მხარდაჭერისთვის: GE65BG0000000498990435
პაატა შეშელიძე
შესავალი
პოლიტიკური მოძრაობების სახელები ხშირად მხოლოდ იარლიყები არ არის; ისინი სემანტიკური ბრძოლის იარაღებია, რომლითაც ძალაუფლება საკუთარ თავს სასურველი მნიშვნელობებით ფარავს. ამბიციური და პოზიტიურად დატვირთული ტერმინები შეიძლება გამოყენებულ იქნეს არა თავისუფლების, წინსვლისა და მოქალაქეობრივი გაძლიერების გამოსახატავად, არამედ სრულიად საპირისპირო პროცესების — ინსტიტუციური დეგრადაციის, ძალაუფლების კონცენტრაციისა და პოლიტიკური რეგრესის — შესანიღბად. თანამედროვე ქართულ პოლიტიკაში ასეთი სემანტიკური კონტრასტის ყველაზე თვალსაჩინო მაგალითი არის ისტორიულ „ამერიკულ ოცნებასა“ და პოლიტიკურ ძალას, სახელად „ქართულ ოცნებას“, შორის არსებული დაპირისპირება.
ეს შედარება არ არის სიტყვებზე აგებული ირონია. საქმე უფრო ღრმად არის: ამ ორ ცნებაში ორი განსხვავებული პოლიტიკური ლოგიკა იკითხება. „ამერიკული ოცნება“, მისი ყველა ისტორიული წინააღმდეგობისა და პრაქტიკული ხარვეზის მიუხედავად, გამოხატავს იდეალს, რომლის ცენტრშიც დგას ინდივიდი — მისი ქმედუნარიანობა, სოციალური მობილობა, პასუხისმგებლობა და საკუთარი ძალებით წინსვლის შესაძლებლობა. „ქართული ოცნება“ კი, პირიქით, ჩამოყალიბდა როგორც ხელისუფლების ტექნოლოგია, რომელმაც „ოცნების“ ენა გამოიყენა სახელმწიფოს მიტაცების, არაფორმალური მმართველობის, ინსტიტუტების დამორჩილებისა და კლეპტოკრატიული სტაბილურობის გასამყარებლად. ამიტომ „ქართული ოცნება“ არ არის ამერიკული იდეალის ქართული თარგმანი; იგი მისი შინაარსობრივი ანტითეზაა.
აქ განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს თავად სიტყვა „ოცნებას“. იგი პარტიის სახელში მხოლოდ ემოციური დეკორაცია არ არის. მისი ფუნქციაა მოქალაქეს შესთავაზოს არა მკაფიო ინსტიტუციური პროექტი, არამედ ბუნდოვანი დაპირება, რომელშიც ყველას შეუძლია საკუთარი სურვილის, იმედის ან შიშის ჩატევა. სწორედ ამ ბუნდოვანებაშია მისი პოლიტიკური ეფექტიანობა: რაც უფრო ცარიელია კონცეფცია, მით უფრო ადვილია მისი გამოყენება პატერნალიზმის, ძალაუფლების კონსოლიდაციისა და მოქალაქის დამოკიდებულებაში გადაყვანის დასაფარად. ამგვარად, „ოცნება“ აქ აღარ ნიშნავს თავისუფალ მისწრაფებას; იგი ხდება პოლიტიკური შეფუთვის ფორმა, რომლის მიღმაც რეალური ძალაუფლების არქიტექტურა იმალება.
ამ ტრანსფორმაციის გასაგებად გამოსადეგია იმიტაციის პოლიტიკის ცნება. მმართველი ელიტა თავდაპირველად ითვისებს დასავლური ლიბერალიზმის ენას, სიმბოლოებსა და ლეგიტიმაციის ფორმებს, რადგან ისინი საერთაშორისო მიღებას და შიდა სანდოობას ზრდის. მაგრამ როგორც კი სამართლის უზენაესობა, ანგარიშვალდებულება და ინსტიტუციური შეზღუდვები მის ძალაუფლებას რეალურ საფრთხედ ექცევა, იწყება უკუსვლა — უკვე სუვერენიტეტის, ტრადიციისა და „ეროვნული ინტერესის“ სახელით. საქართველოს შემთხვევაში ეს პროცესი განსაკუთრებით მკაფიო იყო: 2012 წლის პროევროპული რიტორიკა რამდენიმე წელიწადში გადაიზარდა მმართველობის ისეთ ფორმად, რომელიც დასავლურ ზედამხედველობასა და ლიბერალურ ინსტიტუციურ წესრიგს სულ უფრო აშკარად ეგზისტენციალურ საფრთხედ წარმოაჩენს.
„ამერიკული ოცნება“ და „ქართული ოცნება“ წარმოადგენს არა ერთი სიტყვის ორ ვარიაციას, არამედ თავისუფლებისა და მიტაცებული სახელმწიფოს ორ ურთიერთსაპირისპირო მოდელს. ერთ შემთხვევაში „ოცნება“ ნიშნავს ინდივიდისთვის გახსნილ სივრცეს; მეორე შემთხვევაში იგი იქცევა სახელად, რომლის საფარქვეშაც მოქალაქის სივრცე იკეტება. ამიტომ მთავარი კითხვა ასე უნდა დაისვას: როდესაც პოლიტიკური ძალა საკუთარ თავს „ოცნებას“ არქმევს, ვისი ოცნება დგას ამ სახელის უკან — თავისუფალი მოქალაქის თუ ძალაუფლების მფლობელი ელიტის?
