პაატა შეშელიძე
ფრიდრიხ ჰაიეკის „წარმოების სამკუთხედი“ გვეხმარება გავიგოთ, თუ როგორ არის განაწილებული ქვეყნის რესურსები დროსა და წარმოების ეტაპებს შორის. ეს მოდელი სიმდიდრეს ზომავს არა იმით, თუ რამდენს ვხარჯავთ დღეს, არამედ იმით, თუ რამდენად რთული და „გრძელია“ ჩვენი წარმოების ჯაჭვი.
1. ჰაიეკის სამკუთხედი: თეორიული საფუძვლები
ჰაიეკის სამკუთხედი, რომელიც პირველად 1931 წელს მის ნაშრომში „ფასები და წარმოება“ () გამოჩნდა, წარმოადგენს ავსტრიული ეკონომიკური სკოლის ფუნდამენტურ ინსტრუმენტს. იგი გვიჩვენებს კავშირს წარმოების დროსა და სამომხმარებლო საქონლის ღირებულებას შორის.
სამკუთხედის ორი ძირითადი განზომილება აქვს:
ჰორიზონტალური ღერძი (ფუძე): გამოხატავს სამომხმარებლო საქონლის რაოდენობას და ფულად ნაკადებს, რომლებიც მიემართება მოხმარებისკენ.
ვერტიკალური ღერძი (სიმაღლე): გამოხატავს წარმოების დროს ანუ „ეტაპების“ რაოდენობას. რაც უფრო მაღალია სამკუთხედი, მით უფრო რთული და „გრძელია“ წარმოების პროცესი (ე.წ. ).
ჰაიეკის თეორიის მიხედვით, ეკონომიკური განვითარება ნიშნავს სამკუთხედის „ამაღლებას“ – ანუ რესურსების გადატანას უშუალო მოხმარებიდან წარმოების უფრო შორეულ, კაპიტალტევად ეტაპებზე.
2. საქართველოს კაპიტალის სტრუქტურის დახასიათება
საქართველოს დღევანდელი ეკონომიკური მოდელი, ჰაიეკისეულ ჭრილში, შეიძლება დახასიათდეს როგორც „ზედაპირული“ და „მოკლე“.
მოხმარებაზე ორიენტირებულობა: საქართველოს მშპ-ში მოხმარების წილი უკიდურესად მაღალია. ეს ნიშნავს, რომ სამკუთხედის ფუძე ფართოა, რაც მიუთითებს იმაზე, რომ ქვეყანა უფრო მეტს მოიხმარს, ვიდრე აწარმოებს წარმოების შორეულ ეტაპებზე.
კაპიტალის სიღრმის ნაკლებობა: საქართველოში ინვესტიციები ძირითადად მიმართულია „დაბალ ეტაპებზე“: ვაჭრობა, მომსახურება, ტურიზმი და უძრავი ქონება. ეს სექტორები მომხმარებელთან ძალიან ახლოს დგას და არ მოითხოვს ხანგრძლივ, მრავალწლიან ტექნოლოგიურ ციკლებს.
იმპორტზე დამოკიდებულება: რთული საქონლის (ტექნიკა, მანქანათმშენებლობა) იმპორტით ჩვენ, ფაქტობრივად, „ვიქირავებთ“ სხვა ქვეყნების (მაგ. გერმანია, ჩინეთი) გრძელ სამკუთხედებს, ნაცვლად იმისა, რომ საკუთარი კაპიტალის სტრუქტურა დავაგრძელოთ.
3. შედარებითი ანალიზი
ბალტიის ქვეყნები: მათ შეძლეს სამკუთხედის ვერტიკალურად დაგრძელება. ინვესტიციები მაღალტექნოლოგიურ წარმოებასა და IT სექტორში ნიშნავს, რომ მათ ეკონომიკაში გაჩნდა „შუა ეტაპები“, რომლებიც საქართველოში თითქმის არ გვაქვს.
აზიური ვეფხვები (სინგაპური, ტაივანი): ეს არის ჰაიეკისეული „იდეალური“ ზრდის მაგალითი. მაღალმა დანაზოგებმა საშუალება მისცა მათ, შეექმნათ მსოფლიოში ყველაზე „გრძელი“ წარმოების ჯაჭვები (მაგ. ტაივანის ნახევარგამტარების ინდუსტრია). მათი სამკუთხედები ძალიან მაღალი და წვეტიანია.
მეზობლები (აზერბაიჯანი): ენერგორესურსების მოპოვება სამკუთხედის მწვერვალს ხელოვნურად მაღლა წევს, თუმცა ეკონომიკის დანარჩენი ნაწილი ბრტყელია.
