აიათოლას კვალი საქართველოში: ჰიბრიდული გავლენა და ეროვნული უსაფრთხოების გამოცდა

                                                                                         მხარდაჭერისთვის: GE65BG0000000498990435

პაატა შეშელიძე

საბერძნეთში, კუნძულ კრეტაზე, სუდას ყურეში ნატოს საზღვაო ბაზასთან მდებარე სასტუმროში საქართველოს მოქალაქის დაკავება ირანთან დაკავშირებული ქსელებისთვის სავარაუდო ჯაშუშობის ბრალდებით, არ უნდა განვიხილოთ მხოლოდ როგორც იზოლირებული კრიმინალური შემთხვევა. მსგავსი ინციდენტები, თუკი ისინი სისტემურ ტენდენციაში ჯდება, შეიძლება მიუთითებდეს უსაფრთხოების გარემოში არსებულ სტრუქტურულ სისუსტეებზე. საკითხი მოითხოვს არა ემოციურ შეფასებას, არამედ სიღრმისეულ ანალიზს იმის შესახებ, არსებობს თუ არა ისეთი ინსტიტუციური ხარვეზები, რომლებიც უცხო ძალებისთვის ოპერატიულ შესაძლებლობებს ქმნის.

წინამდებარე შეფასება ეფუძნება ჰიბრიდული საფრთხეების ანალიზის მოდელს, რომელიც განასხვავებს ოთხ ძირითად კომპონენტს:

(1) იდეოლოგიური ინფილტრაცია;
(2) ოპერატიული აქტივობა;
(3) ფინანსური და ლოგისტიკური არხები;
(4) ინსტიტუციური მოწყვლადობა.

ამ ჩარჩოს გამოყენება საშუალებას იძლევა ცალკეული ინციდენტები შეფასდეს არა იზოლირებულად, არამედ სტრუქტურულ რისკთა კონტექსტში. აღნიშნული შეფასება არ წარმოადგენს სამართლებრივ დასკვნას კონკრეტულ სუბიექტებზე, არამედ არის სტრუქტურული რისკების ანალიზი ეროვნული უსაფრთხოების პერსპექტივიდან.

აუცილებელია მკაფიო გამიჯვნა ლეგიტიმურ საერთაშორისო თანამშრომლობასა და სახელმწიფოებრივად კოორდინირებულ ჰიბრიდულ ოპერაციებს შორის. უცხოეთთან აკადემიური, რელიგიური, ეკონომიკური თუ სამოქალაქო კავშირები თავისუფალი საზოგადოების ბუნებრივი და აუცილებელი ნაწილია. წინამდებარე ანალიზი არ ეხება ასეთ ურთიერთობებს, არამედ ფოკუსირებულია იმ საფრთხეებზე, რომლებიც მოდის ავტორიტარული რეჟიმების მიერ ორგანიზებული და სახელმწიფოს დონეზე მხარდაჭერილი ქსელებიდან.

1. უსაფრთხოების პრიორიტეტების ბალანსი: კონტრდაზვერვა vs. შიდა პოლიტიკური პროცესები

თანამედროვე დემოკრატიულ სახელმწიფოებში უსაფრთხოების სამსახურების პრიორიტეტული ფუნქცია საგარეო საფრთხეების იდენტიფიკაცია, პრევენცია და ნეიტრალიზაციაა. როდესაც რესურსების მნიშვნელოვანი ნაწილი შიდა პოლიტიკური პროცესების მონიტორინგზე მიიმართება, ჩნდება ლეგიტიმური კითხვა პრიორიტეტების ოპტიმალურ განაწილებაზე. ინსტიტუციური ეფექტიანობა განსაკუთრებით კრიტიკულია საქართველოს მსგავს გეოპოლიტიკურ სივრცეში, სადაც მრავალმხრივი გავლენის ქსელები მოქმედებენ და საგარეო აქტორები იყენებენ როგორც პირდაპირ, ისე არაპირდაპირ ინსტრუმენტებს გავლენის გასაძლიერებლად. კონტრდაზვერვითი კომპონენტის ნებისმიერი დისბალანსი ზრდის გარე ინფილტრაციის რისკს და ამცირებს სისტემის რეაგირების უნარს.