1. ამერიკული ოცნების ფილოსოფიური საფუძვლები: ინდივიდი, მობილობა, პასუხისმგებლობა
„ამერიკული ოცნება“ პირველ რიგში ეკონომიკური წარმატების პოპულარული ფორმულა კი არ არის, არამედ გარკვეული პოლიტიკური და ზნეობრივი წესრიგის იდეალი. მისი ფილოსოფიური საფუძველი განმანათლებლობის ლიბერალიზმშია, რომლის ცენტრშიც დგას ინდივიდი — არა როგორც სახელმწიფოს, კლასის, ერის ან რომელიმე კოლექტიური მიზნის დანამატი, არამედ როგორც თვითმიზანი, რომელსაც აქვს უფლება, საკუთარი გონებით, შრომითა და პასუხისმგებლობით წარმართოს თავისი ცხოვრება. ამ ხედვის თანახმად, საზოგადოების ღირსება იზომება არა იმით, რამდენად მჭიდროდ აკონტროლებს იგი ადამიანს, არამედ იმით, რამდენად ტოვებს მასთვის სივრცეს იმოქმედოს, შექმნას, შეცდეს, ისწავლოს და წინ წავიდეს.
ამ იდეალის ბირთვში დევს ერთი ფუნდამენტური პრინციპი: ადამიანის წინსვლა არ უნდა იყოს წინასწარ განსაზღვრული დაბადებით, წარმოშობით, კლანური კავშირებით ან პოლიტიკური მფარველობით. პირიქით, იგი უნდა უკავშირდებოდეს ნიჭს, ძალისხმევას, დისციპლინას, არჩევანსა და პასუხისმგებლობას. სწორედ აქედან მოდის სოციალური მობილობის მნიშვნელობა. ამერიკული ოცნება არ ჰპირდება ყველას ერთსა და იმავე შედეგს და არც ამტკიცებს, რომ ყველა ადამიანი თანაბრად წარმატებული გახდება; მისი არსი სხვა რამეშია — საზოგადოება არ უნდა კეტავდეს წინსვლის გზებს ხელოვნური ბარიერებითა და პრივილეგიებით. ადამიანი შეიძლება ვერ მიაღწიოს ყველაფერს, მაგრამ უნდა ჰქონდეს შანსი, საკუთარი ძალებით შეცვალოს თავისი მდგომარეობა.
ამ თვალსაზრისით, ამერიკული ოცნება არის შესაძლებლობის იდეალი და არა შედეგის გარანტია. იგი იცავს არა თანასწორ დასრულებას, არამედ თანასწორი წესრიგის პრინციპს, სადაც კანონი ყველასთვის ერთნაირად მოქმედებს და სახელმწიფო არ ანაწილებს წარმატებას პოლიტიკური ან სოციალური ლოიალობის მიხედვით. ამიტომ ამ იდეალში განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს მერიტოკრატიულ ინტუიციას: საზოგადოება უნდა ცდილობდეს, რომ ადამიანის ბედი მაქსიმალურად ნაკლებად იყოს დამოკიდებული მის გვარზე, წრესა და მფარველზე და მაქსიმალურად მეტად — მის უნარზე, შრომასა და ხასიათზე. ამ იდეალის მორალური ძალა სწორედ იმაშია, რომ იგი ადამიანის ცხოვრებას აღიქვამს როგორც მისივე ქმნილებას და არა როგორც გარედან დაწერილ სქემას.
თუმცა ამავე დროს აუცილებელია მთავარი დაზუსტებაც: „ამერიკული ოცნება“ არ ნიშნავს, რომ ამერიკაში ყველაფერი იდეალურადაა ან რომ თავად ამერიკელები საკუთარ საზოგადოებაში არსებულ ხარვეზებს ვერ ხედავენ. პირიქით, ამერიკული პოლიტიკური და ინტელექტუალური ცხოვრება სავსეა კამათით სწორედ იმაზე, რამდენად შორს არის პრაქტიკა გამოცხადებული პრინციპებისგან. სოციალური უთანასწორობა, რასობრივი ისტორია, განათლების ხელმისაწვდომობა, კორპორაციული გავლენები, რეგიონული განსხვავებები და აღმასვლის რეალური შესაძლებლობების შემცირება — ეს ყველაფერი თავად ამერიკაში დიდი ხანია მწვავე კრიტიკის საგანია. ამიტომ „ამერიკული ოცნების“ ცნება არ უნდა გავიგოთ როგორც თვითკმაყოფილი მითი უკვე მიღწეული სრულყოფილების შესახებ. იგი უფრო ზუსტად არის ნორმატიული საზომი, რომლის მიხედვითაც თავად ამერიკაც მუდმივად ფასდება, იკრიტიკება და საკუთარ თავს ადარებს.
სწორედ ეს განასხვავებს იდეალს პროპაგანდისტული ბრენდისგან. იდეალი საჭიროა იმისთვის, რომ რეალობას კრიტიკული საზომი დაუწესო; ბრენდი კი ხშირად საჭიროა იმისთვის, რომ რეალობა დაფარო. „ამერიკული ოცნების“ შემთხვევაში საქმე გვაქვს ისეთ იდეასთან, რომელიც საკუთარ საზოგადოებასაც ვალდებულებას აკისრებს: თუ სახელმწიფო ზედმეტად ფართოვდება, თუ პრივილეგია თავისუფალ კონკურენციას ახშობს, თუ გავლენა დამსახურებას ანაცვლებს, მაშინ თვითონ ამერიკული იდეალი ხდება კრიტიკის იარაღი ამ პრაქტიკის წინააღმდეგ. სწორედ ამიტომ მისი ძალა იმაში კი არ არის, რომ იგი უარყოფს ხარვეზებს, არამედ იმაში, რომ მათ ხილულად და დასასახელებლად აქცევს.