4. რეკომენდაციები საქართველოსთვის
ჰაიეკის სამკუთხედის „ამაღლება“ და ქვეყნის გამდიდრება მოითხოვს არა მოხმარების წახალისებას, არამედ კაპიტალის დაგროვებას. ამისთვის საჭიროა:
ა) რა უნდა შეწყვიტოს სახელმწიფომ (აკრძალვები):
მონეტარული ინტერვენცია: ეროვნულმა ბანკმა უნდა შეწყვიტოს საპროცენტო განაკვეთების ხელოვნური მართვა. როდესაც სახელმწიფო ფულს „აიაფებს“, ის მეწარმეებს აძლევს ცრუ სიგნალს, თითქოს ქვეყანაში ბევრი დანაზოგია. ეს იწვევს არასწორ ინვესტიციებს (Malinvestments) — რესურსები იხარჯება პროექტებში, რომლებიც რეალურად არარენტაბელურია. რეფინანსირების სესხების გაცემა და ბანკების მიერ ფულის მულიტიპლიკაცია უნდა შეწყდეს.
დარგობრივი სუბსიდირება: პროგრამები, როგორიცაა „აწარმოე საქართველოში“ ან შეღავათიანი კრედიტები, უნდა გაუქმდეს. სახელმწიფო ვერასდროს განსაზღვრავს „მომავლის სექტორებს“ უკეთ, ვიდრე თავისუფალი ბაზარი. სუბსიდია მხოლოდ აბრტყელებს სამკუთხედს, რადგან რესურსებს ართმევს ეფექტურ მოთამაშეებს და აძლევს არაეფექტურებს. ყველა ტიპის სუბსიდია და იაფის სესხის პროგრამა უნდა შეწყდეს.
დეფიციტური ხარჯვა: ბიუჯეტის დეფიციტი არის კაპიტალის დაგროვების მტერი. რაც უფრო მეტს ხარჯავს მთავრობა, მით ნაკლები რესურსი რჩება კერძო სექტორს სამკუთხედის „ასაშენებლად“. დეფიციტური დაგეგვა კანონით უნდა აიკრძალოს, ისევრ როგორც საგარეო ვალის აღება.
ადმინისტრაციული ბარიერები და ლიცენზირება: ბიუროკრატიული სიმძიმე კაპიტალტევად სექტორებში (ენერგეტიკა, მშენებლობა, მოპოვებითი მრეწველობა) უნდა შემცირდეს. ლიცენზიების მოპოვების გაჭიანურება და გაუმჭვირვალე რეგულაციები აფერხებს წარმოების „შორეულ“ ეტაპებს, რადგან ინვესტორს უზრდის გაურკვევლობის რისკს და დამატებით ხარჯებს.
ბ) რა უნდა უზრუნველყოს სახელმწიფომ (ვალდებულებები):
მონეტარული სტაბილურობა: სახელმწიფოს ერთადერთი ვალდებულება ფულთან მიმართებაში არის მისი მსყიდველობითი უნარის დაცვა. სტაბილური ფული არის დაზოგვის სტიმული, დანაზოგი კი – კაპიტალის ერთადერთი წყარო. ფულის მიწოდება უზრუნველყოფილი უნდა იყოს რეზერვებით. ლარის პარალელურად დაშვებული უნდა იყო ოქროს ლარის გამოყნება.
საკუთრების უფლების აბსოლუტური დაცვა: წარმოების შორეული ეტაპები (მაგ. ქარხნის მშენებლობა) წლებს მოითხოვს. არავინ ჩადებს ფულს გრძელვადიან პროექტში, თუ არ სჯერა, რომ მისი საკუთრება ხელშეუხებელია. პრივატიზება უნდა გავრცელდეს ე.წ. ბუნებრივი რესურსებზე.
დაბალი და მარტივი გადასახადები: გადასახადი არის მეწარმისთვის წართმეული კაპიტალი. რაც უფრო დაბალია გადასახადი, მით უფრო სწრაფად ხდება სამკუთხედის ვერტიკალური ზრდა. უნდა შემცდირეს ყველა გადასახი და გაიზარდოს რეგიონების ფიქსირებული წილი მათში, ისევ როგორც მათთვის საკუთარი წილიდნ დაბეგვრის განაკვეთის შემცირება.
სასამართლო დამოუკიდებლობა: ეკონომიკური დავების ობიექტური და სწრაფი გადაწყვეტა არის ის ფუნდამენტი, რაზეც კაპიტალის სტრუქტურა შენდება. დავები უნდა გადავიდეს არბიჯრაჟში.
5. დასკვნა
საქართველო ამჟამად იმყოფება „მოკლე კაპიტალის“ სტადიაზე. ეკონომიკა მეტწილად სხვისი შექმნილი რთული პროდუქტების საბოლოო რეალიზაციაზეა ორიენტირებული. ბალტიის ქვეყნების გამოცდილება გვიჩვენებს, რომ სწორი ინსტიტუციური რეფორმებით შესაძლებელია სამკუთხედის დაგრძელება, ხოლო აზიური ვეფხვების მაგალითი არის ის „ცისკრის ვარსკვლავი“, რომელიც ქვეყნის თავზე უნდა გაბრწყინდეს: მაღალი დანაზოგები, რთული ტექნოლოგიები და წარმოების მრავალეტაპიანი ჯაჭვები. ეკონომიკური კეთილდღეობა პირდაპირპროპორციულია იმ დროისა და რესურსისა, რომელსაც საზოგადოება დღევანდელი მოხმარების ნაცვლად მომავლის წარმოებაში დებს.