ამ კონტექსტში მიზანშეწონილია შეფასდეს რამდენიმე ძირითადი ინსტიტუციური ინდიკატორი: კონტრდაზვერვითი ბიუჯეტის წილი საერთო უსაფრთხოების ბიუჯეტში; საგარეო გავლენის საქმეებზე გამოძიებების სტატისტიკა და მათი შედეგიანობა; უცხო ქვეყნის გავლენის ოპერაციების საჯაროდ დადასტურებული შემთხვევების რაოდენობა; საერთაშორისო პარტნიორებთან სადაზვერვო ინფორმაციის გაცვლის სიხშირე და ხარისხი. აღნიშნული მონაცემების ანალიზი – საჯარო ანგარიშგების ან ეფექტიანი საპარლამენტო ზედამხედველობის ფორმატში – ხელს შეუწყობდა რესურსების განაწილების ობიექტურ შეფასებას, გაზრდიდა სისტემის გამჭვირვალობას და გააძლიერებდა ინსტიტუციურ ეფექტიანობას.

ეფექტიანი უსაფრთხოების სისტემა უნდა ეყრდნობოდეს დეცენტრალიზებულ ანალიტიკურ შესაძლებლობებს, პროფესიულ ავტონომიასა და ინსტიტუციურ მოქნილობას.

2. ტრანსნაციონალური რელიგიური განათლება 

განსაკუთრებული ყურადღება საჭიროა იმ შემთხვევებში, როდესაც რელიგიური ან საგანმანათლებლო სტრუქტურები დაკავშირებულია ისეთ პოლიტიკურ სისტემებთან, სადაც სახელმწიფო და იდეოლოგიური აპარატი არ არის გამიჯნული. ავტორიტარულ რეჟიმებში რელიგიური, საგანმანათლებლო და უსაფრთხოების ინსტიტუტები ხშირად მოქმედებენ კოორდინირებულად, რაც ზრდის ჰიბრიდული გავლენის რისკს. ასეთია ტრანსნაციონალური რელიგიური საგანმანათლებლო ქსელების საქმიანობა. მაგალითად, Al-Mustafa International University წარმოადგენს ირანში დაფუძნებულ სასწავლებელს, რომლის საერთაშორისო აქტივობებზე არაერთ დასავლურ ანგარიშში გამოთქმულია შეშფოთება შესაძლო ინსტიტუციურ კავშირებთან დაკავშირებით „ისლამური რევოლუციის გუშაგთა კორპუსთან“ (IRGC), განსაკუთრებით მის ელიტურ ქვედანაყოფთან – „ყუდსის ძალებთან“.

ამ კონტექსტში აუცილებელია მკაფიო გამიჯვნა: რელიგიური თავისუფლება კონსტიტუციური უფლებაა, თუმცა უცხო სახელმწიფოს მიერ კოორდინირებული საგანმანათლებლო სტრუქტურები შესაძლოა გამოიყენებოდეს როგორც „რბილი ძალის“ ინსტრუმენტი. საფრთხე მდგომარეობს არა რელიგიურ აქტივობაში, არამედ იდეოლოგიური გავლენის ინსტიტუციონალიზაციასა და უცხო სახელმწიფოს მიმართ ლოიალობის ქსელების შექმნაში.