ამ ხედვის თანახმად, სახელმწიფოს როლი მკაცრად შეზღუდული უნდა იყოს. იგი არ უნდა იყოს ადამიანის ბედის მთავარი გამანაწილებელი, შემომნიჭებელი ან დამსჯელი. მისი დანიშნულებაა უფლებების დაცვა, წესების ნეიტრალური აღსრულება, საკუთრების უსაფრთხოება, კონტრაქტების დაცვა და იმ ბარიერების შემცირება, რომლებიც ინდივიდუალურ ენერგიასა და სოციალურ მოძრაობას ზღუდავს. სახელმწიფო აქ წარმოდგენილია არა როგორც პატრონი, არამედ როგორც არბიტრი; არა როგორც ძალა, რომელიც მოქალაქეს წარმატებას ურიგებს, არამედ როგორც ჩარჩო, რომელიც მოქალაქეს მოქმედების თავისუფლებას უტოვებს. სწორედ ამიტომ ამერიკული ოცნების უკან დგას რწმენა, რომ ადამიანი საკუთარი ბედნიერებისა და წინსვლის არქიტექტორია, ხოლო პოლიტიკური წესრიგის ღირსება იზომება იმით, რამდენად უშვებს იგი ამ არქიტექტურას.
ამგვარად, „ამერიკული ოცნება“ სწორად გაგებული არის არა დასრულებული ისტორიული რეალობა, არამედ თავისუფალი საზოგადოების პოლიტიკური ეთოსი. იგი ამტკიცებს, რომ ადამიანი უნდა იყოს მიზანი, ხოლო სახელმწიფო — შეზღუდული ინსტრუმენტი; რომ სოციალური მობილობა უნდა იყოს გახსნილი, პრივილეგია — შეზღუდული, და პასუხისმგებლობა — თავისუფლებასთან შეერთებული. სწორედ ამ წერტილში იკვეთება მისი ყველაზე ღრმა კონტრასტი „ქართულ ოცნებასთან“: თუ აქ „ოცნება“ ნიშნავს ინდივიდისთვის გახსნილ სივრცეს, იქ იგი სულ უფრო მეტად იქცევა სიტყვად, რომლის საფარქვეშაც ეს სივრცე იკეტება. ამიტომ მომდევნო ნაბიჯი უკვე იმის ჩვენებაა, როგორ გადაიქცა მრავალფეროვანი საარჩევნო კოალიცია ძალაუფლების არაფორმალურ ვერტიკალად და როგორ დაედო ამ პროცესს თავიდანვე ისეთი საფუძველი, რომელიც თავისუფალი პოლიტიკური წესრიგის შექმნას კი არა, არსებული რეჟიმის ჩანაცვლებას ემსახურებოდა.
„ქართული ოცნების“ აღზევება 2012 წელს ფორმალურად იყო პასუხი წინა ხელისუფლების პოლიტიკის ხარვეზებზე და საზოგადოების იმ ნაწილში დაგროვილ მოთხოვნაზე, რომელიც ძალაუფლების შეკავებას, პოლიტიკური ტონის შეცვლას და ახალი ბალანსის დამყარებას ელოდა. მაგრამ მისი სტრუქტურული პრობლემა თავიდანვე ჩანდა: ეს იყო catch-all ტიპის ალიანსი, რომელიც იდეოლოგიურად განსხვავებულ ჯგუფებს არა საერთო პრინციპის, არამედ ერთი მდიდარი პატრონის ირგვლივ აერთიანებდა. ამგვარი გაერთიანება თავიდანვე უფრო პოლიტიკური მანქანა იყო, ვიდრე ღირებულებებზე დაფუძნებული პარტია.
იგი ჰგავდა არა ქვემოდან, ორგანულად აღმოცენებულ პოლიტიკურ მოძრაობას, არამედ ერთგვარ „დაკვეთილ“ კონსტრუქციას, რომლის მთავარი ამოცანა არსებული რეჟიმის ჩანაცვლება იყო. მის ირგვლივ შეკოწიწებულ ალიანსში შემავალ სხვადასხვა ჯგუფსა და აქტიურ ფიგურას სახელმწიფო მოწყობაზე ერთიანი ხედვა არ აერთიანებდა; მათ აერთიანებდათ ერთი მოკლევადიანი მიზანი — ხელისუფლების შეცვლა და პოლიტიკური გავლენის ნაწილის ხელში ჩაგდება. ამ თვალსაზრისით, „ქართული ოცნება“ თავიდანვე უფრო რეჟიმის შემცვლელ ინსტრუმენტს ჰგავდა, ვიდრე ახალი პოლიტიკური წესრიგის ღირებულებითად გამართულ არქიტექტორს.
სწორედ ამიტომ მისი შიდა მრავალფეროვნება თავიდანვე სტაბილურობის წყარო კი არა, მომავალი გარდაქმნის წინაპირობა იყო. როდესაც პოლიტიკური გაერთიანება საერთო პრინციპზე არ დგას, მას ბუნებრივად სჭირდება ცენტრი, რომელიც განსხვავებულ ინტერესებს არა იდეით, არამედ ძალაუფლებით აკავებს. „ქართული ოცნების“ შემთხვევაშიც ასე მოხდა: საარჩევნო კოალიციამ თანდათან ადგილი დაუთმო ერთპიროვნულ გავლენაზე დამყარებულ მმართველობის მოდელს, სადაც შიდა პლურალიზმი მხოლოდ გარდამავალი ეტაპი აღმოჩნდა და არა სისტემის მუდმივი მახასიათებელი.
2013 წლის შემდეგ ეს კონსტრუქცია თანდათან გადაიქცა არაგამჭვირვალე არაფორმალურ ვერტიკალად. ფორმალური ინსტიტუტები გარედან ისევ ფუნქციონირებდნენ, მაგრამ კრიტიკული გადაწყვეტილებების რეალური ცენტრი სულ უფრო აშკარად ხდებოდა ბიძინა ივანიშვილი — ფიგურა, რომელიც ხშირად არ ფლობდა საჯარო თანამდებობას, თუმცა მაინც აღიქმებოდა ქვეყნის უმთავრეს პოლიტიკურ არბიტრად. სწორედ ამან დაცალა სახელმწიფო სუვერენიტეტისგან: მინისტრები, პარლამენტარები და საჯარო ინსტიტუტები თანდათან გადაიქცნენ არა ავტონომიურ სახელმწიფო ორგანოებად, არამედ პირადი გავლენის სისტემის გამტარ არხებად. როდესაც პოლიტიკური პასუხისმგებლობა აღარ ემთხვევა რეალურ ძალაუფლებას, რესპუბლიკური ფორმა გარეგნულად რჩება, მაგრამ შინაარსობრივად ადგილი ეთმობა ჩრდილოვან მართვას.
