაქტებს და კერძო საკუთრების უფლებას. მისი ხედვით, ბევრი ფუნქცია, რომელსაც თანამედროვე სახელმწიფო ასრულებს, შეიძლება განხორციელდეს კერძო ინსტიტუტების მიერ.

როთბარდი ასევე აქტიურად აკრიტიკებდა ცენტრალურ ბანკებს, მონეტარულ პოლიტიკას და სახელმწიფო ეკონომიკურ რეგულაციას.

ჰანს-ჰერმან ჰოპე

ჰანს-ჰერმან ჰოპე (დაიბადა 1949) წარმოადგენს ავსტრიული ტრადიციის თანამედროვე წარმომადგენელს. მისი ნაშრომები ხშირად ეხება პოლიტიკური სისტემების ეკონომიკურ ანალიზს და საკუთრების უფლებების ფილოსოფიურ საფუძვლებს.

ჰოპეს ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ნაშრომია „Democracy: The God That Failed“, სადაც ის აკრიტიკებს თანამედროვე დემოკრატიულ სახელმწიფოს ეკონომიკური და ინსტიტუციური პერსპექტივიდან. მისი აზრით, პოლიტიკური სისტემები უნდა შეფასდეს იმის მიხედვით, თუ რამდენად იცავს ისინი საკუთრების უფლებებს და ინდივიდუალურ თავისუფლებას.

ჰოპეს თეორიები ხშირად იწვევს ინტენსიურ დებატებს როგორც ეკონომიკურ, ისე პოლიტიკურ ფილოსოფიაში.

ჰენრი ჰაზლიტი

ჰენრი ჰაზლიტი (1894–1993) იყო ეკონომიკური ჟურნალისტი და პოპულარიზატორი, რომელმაც მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა ავსტრიული ეკონომიკის იდეების გავრცელებაში ფართო აუდიტორიისთვის.

მისი ყველაზე ცნობილი წიგნია „Economics in One Lesson“, რომელიც მარტივი და გასაგები ფორმით განმარტავს ეკონომიკური პოლიტიკის ძირითად პრინციპებს. ჰაზლიტის მთავარი არგუმენტია, რომ ეკონომიკური პოლიტიკის შეფასებისას აუცილებელია გავითვალისწინოთ არა მხოლოდ მისი დაუყოვნებელი შედეგები, არამედ მისი გრძელვადიანი გავლენა სხვადასხვა სოციალურ ჯგუფზე.

მისი ნაშრომები მნიშვნელოვან გავლენას ახდენდა ეკონომიკური განათლების პოპულარიზაციაზე.

თომას სოუელი და დეირდრე მაკკლოსკი

თომას სოუელი (დაიბადა 1930) არის ეკონომისტი და სოციალური მოაზროვნე, რომლის ნაშრომები ხშირად ეხება ეკონომიკურ პოლიტიკას, კულტურულ ფაქტორებს და საზოგადოებრივ ინსტიტუტებს. სოუელი ხაზს უსვამს ცოდნის შეზღუდულობას პოლიტიკურ გადაწყვეტილებებში და ხშირად აკრიტიკებს ცენტრალიზებულ სოციალურ ინჟინერიას.

მისი ნაშრომები ცდილობს აჩვენოს, რომ სოციალური პრობლემების გადაწყვეტა ხშირად უფრო რთულია, ვიდრე ამას პოლიტიკურ დებატებში წარმოაჩენენ.

დეირდრე მაკკლოსკი (დაიბადა 1942) არის ეკონომიკური ისტორიკოსი და ფილოსოფოსი, რომელმაც განსაკუთრებული ყურადღება გაამახვილა ეკონომიკურ განვითარებაში კულტურული და მორალური ფაქტორების როლზე. მისი კვლევები განსაკუთრებით ეხება ბურჟუაზიული ღირსებების კონცეფციას და იმ კულტურულ პირობებს, რომლებმაც ხელი შეუწყო თანამედროვე ეკონომიკური ზრდის განვითარებას.

მაკკლოსკის აზრით, ეკონომიკური პროგრესი დიდწილად დაკავშირებულია იმ სოციალურ გარემოსთან, რომელიც აფასებს ინოვაციას, მეწარმეობას და ინდივიდუალურ თავისუფლებას.

ამრიგად, ავსტრიული ეკონომიკური ტრადიცია და მასთან დაკავშირებული ლიბერტარიანული ფილოსოფია წარმოადგენს მნიშვნელოვან ინტელექტუალურ ალტერნატივას იმ კრიტიკულ მიდგომებთან შედარებით, რომლებიც სოციალური წესრიგის ანალიზს ძირითადად ძალაუფლებისა და კულტურული ჰეგემონიის პერსპექტივიდან განიხილავს.

ავსტრიული მიდგომა ყურადღებას ამახვილებს ინდივიდუალური მოქმედების, ცოდნის დეცენტრალიზაციის და სპონტანური სოციალური წესრიგის მნიშვნელობაზე. მისი წარმომადგენლები ამტკიცებენ, რომ ეკონომიკური და სოციალური პროცესები უკეთ ფუნქციონირებს მაშინ, როდესაც საზოგადოება ეფუძნება თავისუფალ გაცვლას, საკუთრების უფლებებს და ნებაყოფლობით თანამშრომლობას.

ამ ორი ინტელექტუალური ტრადიციის — კრიტიკული თეორიისა და ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის — შედარება აჩვენებს განსხვავებულ ხედვებს ადამიანის თავისუფლების, სოციალური წესრიგის და სახელმწიფოს როლის შესახებ თანამედროვე საზოგადოებაში.