აღსანიშნავია, რომ აღნიშნული უნივერსიტეტი საქართველოში წლებია სტაბილურად ფუნქციონირებს, რაც სავარაუდოდ მიუთითებს, რომ შესაბამისი სახელმწიფო სტრუქტურები ინფორმირებული იყვნენ მისი საქმიანობის შესახებ. ამ ინფორმირებულობის ხასიათი — ზედამხედველობა, ადმინისტრაციული ურთიერთობა თუ სხვა ფორმა — საჭიროებს ინსტიტუციურ გამჭვირვალობას. მისი ოფიციალური წარმომადგენლობის აქტივობა, რომელიც პირდაპირ კოორდინაციაშია რელიგიის საკითხთა სახელმწიფო სააგენტოსთან და ხშირ კომუნიკაციაშია ადგილობრივი მუსლიმთა სამმართველოს მაღალჩინოსნებთან (კერძოდ, შეიხ რამინ იგიდოვთან), აჩენს საფუძვლიან ეჭვებს ამ სტრუქტურებს შორის არსებულ შეთანხმებულ საქმიანობაზე. მსგავსი ინსტიტუციური კოლაბორაცია საგანგაშოა, რადგან იგი ქმნის ლეგალურ საფარს ირანული იდეოლოგიური ქსელების შეუფერხებელი ოპერირებისთვის ქვეყნის შიგნით.

ამგვარი თანამშრომლობა თავისთავად არ წარმოადგენს სამართლებრივ დარღვევას, თუ იგი სრულად შეესაბამება საქართველოს კანონმდებლობას და საერთაშორისო სანქციების რეჟიმებს. თუმცა უსაფრთხოების რისკი ჩნდება იმ შემთხვევაში, თუ:

• არ არსებობს ფინანსური გამჭვირვალობის ეფექტიანი მექანიზმები;

• არ ხდება პროგრამული შინაარსის რეგულარული მონიტორინგი;

• არ არის შეფასებული შესაძლო კავშირები სანქცირებულ სუბიექტებთან.

ქსელის კურატორის, აიათოლა ალირეზა არაფის მოღვაწეობა სწორედ ამგვარი სტრატეგიული ექსპანსიის არქიტექტურას წარმოადგენდა. იგი ათწლეულების განმავლობაში იკავებდა ცენტრალურ პოზიციებს ირანის საგანმანათლებლო და იდეოლოგიურ იერარქიაში: ხელმძღვანელობდა ირანის ისლამურ სასწავლებლებს (Hawza Ilmiyya), ყუმის პრესტიჟულ სემინარიას და 2008-2018 წლებში პრეზიდენტობდა „ალ-მუსტაფას საერთაშორისო უნივერსიტეტს“. არაფის მმართველობის პერიოდში MIU-მ გლობალური მასშტაბით 80-ზე მეტი ფილიალი გახსნა, რაც იდეოლოგიური ექსპორტის უპრეცედენტო ტემპზე მიუთითებს. იგი მიჩნეული იყო „მოდერნიზატორ“ ჰარდლაინერად, რომელიც რელიგიური პროპაგანდისა და ინდოქტრინაციის მეთოდების გასაუმჯობესებლად ხელოვნური ინტელექტის გამოყენების ინიციატივით გამოდიოდა. აღსანიშნავია, რომ არაფის ფიგურა ირანის უზენაეს მმართველ იერარქიაში ალი ხამენეის ერთ-ერთ უპირატეს მემკვიდრედ მოიაზრებოდა; იგი გახდა კიდეც მისი მემკვიდრე ხამენეის ლიკვიდაციის შემდეგ, თუმცა თავადაც მალევე იქნა მოკლული, რაც პირადად მის მნიშვნელობას და მის მიერ კურირებული ქსელების უდიდეს სტრატეგიულ წონას კიდევ უფრო უსვამს ხაზს.

3. ოპერატიული რისკები: პლაცდარმის ეფექტი და „რუხი ზონა“

2022–2023 წლებში საქართველოს უსაფრთხოების სამსახურის მიერ გავრცელებული ინფორმაცია აღკვეთილი მკვლელობის მცდელობების შესახებ მიუთითებს, რომ ქვეყანა შესაძლოა აღიქმებოდეს როგორც ოპერატიული „შუალედური სივრცე“. საერთაშორისო პრაქტიკა აჩვენებს, რომ საქართველოს მსგავს ღია ეკონომიკის მქონე ქვეყნებს ხშირად იყენებენ:

• ტრანზიტულ პლაცდარმად;

• ფინანსური ოპერაციების შუამავლად;

• ლოგისტიკურ ჰაბად სანქციების გვერდის ავლისთვის.