ივანიშვილი ამ სურათში მხოლოდ მდიდარი დამფუძნებელი ან გავლენიანი სპონსორი არ არის. იგი უფრო სწორად უნდა გავიგოთ როგორც ფიგურა, რომელშიც ერთმანეთს ხვდება ადგილობრივი ოლიგარქიული ინტერესი და რუსული პოლიტიკური ლოგიკა. ეს არ ნიშნავს, რომ მთელი პროცესი ერთი დოკუმენტით ან ერთჯერადი შეთქმულებით აიხსნება; მაგრამ პოლიტიკური შედეგების ანალიზი აჩვენებს, რომ მისი ძალაუფლების მოდელი სწორედ ამ ორი ელემენტის გადაკვეთაზე დგას. ერთი მხრივ, იგი არის რუსეთში გამდიდრებული ოლიგარქი, რომლის კაპიტალი პოსტსაბჭოთა პრივატიზაციისა და ძალაუფლებასთან სიახლოვის ეპოქას უკავშირდება; მეორე მხრივ კი, საქართველოში მან შექმნა ისეთი მმართველობის ფორმა, რომელიც ინარჩუნებს ინსტიტუტების გარეგნულ არსებობას, მაგრამ რეალურად მათ კერძო გავლენის ქსელად აქცევს. ამიტომ მისი პოლიტიკური როლი ვერ დაიყვანება მხოლოდ პარტიულ ლიდერობამდე: იგი არის ფიგურა, რომლის გავლით ადგილობრივი ელიტური ინტერესი და რუსეთისთვის ხელსაყრელი პოლიტიკური გადახრა ერთსა და იმავე რეჟიმში იკვრება.
ქვეყნის შიგნით ამ მოდელმა ადგილობრივ ოლიგარქიას შესთავაზა უსაფრთხო ჩარჩო: სახელმწიფო, სადაც ეკონომიკური შესაძლებლობები, სამართლებრივი დაცვა, პოლიტიკური დაწინაურება და საჯარო რესურსებზე წვდომა სულ უფრო მეტად არის მიბმული არაფორმალურ კავშირებზე, ლოიალობასა და მფარველობაზე. გარეთ კი ამავე სისტემამ ბუნებრივად წარმოშვა დაძაბულობა დასავლურ ინსტიტუციურ წესრიგთან, რადგან დამოუკიდებელი სასამართლო, ანგარიშვალდებული ხელისუფლება, კონკურენტული პოლიტიკა და ძლიერი სამოქალაქო საზოგადოება პირდაპირ ზღუდავს არაფორმალური მმართველობის სივრცეს. ამიტომ „ქართული ოცნების“ შემდგომი ანტიდასავლური ევოლუცია შემთხვევითი გადახვევა არ ყოფილა; იგი ლოგიკურად გამომდინარეობდა იმავე მოდელიდან, რომლის საფუძველშიც თავიდანვე იდო ძალაუფლების კონცენტრაცია და არა მისი შეზღუდვა.
„ქართული ოცნების“ ამომრჩეველთა მნიშვნელოვანი ნაწილი შეიძლება საერთოდ არ იზიარებდეს ავტორიტარულ პროექტს როგორც ასეთს. მათგან ბევრმა ხმა მისცა არა ინსტიტუციური მიტაცების პროგრამას, არამედ სტაბილურობის დაპირებას, ომის შიშისგან დაცვის ნარატივს, სოციალური გაურკვევლობისგან თავშესაფარს ან პოლიტიკური დაპირისპირებით დაღლილობას. მაგრამ სწორედ ეს ხდის რეჟიმს განსაკუთრებით ეფექტიანს: იგი ხალხის რეალურ შფოთვებს საკუთარი ძალაუფლების კონსოლიდაციის საწვავად აქცევს. შიში იქცევა პოლიტიკურ რესურსად, ხოლო უსაფრთხოების დაპირება — თავისუფლების შეზღუდვის გამამართლებელ ენად.
საბოლოოდ, „ქართული ოცნების“ გენეზისი არ უნდა დავინახოთ მხოლოდ როგორც მრავალფეროვანი საარჩევნო კოალიციის ისტორია. უფრო ზუსტი სურათია ის, რომ თავიდანვე ძალაუფლების მოსაპოვებლად შეკოწიწებული ალიანსი თანდათან ჩამოყალიბდა რეჟიმად, სადაც ერთი პირის არაფორმალური ძალაუფლება, ადგილობრივი ოლიგარქიული ინტერესი და რუსეთისთვის ხელსაყრელი პოლიტიკური გადახრა ერთ მთლიან მმართველობის მოდელად შეიკრა. ამიტომ „ქართული ოცნების“ ისტორია არ არის უბრალოდ პარტიის ევოლუცია; ეს არის გზა კოალიციური იმიტაციიდან არაფორმალურ კორპორაციამდე.
მომდევნო თავი ბუნებრივად უნდა აჩვენებდეს, როგორ გადაიქცა ეს არაფორმალური ვერტიკალი სახელმწიფოს მიტაცების სისტემად და რატომ იქცა მოქალაქის ოცნება წინსვლაზე ოლიგარქის ოცნებად ტოტალურ ინსტიტუციურ კონტროლზე.