თავი X

მემკვიდრეობა, პარადოქსები და 2020-იანების „სასარგებლო იდიოტები“

ფრანკფურტის სკოლის ინტელექტუალური პროექტი მეოცე საუკუნის ერთ-ერთ ყველაზე გავლენიან კრიტიკულ ტრადიციად იქცა. თავდაპირველად მისი მიზანი იყო კაპიტალისტური საზოგადოების კულტურული და ინსტიტუციური საფუძვლების კრიტიკული ანალიზი. თუმცა დროთა განმავლობაში ამ ინტელექტუალურმა ტრადიციამ სხვადასხვა მიმართულებით განიცადა ტრანსფორმაცია და მისმა იდეებმა სხვადასხვა სფეროში განსხვავებული ფორმები მიიღო.

ოცდამეერთე საუკუნეში, განსაკუთრებით 2020-იან წლებში, კრიტიკული თეორიის მემკვიდრეობა უკვე აღარ არსებობს მხოლოდ აკადემიურ დისკურსში. მისი ზოგიერთი ელემენტი ინტეგრირდა კულტურულ პოლიტიკაში, კორპორაციულ სტრატეგიებში, საჯარო ინსტიტუტებში და ციფრულ პლატფორმებში. ამ პროცესმა წარმოშვა ახალი პარადოქსები: იდეები, რომლებიც თავდაპირველად მიმართული იყო ძალაუფლების კრიტიკისკენ, ზოგჯერ თავად ხდება ინსტიტუციური ძალაუფლების ნაწილი.

ამ კონტექსტში მნიშვნელოვანია განვიხილოთ რამდენიმე ტენდენცია, რომლებიც ხშირად ასოცირდება თანამედროვე კულტურულ და პოლიტიკურ დებატებთან.

მარქსიზმის კულტურული მუტაცია

კლასიკური მარქსიზმი ძირითადად ეკონომიკურ ურთიერთობებსა და კლასობრივ კონფლიქტზე იყო ორიენტირებული. თუმცა მეოცე საუკუნის მეორე ნახევრიდან მარქსისტული ანალიზის მნიშვნელოვანი ნაწილი გადაიტანა ყურადღება კულტურულ, იდენტობრივ და სიმბოლურ საკითხებზე.

ამ ტრანსფორმაციას ზოგჯერ აღწერენ როგორც მარქსიზმის კულტურულ მუტაციას. კლასობრივი ანალიზის ნაცვლად უფრო დიდი მნიშვნელობა ენიჭება კულტურულ ნორმებს, იდენტობის პოლიტიკას და სოციალურ წარმოდგენებს. სოციალური უთანასწორობა ხშირად განიხილება არა მხოლოდ ეკონომიკური რესურსების განაწილების, არამედ კულტურული სტატუსისა და აღიარების პრობლემად.

ამ ცვლილებამ სოციალური კრიტიკის სფერო მნიშვნელოვნად გააფართოვა. ის მოიცავს ისეთ თემებს, როგორიცაა კულტურული წარმომადგენლობა, ისტორიული მეხსიერება, სოციალური იდენტობა და ინსტიტუციური ნორმები.

„ვოუკ კაპიტალიზმი“

თანამედროვე ეკონომიკაში ხშირად საუბრობენ ფენომენზე, რომელსაც ზოგჯერ „ვოუკ კაპიტალიზმს“ უწოდებენ. ეს ტერმინი გამოიყენება იმ სიტუაციების აღსაწერად, როდესაც კორპორაციები აქტიურად მონაწილეობენ სოციალურ და კულტურულ საკითხებზე საჯარო დისკურსში.

ბევრი კომპანია საჯაროდ გამოხატავს პოზიციებს ისეთ თემებზე, როგორიცაა სოციალური თანასწორობა, გარემოს დაცვა და მრავალფეროვნება. ეს პოზიციები შეიძლება დაკავშირებული იყოს როგორც მორალურ მოტივებთან, ასევე ბიზნეს სტრატეგიასთან — კომპანიები ცდილობენ მოერგონ მომხმარებელთა მოლოდინებს და გააძლიერონ საკუთარი ბრენდის იმიჯი.

ამ ტენდენციამ წარმოშვა მნიშვნელოვანი დებატები. ზოგიერთი მკვლევარი მას განიხილავს როგორც ბიზნესის სოციალური პასუხისმგებლობის ზრდას, ხოლო სხვები მიუთითებენ, რომ სოციალური აქტივიზმი შეიძლება გახდეს კორპორაციული სტრატეგიის ნაწილი კონკურენტულ გარემოში.

ტექნო-ფეოდალური ტენდენციები

ციფრული ეკონომიკის განვითარებამ შექმნა ახალი ტიპის ეკონომიკური სტრუქტურები, სადაც დიდი ტექნოლოგიური პლატფორმები მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ ინფორმაციის, კომუნიკაციისა და მონაცემთა მართვაში. ზოგიერთი ავტორი ამ პროცესს აღწერს ტერმინით „ტექნო-ფეოდალიზმი“, რომელიც მეტაფორულად აღნიშნავს ეკონომიკური ძალაუფლების კონცენტრაციას დიდ ტექნოლოგიურ კომპანიებში, რომლებიც აკონტროლებენ მონაცემებს, ინფრასტრუქტურას და ბაზრის წვდომას.