„რუხი ზონა“ (grey zone operations) საერთაშორისო უსაფრთხოების თეორიაში გულისხმობს იმ ოპერაციებს, რომლებიც ომისა და მშვიდობის კლასიკურ კატეგორიებს შორის მდებარეობს — ისინი იყენებენ იურიდიულად არაერთმნიშვნელოვან სივრცეს, შუამავლებს, მესამე ქვეყნის მოქალაქეებს და არასახელმწიფოებრივ აქტორებს პასუხისმგებლობის დიფუზიის მიზნით.

თუ საქართველო აღიქმება ასეთ სივრცედ, ეს ზრდის მის გეოპოლიტიკურ მოწყვლადობას.

კრეტაზე მომხდარი ინციდენტი მიუთითებს იმაზე, რომ საქართველოს პასპორტი შესაძლოა გამოყენებულ იქნას როგორც ინსტრუმენტი NATO-ს მაღალი უსაფრთხოების ზონებში ინფილტრაციისთვის, რაც ქვეყნის სტრატეგიულ მოწყვლადობას ზრდის.

4. სანქციების რეჟიმი და ფინანსური კომპლაიენსი

როდესაც კონკრეტული ინსტიტუტები, როგორიცაა MIU, ექვემდებარებიან საერთაშორისო სანქციებს, ქვეყნისთვის კრიტიკულად მნიშვნელოვანია მკაფიო შესაბამისობა ამ რეჟიმებთან. საბანკო სექტორისა და პორტების (ბათუმი, ფოთი) გაძლიერებული კომპლაიენსი აუცილებელია მეორე რიგის სანქციების (secondary sanctions) თავიდან ასაცილებლად, რაც პირდაპირ უკავშირდება ქვეყნის ეკონომიკურ უსაფრთხოებას.

მეორე რიგის სანქციების რისკი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მცირე და ღია ეკონომიკის მქონე ქვეყნისთვის, რადგან:

• შესაძლებელია საერთაშორისო გადახდების შეზღუდვა;

• იზრდება საბანკო სექტორის რეპუტაციული რისკი;

• მცირდება უცხოური ინვესტიციების შემოდინება.

ამგვარი რისკი სტრატეგიული ეკონომიკური საფრთხის კატეგორიაში უნდა შეფასდეს.

5. ნარკოტრანზიტი და ჰიბრიდული ფინანსური ქსელები

რეგიონული კონტექსტი მოიცავს ე.წ. „ბალკანეთის მარშრუტს“, რომლის მეშვეობითაც ნარკოტიკული საშუალებები ევროპის ბაზარზე გადაადგილდება. ფოთის პორტში დაფიქსირებული მსხვილი პარტიების დაკავება მიუთითებს, რომ ქვეყანა ლოგისტიკური მარშრუტის ნაწილად შეიძლება გამოიყენებოდეს. ეს რისკი საჭიროებს არა მხოლოდ საპოლიციო რეაგირებას, არამედ სადაზვერვო ინფორმაციის ინტენსიურ გაცვლას პარტნიორ ქვეყნებთან, რათა აღიკვეთოს ჩრდილოვანი ეკონომიკის გამოყენება პარამილიტარული სტრუქტურების დასაფინანსებლად.