3. სახელმწიფოს მიტაცების ანატომია: „ოლიგარქის ოცნება“
„ქართული ოცნების“ გენეზისი ბუნებრივად მივყავართ მის არსებით შედეგამდე — სახელმწიფოს მიტაცებამდე. სწორედ აქ იკვეთება ყველაზე მკაფიო კონტრასტი ამერიკულ და ქართულ „ოცნებებს“ შორის. ამერიკული იდეალის მიხედვით, სახელმწიფო უნდა იყოს ნეიტრალური ჩარჩო, რომელიც იცავს საერთო წესებს და არ ემსახურება რომელიმე კერძო ჯგუფის ძალაუფლებას. „ქართული ოცნების“ პირობებში კი სახელმწიფო თანდათან გადაიქცა მმართველი ელიტის ინსტრუმენტად — გავლენის გასატარებელ მექანიზმად, რესურსების გასანაწილებელ არხად და პოლიტიკური კონტროლის შესანარჩუნებელ მანქანად. ეს უკვე აღარ არის მოქალაქის ოცნება წინსვლაზე; ეს არის ოლიგარქის ოცნება ინსტიტუციების დამორჩილებაზე.
სახელმწიფოს მიტაცება აქ მხოლოდ მეტაფორა არ არის. იგი აღწერს ძალაუფლების ისეთ მოდელს, სადაც საჯარო ინსტიტუტები თანდათან კარგავენ საკუთარ რესპუბლიკურ დანიშნულებას და ექვემდებარებიან არაფორმალური ცენტრის ნებას. ეს პროცესი ერთბაშად არ ხდება. ჯერ ირღვევა ანგარიშვალდებულება: გადაწყვეტილების მიმღები რეალური ძალა ემიჯნება ფორმალურ პასუხისმგებლობას, რის შედეგადაც სახელმწიფო გარედან ისევ ინარჩუნებს ინსტიტუციურ ფორმებს, მაგრამ შიგნიდან კარგავს მათ აზრს. შემდეგ ნეიტრალური ინსტიტუტები იცვლება პირადი ერთგულების ქსელებით, სადაც კვალიფიკაციასა და საზოგადოებრივ პასუხისმგებლობას სულ უფრო მეტად ანაცვლებს ლოიალობა. ბოლოს კი სამართლებრივი ფორმა უკვე აღარ ზღუდავს თვითნებობას; პირიქით, იგი ხდება მისი საფარი. ამ ეტაპზე სახელმწიფო აღარ მოქმედებს როგორც საჯარო წესრიგის არქიტექტორი — იგი იქცევა მმართველი ჯგუფის იურიდიულ გარსად.
ასეთ სისტემაში ბუნებრივად ქრება მერიტოკრატია. მიტაცებულ სახელმწიფოს არ სჭირდება დამოუკიდებელი, ძლიერი და პროფესიონალი ინსტიტუტები; მას სჭირდება მორჩილი შემსრულებლები, რომლებიც არა წესს, არამედ გავლენას ემსახურებიან. ამიტომ დაწინაურების კრიტერიუმი აღარ არის შედეგი, კომპეტენცია ან საზოგადოებრივი პასუხისმგებლობა. მთავარი ვალუტა ხდება ლოიალობა — არა კანონისა და ინსტიტუციის, არამედ გავლენის არაფორმალური ცენტრის მიმართ. ამ პირობებში საჯარო სამსახური კარგავს თავის აზრს, როგორც საზოგადოებრივი მსახურების სივრცე, და თანდათან გადაიქცევა პოლიტიკური მართვის ადმინისტრაციულ დანამატად.
სახელმწიფოს მიტაცების ეფექტი მხოლოდ კადრების პოლიტიკაში არ ვლინდება. იგი ცვლის ინსტიტუტების შინაგან ფუნქციასაც. სამინისტროები, პარლამენტი, მარეგულირებელი ორგანოები, ზედამხედველი მექანიზმები — ყველაფერი შეიძლება გარედან ისევ არსებობდეს, მაგრამ მათი რეალური დანიშნულება სხვა ხდება. ინსტიტუტები აღარ არიან მოქალაქის უფლებების დამცველები; ისინი თანდათან ხდებიან ძალაუფლების შერჩევითი გამოყენების, რესურსების მართვისა და პოლიტიკური დისციპლინის ინსტრუმენტები. როდესაც კანონი ყველასთვის ერთნაირად აღარ მუშაობს, როდესაც ნეიტრალური პროცედურა გავლენის გაგრძელებად იქცევა, სახელმწიფო წყვეტს საერთო ჩარჩოდ ყოფნას და ხდება პრივატიზებული მმართველობის ფორმა.
ამავე ლოგიკით იცვლება ანტიკორუფციული და სამართლებრივი მექანიზმების როლიც. ნორმალურ რესპუბლიკურ წესრიგში ანტიკორუფციული ინსტიტუტი უნდა ზღუდავდეს ძალაუფლებას და ერთსა და იმავე წესს უქვემდებარებდეს როგორც მოქალაქეს, ისე ხელისუფლებას. მიტაცებულ სახელმწიფოში კი ასეთი მექანიზმები ხშირად საპირისპირო ფუნქციას იძენს: ისინი იქცევა შერჩევითი ზეწოლის, დისციპლინირების და არასასურველი აქტორების დასასჯელად გამოყენებულ იარაღად. ამ პირობებში კორუფცია აღარ არის მხოლოდ ცალკეული გადახრა; იგი თავად მმართველობის ლოგიკად იქცევა. სისტემა უკვე არა შემთხვევით ამრავლებს კლეპტოკრატიულ პრაქტიკებს, არამედ მათზე დგას.
სწორედ ამიტომ ასეთი რეჟიმის აღწერა მხოლოდ „არასრულყოფილი დემოკრატიის“ ტერმინით საკმარისი აღარ არის. პრობლემა უფრო ღრმაა: სახელმწიფო თანდათან შორდება საჯარო მიზანს და უფრო მეტად ემსგავსება მმართველი წრის თვითგადარჩენის, გამდიდრებისა და გავლენის გამყარების სტრუქტურას. საზოგადოებრივი სიკეთე რჩება ლეგიტიმაციის ენად, მაგრამ აღარ არის მმართველობის რეალური ორიენტირი. პოლიტიკური სისტემა გარედან ისევ შეიძლება ინარჩუნებდეს დემოკრატიულ ფორმებს, მაგრამ შიგნით იგი სულ უფრო მეტად ემორჩილება კერძო ძალაუფლების ლოგიკას.