ციფრული პლატფორმები აკონტროლებს ინფორმაციის გავრცელების მნიშვნელოვან ინფრასტრუქტურას, მომხმარებელთა მონაცემებს და ონლაინ კომუნიკაციის არხებს. ამან წარმოშვა ახალი დებატები კონკურენციის პოლიტიკის, მონაცემთა საკუთრებისა და ციფრული რეგულაციის შესახებ.

ამავე დროს ტექნოლოგიური კომპანიები ხშირად მოქმედებენ როგორც შუამავლები ეკონომიკურ და სოციალურ ურთიერთობებში — მაგალითად ონლაინ ვაჭრობის, ციფრული რეკლამის და სოციალური ქსელების სფეროში.

დემოკრატიული პარადოქსი

თანამედროვე დემოკრატიული საზოგადოებები ხშირად აწყდება პარადოქსს: ერთის მხრივ ისინი ცდილობენ დაიცვან სიტყვის თავისუფლება და პლურალიზმი, ხოლო მეორეს მხრივ ცდილობენ შეზღუდონ დისკურსები, რომლებიც შეიძლება ჩაითვალოს მავნე ან დისკრიმინაციულად.

ეს დაძაბულობა განსაკუთრებით მკაფიო გახდა ციფრულ ეპოქაში, სადაც ინფორმაციის გავრცელება სწრაფი და მასშტაბურია. დემოკრატიული ინსტიტუტები ცდილობენ იპოვონ ბალანსი თავისუფალი დისკუსიისა და სოციალური პასუხისმგებლობის შორის.

ამ პარადოქსის ანალიზი მნიშვნელოვან თემად რჩება თანამედროვე პოლიტიკური თეორიისთვის.

ნებაყოფლობითი დამორჩილება

თანამედროვე სოციალური თეორიის ერთ-ერთი საინტერესო საკითხია ნებაყოფლობითი დამორჩილების პრობლემა — კითხვა, თუ რატომ ეთანხმებიან ადამიანები გარკვეულ სოციალურ წესრიგს მაშინაც კი, როდესაც ისინი მას კრიტიკულად აფასებენ.

ეს საკითხი სხვადასხვა ინტელექტუალური ტრადიციისთვის მნიშვნელოვანი იყო. ზოგიერთი ავტორი ამ პროცესს უკავშირებს კულტურულ ნორმებს და სოციალურ კონფორმიზმს, სხვები კი მას ეკონომიკურ სტიმულებს ან ინსტიტუციურ სტრუქტურებს უკავშირებენ.

ციფრული ტექნოლოგიების ეპოქაში ეს საკითხი კიდევ უფრო აქტუალური გახდა. სოციალური ქსელები, მონაცემთა ანალიზი და პლატფორმული ეკონომიკა ქმნის ახალ პირობებს, სადაც ადამიანები ხშირად ნებაყოფლობით მონაწილეობენ ისეთ სისტემებში, რომლებიც მათ ქცევას აკვირდება და აყალიბებს.

ამრიგად, ფრანკფურტის სკოლის ინტელექტუალური მემკვიდრეობა მრავალმხრივ და წინააღმდეგობრივ შედეგებს იძლევა. მისი კრიტიკული ანალიზი თანამედროვე საზოგადოებაში შეიძლება განხორციელდეს სხვადასხვა პერსპექტივიდან — კულტურული, ეკონომიკური, პოლიტიკური ან ტექნოლოგიური.

ოცდამეერთე საუკუნეში სოციალური თეორიის ერთ-ერთი მთავარი გამოწვევაა ამ პროცესების გააზრება ისე, რომ შესაძლებელი გახდეს როგორც ინსტიტუციური ძალაუფლების კრიტიკა, ასევე ინდივიდუალური თავისუფლებისა და დემოკრატიული დისკურსის დაცვა.

თავი XI

ერთი შეხედვით პარადოქსული ალიანსი: კრიტიკული თეორია და ისლამი

თანამედროვე დასავლურ პოლიტიკურ და კულტურულ დისკურსში ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო და ხშირად განხილული ფენომენია ის, რასაც ზოგიერთი მკვლევარი „პარადოქსულ ალიანსს“ უწოდებს. ერთი მხრივ, კრიტიკული თეორიის ინტელექტუალური ტრადიცია დასავლურ კულტურაში ჩამოყალიბდა როგორც რადიკალური კრიტიკა რელიგიის, ტრადიციისა და ავტორიტეტის მიმართ. მეორე მხრივ, ბოლო ათწლეულებში დასავლურ აკადემიურ და პოლიტიკურ გარემოში ხშირად შეინიშნება გარკვეული ტაქტიკური თანხვედრა კრიტიკული თეორიის შთაგონებული აქტივისტური მოძრაობებისა და ისლამური პოლიტიკური იდენტობის დაცვის ნარატივებს შორის.

ერთი შეხედვით, ასეთი თანხვედრა პარადოქსულად გამოიყურება. კრიტიკული თეორია ისტორიულად უკავშირდება სეკულარულ, ხშირად ანტი-რელიგიურ ინტელექტუალურ ტრადიციას, ხოლო პოლიტიკური ისლამის სხვადასხვა ფორმა ეფუძნება რელიგიურ სამართალსა და ტრადიციულ საზოგადოებრივ წესრიგს.

თუმცა თანამედროვე პოლიტიკურ კონტექსტში ეს განსხვავება ხშირად მეორეხარისხოვანი ხდება. ამის მიზეზი არის ის, რომ კრიტიკული თეორიის ზოგიერთი თანამედროვე ფორმა საზოგადოებრივ ურთიერთობებს ძირითადად ძალაუფლებისა და ჩაგვრის კატეგორიებით განიხილავს.