6. სტრატეგიული ნდობა და ევროატლანტიკური ინტეგრაცია

საქართველოს გაცხადებული საგარეო კურსი ეფუძნება დასავლურ ინტეგრაციას და ევროატლანტიკურ უსაფრთხოების სისტემაში სრულფასოვან მონაწილეობას. თუმცა აღნიშნული ინტეგრაცია არ განისაზღვრება მხოლოდ პოლიტიკური დეკლარაციებით — იგი ეფუძნება უსაფრთხოების სანდოობის პრინციპს (security credibility). პარტნიორი ქვეყნები აფასებენ არა მხოლოდ საგარეო კურსის რიტორიკას, არამედ ინსტიტუციური შესრულების ხარისხს: რამდენად ეფექტიანად კონტროლდება ეროვნული უსაფრთხოების სისტემა, რამდენად სრულად აღსრულდება საერთაშორისო სანქციების რეჟიმები, რამდენად დაცულია NATO-სა და ევროკავშირის უსაფრთხოების სტანდარტები და რამდენად უზრუნველყოფილია კონტრდაზვერვითი ინფორმაციის დაცულობა.

ევროატლანტიკურ სივრცეში ერთ-ერთი ცენტრალური ელემენტია სადაზვერვო ინფორმაციის გაცვლა. ასეთი თანამშრომლობა ეფუძნება „სანდო პლატფორმის“ (trusted node) სტატუსს — პარტნიორი ქვეყნები მაღალი მგრძნობელობის ინფორმაციას უზიარებენ მხოლოდ იმ სახელმწიფოებს, სადაც არსებობს სისტემური გარანტია, რომ ეს ინფორმაცია არ გაჟონავს და არ აღმოჩნდება მესამე აქტორების ხელში. ინფილტრაციის, სანქციების გვერდის ავლის ან ჰიბრიდული ოპერაციების პლაცდარმად გამოყენების ნებისმიერი ეჭვი ბუნებრივად ამცირებს ინფორმაციის გაზიარების მზადყოფნას და ზღუდავს ოპერატიულ ინტეგრაციას.

სტრატეგიულ ნდობას აქვს ეკონომიკური განზომილებაც. ევროატლანტიკური ინტეგრაცია გულისხმობს ფინანსურ კავშირებს, საინვესტიციო სტაბილურობასა და კრიტიკული ინფრასტრუქტურის ერთობლივ განვითარებას. თუ ქვეყანა აღიქმება როგორც მაღალი რისკის იურისდიქცია — სანქციების შესაძლო გვერდის ავლის, ჩრდილოვანი ფინანსური ნაკადების ან არასაკმარისი კომპლაიენსის გამო – იზრდება საბანკო სექტორის რეპუტაციული წნეხი და მცირდება უცხოური კაპიტალის ნდობა.

ამავე დროს, ევროატლანტიკურ უსაფრთხოების არქიტექტურაში ინტეგრაცია ისტორიულად წინ უსწრებდა შიდა რეფორმებს კონტრდაზვერვის, ფინანსური ზედამხედველობისა და საგარეო გავლენის კონტროლის მიმართულებით. ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნების გამოცდილება აჩვენებს, რომ უსაფრთხოების სანდოობა არის ინტეგრაციის წინაპირობა და არა მისი ავტომატური შედეგი.

შესაბამისად, თუ ქვეყანა აღიქმება როგორც ჰიბრიდული ოპერაციების პლაცდარმი ან იდეოლოგიური ექსპორტის არარეგულირებული ჰაბი, ეს ქმნის სტრატეგიულ გაურკვევლობას და ამცირებს უსაფრთხოების საერთო არქიტექტურაში ინტეგრაციის შანსებს. ევროატლანტიკური ინტეგრაცია საბოლოოდ არის ნდობაზე დაფუძნებული პროცესი, ხოლო ნდობა არ არის დეკლარაცია – იგი არის ინსტიტუციური შესრულების შედეგი. სწორედ ამიტომ, სტრატეგიული ნდობის შენარჩუნება და გაძლიერება უნდა შეფასდეს როგორც ეროვნული უსაფრთხოების ცენტრალური ამოცანა და არა მხოლოდ საგარეო პოლიტიკის კომპონენტი.