ამ პროცესის ერთ-ერთი ყველაზე მძიმე შედეგი მოქალაქის ნდობის ნგრევაა. როდესაც ადამიანები ხედავენ, რომ კანონი შერჩევით მოქმედებს, რომ დაწინაურება დამსახურებაზე ნაკლებად არის დამოკიდებული, რომ ინსტიტუტები ნეიტრალურობას კარგავენ და რომ საჯარო ძალაუფლება რეალურად კერძო გავლენის გაგრძელებაა, ნადგურდება არა მხოლოდ ადმინისტრაციული ეფექტიანობა, არამედ რესპუბლიკური კულტურაც. საზოგადოება ეჩვევა აზრს, რომ სახელმწიფო ყველას არ ეკუთვნის; იგი ეკუთვნის მათ, ვინც მას აკონტროლებს. ამ დროს მოქალაქე უკვე აღარ უყურებს ინსტიტუტებს როგორც საერთო წესრიგის მექანიზმს — იგი მათ აღიქვამს როგორც ძალაუფლების კუთვნილებას.
ამიტომ „ქართული ოცნების“ მიერ სახელმწიფოს მიტაცება მისი მმართველობის ერთ-ერთი დეფექტი კი არ არის, არამედ მისი სისტემური არსია. სწორედ აქ იშლება საბოლოოდ განსხვავება ორ „ოცნებას“ შორის: ერთ შემთხვევაში სახელმწიფო უნდა ზღუდავდეს ძალაუფლებას, რათა ინდივიდს თავისუფალი მოქმედების სივრცე შეუნარჩუნოს; მეორე შემთხვევაში სახელმწიფო თავად იქცევა ძალაუფლების პრივატიზების საშუალებად. თუ ამერიკული ოცნების უკან დგას თავისუფალი მოქალაქის იდეა, „ქართული ოცნების“ რეალური პოლიტიკური ლოგიკის უკან დგას მიტაცებული სახელმწიფოს იდეა — ისეთი წესრიგი, სადაც ინსტიტუტები აღარ იცავს ადამიანს ძალაუფლებისგან, არამედ თავად ძალაუფლების იარაღად არის ქცეული.
სწორედ აქედან იწყება შემდეგი ეტაპიც: როდესაც სახელმწიფო უკვე მიტაცებულია, მისი შენარჩუნება მხოლოდ ინსტიტუციური კონტროლით აღარ კმარა. საჭიროა ისეთი იდეოლოგიური და საგარეოპოლიტიკური ენა, რომელიც ამ მიტაცებას გაამართლებს, შიდა შეკუმშვას უსაფრთხოებად შეფუთავს და დასავლურ შეზღუდვებს რეჟიმისთვის საფრთხედ წარმოაჩენს. ამიტომ მომდევნო თავი ბუნებრივად გადადის ანტიდასავლურობის არსზე — არა როგორც იდეოლოგიურ არჩევანზე, არამედ როგორც თვითგადარჩენის სტრატეგიაზე.
„ქართული ოცნების“ ანტიდასავლურობა მხოლოდ გეოპოლიტიკური სიმპათიის, რუსეთთან სიახლოვის ან კონიუნქტურული საგარეო მანევრის შედეგად არ უნდა გავიგოთ. ასეთი ახსნა ზედაპირულია, რადგან მთავარ მიზეზს გვაკარგვინებს. რეჟიმის დასავლეთთან დაძაბულობა გამომდინარეობს არა უბრალოდ საგარეო არჩევანიდან, არამედ მისი შიდა ძალაუფლების ბუნებიდან. დასავლური პოლიტიკური და ინსტიტუციური წესრიგი — დამოუკიდებელი სასამართლო, თავისუფალი მედია, კონკურენტული არჩევნები, ანგარიშვალდებული ხელისუფლება, ძლიერი სამოქალაქო საზოგადოება — პირდაპირ ზღუდავს იმ ტიპის არაფორმალურ მმართველობას, რომელიც „ქართულმა ოცნებამ“ ჩამოაყალიბა. ამიტომ დასავლეთთან კონფლიქტი მისთვის არჩევითი იდეოლოგია კი არა, თვითგადარჩენის აუცილებელი ინსტრუმენტია.
სანამ დასავლური ენა, ევროპული ინტეგრაციის დაპირება და ლიბერალური რიტორიკა რეჟიმისთვის საერთაშორისო ლეგიტიმაციის წყარო იყო, იგი ამ ენას აქტიურად იყენებდა. მაგრამ როგორც კი იმავე დასავლურმა ჩარჩომ რეალური შინაარსი შეიძინა — სასამართლოს დამოუკიდებლობის, დეოლიგარქიზაციის, მედიის თავისუფლების, კორუფციის შეზღუდვისა და ინსტიტუციური ანგარიშვალდებულების მოთხოვნების სახით — იგი მაშინვე იქცა საფრთხედ. დასავლეთი პრობლემად იქცა არა იმიტომ, რომ შეიცვალა თავად დასავლეთი, არამედ იმიტომ, რომ შეიცვალა რეჟიმის საჭიროება. მანამდე დასავლეთი სასარგებლო დეკორაცია იყო; შემდეგ იგი იქცა შეზღუდვად, რომელსაც მმართველობის არაფორმალური მოდელი ვეღარ იტანდა.