მსხვერპლის იერარქია და კოალიციები

იდენტობის პოლიტიკის განვითარებასთან ერთად დასავლურ აკადემიურ და აქტივისტურ დისკურსში გაჩნდა „მსხვერპლის იერარქიის“ ლოგიკა, სადაც სოციალური ჯგუფები ხშირად განიხილება ისტორიული ჩაგვრის ან ძალაუფლების უთანასწორობის მიხედვით.

ამ ჩარჩოში დასავლური ლიბერალური საზოგადოება ხშირად აღიქმება როგორც „დომინანტური“ კულტურული სისტემა, ხოლო სხვადასხვა რელიგიური, ეთნიკური ან კულტურული ჯგუფები — როგორც ისტორიულად დაჩაგრული ან მარგინალიზებული.

ასეთ პირობებში ისლამური იდენტობა დასავლურ საზოგადოებებში ხშირად განიხილება როგორც მცირესობის იდენტობა, რომელიც საჭიროებს დაცვას რასიზმისა და დისკრიმინაციისგან. შედეგად, კრიტიკული თეორიის გავლენით მოქმედი აქტივისტური მოძრაობები ხშირად ცდილობენ დაიცვან ისლამური ჯგუფები დასავლურ საზოგადოებაში არსებული სტიგმატიზაციისგან.

„რედ-გრინ“ კონვერგენცია

ზოგიერთი მკვლევარი ამ ფენომენს აღწერს ტერმინით „წითელ-მწვანე ალიანსი“ (Red–Green Alliance), რომელიც აღნიშნავს ტაქტიკურ თანხვედრას მემარცხენე პოლიტიკურ მოძრაობებსა და ისლამური პოლიტიკური იდენტობის გარკვეულ ფორმებს შორის.

ამ კონვერგენციის საფუძველი ხშირად არ არის საერთო ფილოსოფიური პრინციპები, არამედ საერთო პოლიტიკური მიზნები კონკრეტულ კონტექსტებში — მაგალითად დასავლური სახელმწიფოს კრიტიკა, იმპერიალიზმის წინააღმდეგ პოზიციები ან კულტურული დომინაციის წინააღმდეგ ბრძოლა.

თუმცა ამ თანამშრომლობას თან ახლავს მნიშვნელოვანი დაძაბულობებიც. კრიტიკული თეორიის თანამედროვე ფორმები ხშირად დაკავშირებულია ისეთ საკითხებთან, როგორიცაა გენდერული იდენტობა, სექსუალური თავისუფლება და კულტურული ლიბერალიზმი — თემები, რომლებიც ბევრ ტრადიციულ ისლამურ საზოგადოებაში სრულიად განსხვავებულად აღიქმება.

პარადოქსის ბუნება

ამ ვითარებაში ჩნდება პარადოქსი: მოძრაობები, რომლებიც დასავლურ კულტურაში რელიგიური და ტრადიციული ნორმების კრიტიკით გამოირჩეოდნენ, ხშირად აღმოჩნდებიან იმავე ნორმების დაცვის პოზიციაში, როდესაც საქმე ეხება დასავლეთის გარეთ არსებულ კულტურულ ან რელიგიურ სისტემებს.

ზოგიერთი მკვლევარი ამას კულტურული რელატივიზმის შედეგად მიიჩნევს, სადაც უნივერსალური კრიტიკული სტანდარტები იცვლება იდენტობაზე დაფუძნებული შეფასებით. სხვები კი ამ პროცესს ტაქტიკურ პოლიტიკურ ალიანსად განმარტავენ, რომელიც გარკვეულ ისტორიულ და გეოპოლიტიკურ კონტექსტში ჩამოყალიბდა.

კრიტიკული შეფასება

ამ პარადოქსული თანხვედრის ანალიზი მნიშვნელოვანია, რადგან ის აჩვენებს თანამედროვე იდეოლოგიური კოალიციების კომპლექსურ ბუნებას. პოლიტიკური ალიანსები ხშირად არ ეფუძნება მთლიანად თანხვედრილ ფილოსოფიურ სისტემებს; ისინი შეიძლება წარმოიშვას საერთო ოპონენტების, საერთო პოლიტიკური ინტერესების ან დროებითი სტრატეგიული მიზნების საფუძველზე.

ამ კონტექსტში კრიტიკული თეორიისა და ისლამური პოლიტიკური იდენტობის ტაქტიკური თანხვედრა წარმოადგენს თანამედროვე დასავლური პოლიტიკური კულტურის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან პარადოქსს.

თავი XII

„კულტურული მარქსიზმის“ კონცეფციის დებატი: რეალობა, მითი თუ ანალიტიკური ჩარჩო

თანამედროვე პოლიტიკურ და აკადემიურ დისკურსში ერთ-ერთი ყველაზე სადავო ტერმინია „კულტურული მარქსიზმი“. ეს ცნება ფართოდ გამოიყენება როგორც ჟურნალისტიკაში, ისე პოლიტიკურ დებატებში, თუმცა მისი მნიშვნელობა და ლეგიტიმურობა ხშირად ხდება მწვავე კამათის საგანი. ზოგიერთი მკვლევარი ამ ტერმინს მიიჩნევს რეალურ ინტელექტუალურ ტრადიციად, რომელიც დაკავშირებულია ფრანკფურტის სკოლის კრიტიკულ თეორიასთან და კულტურული პოლიტიკის განვითარებასთან. სხვები კი მას აღწერენ როგორც პოლემიკურ ეტიკეტს ან პოლიტიკურ მითად, რომელიც ზედმეტად ამარტივებს რთულ ინტელექტუალურ პროცესებს.