7. ინსტიტუციური რეაგირების რეკომენდაციები

არსებული გამოწვევების სამართავად მიზანშეწონილია შემდეგი ნაბიჯების გადადგმა:

1. სპეცსამსახურების სტრუქტურული აუდიტი – პრიორიტეტების რეალური გადანაწილების შეფასება ეროვნული უსაფრთხოების ინტერესებიდან გამომდინარე.

2. ფინანსური გამჭვირვალობა – ტერორისტულ საქმიანობაში ეჭვმიტანილი რელიგიური და საგანმანათლებლო სტრუქტურების ფინანსური და სამართლებრივი აუდიტი.

3. სანქციებთან შესაბამისობის მექანიზმი – ერთიანი ეროვნული ჩარჩოს შექმნა საერთაშორისო სანქციების აღსრულების მონიტორინგისთვის.

4. ტექნოლოგიური მოდერნიზაცია – პორტების უსაფრთხოებისა და კონტრდაზვერვითი შესაძლებლობების გაძლიერება.

8. ინფორმაციული სივრცე და რადიკალიზაციის რისკები

ტრანსნაციონალური იდეოლოგიური ქსელები სულ უფრო მეტად იყენებენ ციფრულ პლატფორმებს რადიკალიზაციისთვის. ონლაინ-საგანმანათლებლო პროგრამები, ვირტუალური სემინარები და დახურული კომუნიკაციის არხები ქმნის დაბალღირებულებიან, მაგრამ მაღალი ზემოქმედების მქონე ინფრასტრუქტურას.

სახელმწიფოსთვის კრიტიკულია:

• კიბერუსაფრთხოების გაძლიერება;

• უცხოური დაფინანსებით მოქმედი ციფრული პლატფორმების მონიტორინგი კანონით დადგენილ ჩარჩოში;

• მედია-წიგნიერების პროგრამების განვითარება.

დასკვნა

სახელმწიფოს მდგრადობა განისაზღვრება არა რიტორიკით, არამედ სისტემური რისკების მართვის ეფექტიანობით. უსაფრთხოების პოლიტიკა უნდა იყოს მიზანმიმართული, პროპორციული და მტკიცებულებაზე დაფუძნებული; წინააღმდეგ შემთხვევაში, იგი თავად შეიძლება იქცეს თავისუფალი საზოგადოების შესუსტების ფაქტორად. საფრთხე არ მდგომარეობს ერთეულ ინციდენტებში, არამედ იმაში, თუ რამდენად ახერხებს სახელმწიფო უცხო გავლენის არხების დროულ იდენტიფიკაციასა და საკუთარი უსაფრთხოების სტრატეგიული არქიტექტურის ადაპტაციას.

გარე საფრთხეებზე საუბარი არ უნდა იქცეს შიდა პოლიტიკური ოპონენტების ან საერთაშორისო პარტნიორების დისკრედიტაციის ინსტრუმენტად. დემოკრატიულ სახელმწიფოში ეროვნული უსაფრთხოება და ღია საზოგადოება ერთმანეთის საწინააღმდეგო არ არის. პირიქით, ღიაობა და თავისუფლება არის ის ჩარჩო, რომლის დაცვაც უსაფრთხოების სისტემის მთავარი ამოცანაა.

არსებული ტენდენციების გათვალისწინებით შესაძლებელია სამი სცენარი:

1. ინერციული სცენარი – მიმდინარე პრაქტიკის შენარჩუნება და რისკების ზრდა.

2. რეაქტიული სცენარი – ინდივიდუალურ ინციდენტებზე ფრაგმენტული რეაგირება.

3. სტრუქტურული რეფორმის სცენარი – კონტრდაზვერვის, ფინანსური ზედამხედველობისა და საერთაშორისო კოორდინაციის სისტემური გაძლიერება.

მხოლოდ მესამე სცენარი უზრუნველყოფს გრძელვადიან სტრატეგიულ მდგრადობას.