ამ თვალსაზრისით, „ქართული ოცნების“ ანტიდასავლურობა არის თავდაცვითი რეაქცია შეზღუდულ ხელისუფლებაზე. დასავლეთი მისთვის მიუღებელია არა იმდენად კულტურულად, რამდენადაც ინსტიტუციურად. ევროპული და ატლანტიკური სივრცე მოითხოვს ისეთ სახელმწიფო წესრიგს, სადაც კანონი აღემატება მმართველ პარტიას, სასამართლო არ ექვემდებარება ჩრდილოვან ცენტრს, არჩევნები არ არის ადმინისტრაციული რესურსით მართვადი კონკურენცია, ხოლო დამოუკიდებელი მედია და სამოქალაქო სექტორი არ ცხადდება შიდა მტრად. სწორედ ამიტომ დასავლური ინტეგრაცია რეჟიმისთვის ვერასოდეს იქნებოდა მხოლოდ საგარეოპოლიტიკური ტრაექტორია; იგი აუცილებლად იქცეოდა შიდა ტრანსფორმაციის მოთხოვნად. და რადგან ეს ტრანსფორმაცია მის ძალაუფლებას ძირს უთხრიდა, დასავლეთის წინააღმდეგ ბრძოლა მისთვის ხელისუფლების შენარჩუნების ფორმად გადაიქცა.
აქედან გამომდინარეობს ისიც, თუ რატომ გახდა რეჟიმის პოლიტიკურ ლექსიკონში ასე მნიშვნელოვანი „სუვერენიტეტი“, „ტრადიცია“, „ეროვნული ღირსება“ და „მშვიდობა“. ეს ცნებები თავისთავად არც მცდარია და არც არალეგიტიმური; მაგრამ რეჟიმის ხელში ისინი ფუნქციას იცვლის. „სუვერენიტეტი“ აღარ ნიშნავს რესპუბლიკურ თვითმმართველობას; იგი ნიშნავს გარე დემოკრატიული ზეწოლისგან თავდაცვას. „ტრადიცია“ აღარ ნიშნავს მხოლოდ ისტორიულ და კულტურულ მემკვიდრეობას; იგი გადაიქცევა განსხვავებული აზრისა და ინდივიდუალური თავისუფლების შეზღუდვის საბუთად. „ეროვნული ღირსება“ აღარ აღნიშნავს თავისუფალი საზოგადოების თავდაჯერებულობას; იგი გამოიყენება კრიტიკის დელეგიტიმაციისთვის. „მშვიდობა“ კი აღარ არის უსაფრთხოების რაციონალური პოლიტიკა; იგი ხდება პოლიტიკური შანტაჟის ფორმულა: ან მორჩილება რეჟიმს, ან ქაოსი და ომი.
ამიტომ აუცილებელია მკაფიოდ ითქვას: რეჟიმის ანტიდასავლურობა არ არის უბრალოდ რუსეთის მიმართ სიმპათია, თუმცა პრაქტიკაში ამ შედეგსაც ხშირად იძლევა. მისი ღრმა მიზეზი ის არის, რომ დასავლეთი წარმოადგენს წესრიგის ისეთ მოდელს, რომელიც ანგრევს იმ არაფორმალურ არქიტექტურას, რაზეც „ქართული ოცნების“ ძალაუფლება დგას. ქვეყნის შიგნით ეს მოდელი საჭიროებს ინსტიტუტების დამორჩილებას; ქვეყნის გარეთ კი იგი ბუნებრივად მიდის იქამდე, რომ დასავლური ზედამხედველობა საფრთხედ აღიქვას, ხოლო რუსეთისთვის ხელსაყრელი გაურკვევლობა — შედარებით უსაფრთხო სივრცედ. ამდენად, ანტიდასავლური ევოლუცია შემთხვევითი გადახვევა კი არა, იმავე მმართველობის მოდელის საგარეოპოლიტიკური გაგრძელებაა.
ამ ანტიდასავლურობის განსაკუთრებული საფრთხე იმაშიც მდგომარეობს, რომ იგი თავს იჩენს არა ღია ანტილიბერალური მანიფესტის, არამედ პრაგმატიზმის, სიფრთხილისა და „რეალიზმის“ ენით. რეჟიმი არ ამბობს პირდაპირ, რომ ებრძვის თავისუფალ ინსტიტუტებს; იგი ამტკიცებს, რომ იცავს ქვეყანას „ჩარევისგან“, „დესტაბილიზაციისგან“, „გარე დირექტივებისგან“ და „თავსმოხვეული ღირებულებებისგან“. მაგრამ ამ ფორმულების უკან დგას ერთი და იგივე მიზანი: ისეთი პოლიტიკური სივრცის შექმნა, სადაც ხელისუფლება აღარ ექვემდებარება რეალურ შეზღუდვებს და სადაც ნებისმიერი დამოუკიდებელი ინსტიტუცია შეიძლება გამოცხადდეს უცხო გავლენის გაგრძელებად.
სწორედ აქედან იკვებება პროპაგანდისტული თეზებიც „ღრმა სახელმწიფოზე“, „გლობალური ომის პარტიაზე“, „აგენტებზე“ და „ლიბერალურ ფაშიზმზე“. ეს ტერმინები არ აღწერს ფაქტებს; ისინი ქმნის ფსიქოლოგიურ გარემოს, სადაც მოქალაქეს არჩევანი ეგებება არა თავისუფლებასა და ავტორიტარიზმს შორის, არამედ „ეროვნულ გადარჩენასა“ და „გარედან თავსმოხვეულ ქაოსს“ შორის. ამგვარი რიტორიკის მიზანი საზოგადოების ინფორმირება კი არა, მისი მობილიზაციაა შიშზე, ეჭვზე და მტრის მუდმივ წარმოსახვაზე. ამ გზით რეჟიმი ცდილობს, საკუთარ ოპონენტებს წაართვას პოლიტიკური ლეგიტიმაცია და ისინი გადააქციოს არა უბრალოდ განსხვავებული აზრის მქონე მოქალაქეებად, არამედ ეროვნულ საფრთხედ.
ამიტომ „ქართული ოცნების“ ანტიდასავლურობა საბოლოოდ უნდა გავიგოთ როგორც ავტორიტარული თვითშენარჩუნების დოქტრინა. ეს არ არის მსოფლმხედველობრივი კამათი დასავლეთთან; ეს არის ბრძოლა იმ შეზღუდვების წინააღმდეგ, რომლებიც ოლიგარქიულ რეჟიმს ხელს უშლის სრული კონტროლის დამყარებაში. დასავლეთთან კონფლიქტი მისთვის სასარგებლოა იმდენად, რამდენადაც იგი ამართლებს შიდა შეკუმშვას, აძლიერებს მტრის ხატს, დისციპლინირებს საზოგადოებას და მმართველ ძალას აძლევს საშუალებას, თავისუფლების შეზღუდვა უსაფრთხოების ენით გააფორმოს.