ამიტომ მნიშვნელოვანია განვასხვავოთ სამი განსხვავებული დონე, რომელზეც მიმდინარეობს ეს დებატი: ისტორიული, ანალიტიკური და პოლიტიკური.

ისტორიული კონტექსტი

ისტორიული თვალსაზრისით „კულტურული მარქსიზმის“ ცნება დაკავშირებულია იმ ინტელექტუალურ ტრანსფორმაციასთან, რომელიც კლასიკური მარქსიზმის კრიზისის შემდეგ განვითარდა. როდესაც დასავლეთ ევროპაში პროლეტარული რევოლუცია არ განხორციელდა, მარქსისტულმა თეორიამ ყურადღება ეკონომიკური სტრუქტურებიდან კულტურულ და ინსტიტუციურ პროცესებზე გადაიტანა.

ამ ტრანსფორმაციაში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა ანტონიო გრამშის კულტურული ჰეგემონიის თეორიამ, რომელმაც ყურადღება გაამახვილა იმაზე, რომ ძალაუფლება მხოლოდ ეკონომიკურ ან პოლიტიკურ ინსტრუმენტებს არ ეფუძნება. კულტურული ინსტიტუტები — განათლება, მედია, ინტელექტუალური ცხოვრება — მნიშვნელოვან როლს თამაშობს სოციალური წესრიგის შენარჩუნებაში.

ფრანკფურტის სკოლის წარმომადგენლებმა ეს მიდგომა გააფართოვეს და სოციალური კრიტიკა გადაიტანეს კულტურის, მასობრივი მედიის, ფსიქოლოგიისა და სოციალური ნორმების სფეროში. ამ თვალსაზრისით, ზოგიერთ მკვლევარს მიაჩნია, რომ „კულტურული მარქსიზმი“ შეიძლება აღწერდეს სწორედ ამ ისტორიულ პროცესს — მარქსისტული ანალიზის კულტურულ ტრანსფორმაციას.

ანალიტიკური გამოყენება

ზოგიერთ ავტორს „კულტურული მარქსიზმის“ ცნება გამოიყენებს როგორც ანალიტიკურ ჩარჩოს, რომელიც აღწერს იმ ინტელექტუალურ მიმართულებებს, რომლებიც ყურადღებას ამახვილებს კულტურულ ძალაუფლებაზე, იდენტობაზე და სოციალური ნორმების კრიტიკაზე.

ამ ფართო ინტელექტუალურ მატრიცაში ხშირად მოიხსენიებენ ისეთ მიმართულებებს, როგორიცაა კრიტიკული თეორია, პოსტკოლონიური კვლევები, კრიტიკული რასობრივი თეორია, ინტერსექციულობა და იდენტობის პოლიტიკის ზოგიერთი ფორმა. ამ მიდგომების საერთო მახასიათებელი არის სოციალური ურთიერთობების ანალიზი ძალაუფლების, დისკურსისა და კულტურული წარმომადგენლობის პერსპექტივიდან.

თუმცა ამ ტერმინის ანალიტიკური გამოყენებაც პრობლემურია, რადგან ეს მიმართულებები ერთმანეთისგან მნიშვნელოვნად განსხვავდება მეთოდოლოგიურად და ფილოსოფიურად. ამიტომ ზოგიერთი მკვლევარი მიიჩნევს, რომ ასეთი ფართო ინტელექტუალური სპექტრის ერთ ცნებაში გაერთიანება შეიძლება ზედმეტად გამარტივებული იყოს.

პოლიტიკური პოლემიკა

ყველაზე მწვავე დებატები „კულტურული მარქსიზმის“ ცნების გარშემო მიმდინარეობს პოლიტიკურ კონტექსტში. კრიტიკოსების აზრით, ეს ტერმინი ხშირად გამოიყენება როგორც ფართო იდეოლოგიური ეტიკეტი, რომელიც სხვადასხვა სოციალურ მოძრაობას ან ინტელექტუალურ მიმართულებას ერთიან კატეგორიაში აერთიანებს.

სხვა ავტორები კი ამტკიცებენ, რომ მიუხედავად ტერმინის პოლემიკური გამოყენებისა, იგი მაინც აღწერს რეალურ ინტელექტუალურ ტენდენციას: კლასიკური მარქსიზმის კულტურულ ტრანსფორმაციას, რომელმაც მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა დასავლურ აკადემიურ და კულტურულ ინსტიტუტებზე.

ამიტომ დებატი ხშირად ეხება არა მხოლოდ ტერმინის სიზუსტეს, არამედ უფრო ფართო საკითხს — როგორ უნდა გავიგოთ თანამედროვე კულტურული პოლიტიკის ინტელექტუალური საფუძვლები.

შეფასება

„კულტურული მარქსიზმის“ ცნების შეფასებისას აუცილებელია განვასხვავოთ ისტორიული პროცესები და პოლიტიკური რიტორიკა. ისტორიულად ნამდვილად არსებობდა ინტელექტუალური ტრადიცია, რომელმაც მარქსისტული ანალიზი კულტურისა და ინსტიტუციური ძალაუფლების სფეროში გადაიტანა. ამ პროცესში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს გრამშიმ, ფრანკფურტის სკოლის წარმომადგენლებმა და მოგვიანებით სხვადასხვა კრიტიკულმა თეორიულმა მიმართულებებმა.

ამავე დროს ტერმინის პოლიტიკური გამოყენება ხშირად უფრო ფართოა და ზოგჯერ ზედმეტად ამარტივებს სხვადასხვა ინტელექტუალურ ტრადიციებს შორის არსებულ განსხვავებებს.

ამრიგად, „კულტურული მარქსიზმის“ ცნება შეიძლება განვიხილოთ როგორც სადავო, მაგრამ მნიშვნელოვანი ანალიტიკური საკითხი თანამედროვე ინტელექტუალურ დებატებში. მისი გარშემო არსებული კამათი ასახავს უფრო ფართო კითხვას: როგორ უნდა გავიგოთ კულტურის, ძალაუფლებისა და სოციალური ცვლილების ურთიერთობა თანამედროვე საზოგადოებაში.

დასკვნა

წინამდებარე ნაშრომმა გააანალიზა კრიტიკული თეორიის ისტორიული განვითარება, მისი ინტელექტუალური წყაროები, ინსტიტუციური გავრცელება და თანამედროვე ფორმები. კვლევამ აჩვენა, რომ ფრანკფურტის სკოლა არ ყოფილა მხოლოდ აკადემიური მიმდინარეობა; იგი წარმოადგენდა ფართო ინტელექტუალურ პროექტს, რომელმაც მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა დასავლურ კულტურულ, საგანმანათლებლო და პოლიტიკურ დისკურსზე.

კლასიკური მარქსიზმის კრიზისმა დასავლეთში წარმოშვა ახალი თეორიული მიდგომები, რომლებმაც სოციალური კონფლიქტის ანალიზი ეკონომიკური ბაზიდან კულტურის, ცნობიერებისა და ინსტიტუციური ძალაუფლების სფეროში გადაიტანა. გრამშის კულტურული ჰეგემონიის თეორიამ, ლუკაჩის რეიფიკაციის კონცეფციამ და ფროიდის ფსიქოანალიზმა შექმნა ის ინტელექტუალური საფუძველი, რომელზეც მოგვიანებით ჩამოყალიბდა ფრანკფურტის სკოლის კრიტიკული თეორია.

ჰორკჰაიმერისა და ადორნოს ნაშრომებმა გააფართოვა სოციალური კრიტიკა კულტურისა და მასობრივი საზოგადოების მიმართულებით, ხოლო ჰერბერტ მარკუზემ ეს პროექტი დააკავშირა ახალი სოციალური მოძრაობების პოლიტიკურ კონტექსტთან. შემდგომში იურგენ ჰაბერმანსმა სცადა კრიტიკული თეორიის ნორმატიული საფუძვლის გადახედვა კომუნიკაციური რაციონალობისა და დემოკრატიული დისკურსის თეორიის მეშვეობით.

მეოცე საუკუნის მეორე ნახევრიდან კრიტიკული თეორიის გავლენა გავრცელდა მრავალ ახალ მიმართულებაზე — პოსტკოლონიურ კვლევებზე, კრიტიკულ რასობრივ თეორიაზე, ინტერსექციულობაზე და იდენტობის პოლიტიკაზე. ამ პროცესმა სოციალური კრიტიკის სფერო მნიშვნელოვნად გააფართოვა, თუმცა ამავე დროს წარმოშვა ახალი დებატები მისი მეთოდოლოგიური და პოლიტიკური შედეგების შესახებ.

ციფრული ეპოქის განვითარებამ და ინსტიტუციურმა ცვლილებებმა ამ დებატებს ახალი განზომილება შესძინა. უნივერსიტეტები, მედია, ტექნოლოგიური პლატფორმები და კორპორაციული სტრუქტურები იქცა მნიშვნელოვან სივრცეებად, სადაც მიმდინარეობს ბრძოლა კულტურულ ნორმებზე, სოციალურ იდენტობებზე და საჯარო დისკურსის წესებზე.

ამავე დროს თანამედროვე ეკონომიკურ და პოლიტიკურ გარემოში გაჩნდა ისეთი ტენდენციები, რომლებიც ხშირად აღწერენ მენეჯერული მმართველობის, ბიოპოლიტიკისა და კორპორაციული აქტივიზმის ცნებებით. სახელმწიფოს, საერთაშორისო ინსტიტუტებსა და ტექნოლოგიურ პლატფორმებს შორის ურთიერთობებმა შექმნა კომპლექსური მმართველობითი სისტემა, სადაც ეკონომიკური, კულტურული და ადმინისტრაციული ძალაუფლება ერთმანეთთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული.

ამ კვლევის მთავარი დასკვნა არის ის, რომ კრიტიკული თეორია წარმოადგენს არა სოციალური რეალობის მეცნიერულ ახსნას, არამედ იდეოლოგიურ პროექტს, რომლის მიზანია კულტურული და ინსტიტუციური ძალაუფლების გადანაწილება.

მისი წარმოშობა დაკავშირებულია კლასიკური მარქსიზმის კრიზისთან დასავლეთში. როდესაც პროლეტარული რევოლუცია არ განხორციელდა განვითარებულ კაპიტალისტურ საზოგადოებებში, მარქსისტულმა ინტელექტუალურმა ტრადიციამ ბრძოლის არენა ეკონომიკური ბაზიდან კულტურის, განათლებისა და ცნობიერების სფეროში გადაიტანა.

ამ ტრანსფორმაციამ წარმოშვა ახალი სტრატეგია — ბრძოლა კულტურული ჰეგემონიისათვის. უნივერსიტეტები, მედია, კულტურული ინსტიტუტები და მოგვიანებით ციფრული პლატფორმები იქცა იმ სივრცეებად, სადაც ფორმირდება სოციალური ნორმები და იდეოლოგიური ჩარჩოები.

თუმცა ამ პროექტის მთავარი პარადოქსი სწორედ ის არის, რომ ძალაუფლების კრიტიკის სახელით მან თავად შექმნა ახალი ინსტიტუციური ძალაუფლება. კრიტიკული თეორია ამტკიცებდა, რომ სოციალური წესრიგი ეფუძნება ფარულ დომინაციას, თუმცა მისი პრაქტიკული შედეგი ხშირად იქცა ახალი ტიპის იდეოლოგიურ მონოპოლიად აკადემიურ, კულტურულ და ადმინისტრაციულ ინსტიტუტებში.

ამ პროცესში კლასობრივი ანალიზი თანდათან შეიცვალა იდენტობის პოლიტიკით, ეკონომიკური კრიტიკა — კულტურული ნორმების კონტროლით, ხოლო რევოლუციური პროექტი — ადმინისტრაციული მენეჯმენტით.

2020-იან წლებში ამ ტენდენციამ კიდევ უფრო პარადოქსული ფორმა მიიღო. სოციალური სამართლიანობის რიტორიკა ხშირად ინტეგრირდება კორპორაციულ სტრატეგიებში, ფინანსურ ინსტრუმენტებსა და ადმინისტრაციულ პოლიტიკაში. შედეგად იქმნება სისტემა, სადაც კულტურული აქტივიზმი და ეკონომიკური ძალაუფლება ერთმანეთის გამაძლიერებელ მექანიზმებად იქცევა.

ამ გარემოში ჩნდება ის ფენომენი, რომელსაც ხშირად უწოდებენ „სასარგებლო იდიოტებს“ — ადამიანები და მოძრაობები, რომლებიც გულწრფელად ცდილობენ სოციალური სამართლიანობის გაფართოებას, თუმცა პრაქტიკაში აძლიერებენ სწორედ იმ ინსტიტუციურ სტრუქტურებს, რომლებიც ძალაუფლების კონცენტრაციას ზრდის.

ამავე პროცესებმა წარმოშვა ერთი შეხედვით პარადოქსული პოლიტიკური კონფიგურაციებიც. თანამედროვე დასავლურ დისკურსში ხშირად შეინიშნება ტაქტიკური თანხვედრა კრიტიკული თეორიის გავლენით ჩამოყალიბებულ აქტივისტურ მოძრაობებსა და არადასავლური კულტურული თუ რელიგიური იდენტობების პოლიტიკურ დაცვას შორის. ეს ფენომენი აჩვენებს, რომ თანამედროვე იდეოლოგიური კოალიციები ხშირად ყალიბდება არა საერთო ფილოსოფიური საფუძვლების, არამედ საერთო პოლიტიკური ოპონენტებისა და ძალაუფლების კონფიგურაციების მიმართ პოზიციონირების საფუძველზე.

ამავე დროს კრიტიკული თეორიის ინტელექტუალური მემკვიდრეობის შეფასება თანამედროვე დებატებში ხშირად მიმდინარეობს „კულტურული მარქსიზმის“ ცნების გარშემო. მიუხედავად იმისა, რომ ეს ტერმინი პოლიტიკურ პოლემიკაში ხშირად ზედმეტად გამარტივებულად გამოიყენება, მის გარშემო არსებული დისკუსია ასახავს რეალურ ინტელექტუალურ პრობლემას — როგორ უნდა გავიგოთ კლასიკური მარქსისტული ანალიზის კულტურული ტრანსფორმაცია და მისი გავლენა თანამედროვე აკადემიურ და ინსტიტუციურ გარემოზე.

მთავარი დასკვნები

პირველი მნიშვნელოვანი დასკვნა არის ის, რომ თანამედროვე სოციალური კონფლიქტების მნიშვნელოვანი ნაწილი უკვე აღარ ვითარდება მხოლოდ ეკონომიკური რესურსების განაწილების გარშემო. ისინი ხშირად დაკავშირებულია კულტურულ ნორმებთან, იდენტობასთან და ინსტიტუციურ ძალაუფლებასთან.

მეორე დასკვნა ეხება ინსტიტუტების როლს. უნივერსიტეტები, მედია და ციფრული პლატფორმები მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს საზოგადოებრივი აზრის ფორმირებაზე და სოციალური ნორმების განსაზღვრაზე.

მესამე მნიშვნელოვანი დასკვნა არის ის, რომ თანამედროვე საზოგადოებაში ძალაუფლების ფორმები სულ უფრო მეტად ხდება დეცენტრალიზებული და კომპლექსური. ისინი აღარ არის მხოლოდ სახელმწიფოს ხელში; ძალაუფლება ხშირად ნაწილდება კორპორაციებს, ტექნოლოგიურ პლატფორმებსა და საერთაშორისო ინსტიტუტებს შორის.

მეოთხე დასკვნა ეხება ინტელექტუალურ ალტერნატივებს. ავსტრიული ეკონომიკური სკოლა და მასთან დაკავშირებული ლიბერტარიანული ტრადიცია წარმოადგენს განსხვავებულ ხედვას სოციალური წესრიგის შესახებ. ამ მიდგომის მიხედვით, სოციალური კოორდინაცია შესაძლებელია დეცენტრალიზებული ბაზრისა და ნებაყოფლობითი ურთიერთობების მეშვეობით.

არჩევანი: მენეჯერული პოსტსუვერენული წესრიგი თუ კერძო საკუთრების ცივილიზაცია

თანამედროვე საზოგადოება დგას მნიშვნელოვან ინტელექტუალურ და ინსტიტუციურ არჩევანის წინაშე. ერთი მიმართულება გულისხმობს მმართველობის სისტემის შემდგომ ინსტიტუციონალიზაციას, სადაც ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული პროცესები სულ უფრო მეტად რეგულირდება სახელმწიფოს, საერთაშორისო ორგანიზაციებისა და ტექნოლოგიური ინფრასტრუქტურის მეშვეობით. ასეთ მოდელს ხშირად აღწერენ როგორც მენეჯერულ პოსტსუვერენულ წესრიგს, სადაც გადაწყვეტილებები მიიღება ადმინისტრაციული, ტექნოკრატიული და კორპორაციულ-ბიუროკრატიული მექანიზმების მეშვეობით.

ამ სისტემაში სოციალური კონფლიქტები განიხილება არა როგორც თავისუფალი საზოგადოების ბუნებრივი შედეგი, არამედ როგორც პრობლემები, რომლებიც საჭიროებს მენეჯმენტს, რეგულაციასა და ნორმატიულ კორექციას. შესაბამისად, კულტურული ნორმები, ეკონომიკური პროცესები და სოციალური ურთიერთობები სულ უფრო მეტად ექვემდებარება ადმინისტრაციულ მართვას — უნივერსიტეტებში, მედიაში, საერთაშორისო ორგანიზაციებში, კორპორაციულ სტრუქტურებსა და ციფრულ პლატფორმებში.

ამგვარად იქმნება მმართველობის ფორმა, სადაც ძალაუფლება აღარ არის კონცენტრირებული მხოლოდ სახელმწიფოში; ის განაწილებულია მრავალ ინსტიტუტსა და ტექნოლოგიურ ინფრასტრუქტურაში, რომლებიც ერთად ქმნის კომპლექსურ მენეჯერულ სისტემას.

მეორე მიმართულება ეფუძნება ინდივიდუალური თავისუფლების, კერძო საკუთრებისა და ნებაყოფლობითი თანამშრომლობის პრინციპებს. ამ ხედვის მიხედვით, სოციალური წესრიგი ყველაზე ეფექტურად იქმნება მაშინ, როდესაც ეკონომიკური და სოციალური ურთიერთობები წარმოიშობა თავისუფალი გაცვლისა და სპონტანური კოორდინაციის შედეგად.

ავსტრიული ეკონომიკური ტრადიცია ამტკიცებს, რომ საზოგადოებრივი წესრიგი არ საჭიროებს ცენტრალურ მენეჯმენტს. ბაზრის სისტემა წარმოადგენს დეცენტრალიზებულ მექანიზმს, რომელიც საშუალებას აძლევს მილიონობით ადამიანს კოორდინაცია გაუწიონ საკუთარ საქმიანობას ცოდნისა და ინფორმაციის გავრცელებული სისტემის მეშვეობით. სწორედ ამ პროცესში წარმოიშობა ეკონომიკური პროგრესი, ინოვაცია და სოციალური თანამშრომლობა.

პირველი ხედვა სოციალურ წესრიგს განიხილავს როგორც ძალაუფლების სტრუქტურას, რომელიც საჭიროებს მუდმივ ინსტიტუციურ კორექციას და ნორმატიულ მართვას. მეორე ხედვა საზოგადოებას განიხილავს როგორც სპონტანურ წესრიგს, რომელიც წარმოიშობა თავისუფალი ინდივიდების ურთიერთქმედების შედეგად.

ამიტომ საბოლოო არჩევანი არ არის მხოლოდ თეორიული დავა აკადემიურ სკოლებს შორის. ის წარმოადგენს ცივილიზაციურ არჩევანს ორი განსხვავებული სოციალური მოდელის შორის: ერთ მხარეს დგას მენეჯერული საზოგადოება, სადაც ეკონომიკური, კულტურული და სოციალური პროცესები სულ უფრო მეტად ექვემდებარება ინსტიტუციურ კონტროლს; მეორე მხარეს კი კერძო საკუთრებასა და თავისუფალ გაცვლაზე დაფუძნებული საზოგადოება, სადაც წესრიგი წარმოიშობა არა ადმინისტრაციული მართვის, არამედ ინდივიდების თავისუფალი მოქმედების შედეგად.

ეს არჩევანი არც იმდენად რთულია, როგორც ხშირად წარმოაჩენენ. ისტორიული გამოცდილება და ეკონომიკური ლოგიკა მკაფიოდ აჩვენებს, რომ ინდივიდუალური თავისუფლება წარმოადგენს არა მხოლოდ მორალურად გამართლებულ პრინციპს, არამედ ყველაზე ეფექტურ საფუძველს ეკონომიკური განვითარებისა და სტაბილური პოლიტიკური წესრიგისთვის.

საზოგადოება, რომელიც ეფუძნება კერძო საკუთრებას, თავისუფალ გაცვლასა და ნებაყოფლობით თანამშრომლობას, ქმნის პირობებს ინოვაციისთვის, კეთილდღეობის ზრდისთვის და ადამიანის ღირსების დაცვისთვის. სწორედ ამიტომ ინდივიდუალური თავისუფლების არჩევა არის ერთდროულად ზნეობრივი, ეკონომიკური და პოლიტიკური აუცილებლობა — გზა, რომელიც ყველაზე მეტად შეესაბამება თავისუფალი საზოგადოების იდეალს და წარმოადგენს ცივილიზაციური არსებობის აუცილებელი წინაპირობას.