ამგვარად, როდესაც „ქართული ოცნება“ დასავლეთს უპირისპირდება, იგი სინამდვილეში უპირისპირდება არა რომელიმე უცხო დედაქალაქს, არამედ იმ პოლიტიკურ პრინციპს, რომლის მიხედვითაც ხელისუფლება შეზღუდული უნდა იყოს. ამიტომ მისი ანტიდასავლურობა საქართველოს საგარეო კურსის შემთხვევითი მერყეობა არ არის; იგი თავად რეჟიმის შიდა ბუნების პირდაპირი გაგრძელებაა. დასავლეთთან ბრძოლა მისთვის ნიშნავს ბრძოლას ნეიტრალური ინსტიტუტების, ანგარიშვალდებულების, მოქალაქეობრივი თავისუფლებისა და შეზღუდული მმართველობის წინააღმდეგ. სწორედ ამიტომ ეს კონფლიქტი, საბოლოო ანგარიშით, არის არა უბრალოდ გეოპოლიტიკური არჩევანის, არამედ საქართველოს შიდა თავისუფლების საკითხი.
მომდევნო თავი უკვე ბუნებრივად უნდა აჩვენებდეს, როგორ იქცა ეს ანტიდასავლური ლოგიკა შიდა პროპაგანდის სისტემად — როგორ გადაკეთდა პოლიტიკური ენა ისე, რომ რეჟიმის ინტერესები ეროვნული თავდაცვისა და მორალური წესრიგის სახელით წარმოჩენილიყო.
ინსტიტუტების მიტაცება და ანტიდასავლური ევოლუცია თავისით ვერ შენარჩუნდებოდა, მათ შესაბამისი ენობრივი და სიმბოლური ჩარჩო რომ არ მოჰყოლოდა. სწორედ ამიტომ „ქართული ოცნების“ მმართველობის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი იარაღი გახდა არა მხოლოდ ადმინისტრაციული კონტროლი ან საკანონმდებლო ინიციატივები, არამედ პოლიტიკური ენის გადაკეთება. ავტორიტარული რეჟიმი მხოლოდ მაშინ კი არ მყარდება, როდესაც სასამართლოს, მედიასა და ბიუროკრატიას იმორჩილებს; იგი მაშინაც მყარდება, როდესაც საზოგადოებას ართმევს უნარს, მოვლენებს თავიანთი ნამდვილი სახელები დაარქვას. ამ თვალსაზრისით, „ქართული ოცნების“ პროპაგანდის მანქანა მოქმედებს არა როგორც ჩვეულებრივი პარტიული მესიჯინგი, არამედ როგორც რეალობის აღქმის წესების სისტემური შეცვლის მცდელობა.
ამ პროცესის არსი რიტორიკულ რევერსიაში მდგომარეობს: სიტყვები ინარჩუნებს ნაცნობ ფორმას, მაგრამ იცვლის შინაარსს. კრიტიკა გადაიქცევა მტრობად, ანგარიშვალდებულების მოთხოვნა — უცხო ჩარევად, სამოქალაქო აქტივობა — დესტაბილიზაციად, თავისუფლების დაცვა — მორალურ გადახრად, ხოლო ავტორიტარული შეკუმშვა — ეროვნულ თავდაცვად. ამ გზით რეჟიმი ქმნის არა უბრალოდ დამახინჯებულ ნარატივს, არამედ პარალელურ სიმბოლურ სამყაროს, სადაც ძალაუფლება ყოველთვის თითქოს ალყაშია, ხელისუფლება ყოველთვის თითქოს თავდაცვაშია და ყველა დამოუკიდებელი ხმა უკვე წინასწარ საეჭვოა. პროპაგანდის მიზანი აქ აღარ არის საზოგადოებრივი დებატის მოგება; მისი მიზანია იმ ენობრივი ჩარჩოს განადგურება, რომელშიც ნორმალური პოლიტიკური დავა საერთოდ შეიძლება არსებობდეს.
ამიტომ „ქართული ოცნების“ პროპაგანდა არ შემოიფარგლება ტყუილის გავრცელებით. იგი უფრო ღრმა ფუნქციას ასრულებს: ცვლის იმას, თუ როგორ უნდა გაიგოს მოქალაქემ პოლიტიკური რეალობა. თუ საზოგადოება იწყებს დაჯერებას, რომ ხელისუფლების კრიტიკა ავტომატურად ნიშნავს ქვეყნის დასუსტებას, რომ ქუჩის პროტესტი ავტომატურად არის უცხო ძალის ოპერაცია, რომ დამოუკიდებელი ორგანიზაცია ავტომატურად აგენტურას ემსახურება, მაშინ რეჟიმს აღარ სჭირდება ყველა ოპონენტის პირდაპირი ჩახშობა. საკმარისია, რომ წინასწარ შეურყიოს მათ ლეგიტიმაცია. სწორედ ეს ხდის პროპაგანდას ინსტიტუციურ ძალადობაზე არანაკლებ მნიშვნელოვან მექანიზმად.
ამ ენობრივი გადაკეთების ყველაზე თვალსაჩინო მაგალითებია ტერმინები, რომლებიც ქართულ პოლიტიკაში შეგნებულად გადმოიტანეს სხვა კონტექსტებიდან და აქ სრულიად სხვა ფუნქცია მიანიჭეს. „ღრმა სახელმწიფო“, „გლობალური ომის პარტია“, „აგენტები“, „ლიბერალური ფაშიზმი“ — ეს სიტყვები ანალიტიკურ ცნებებად არ გამოიყენება. ისინი შექმნილია იმისთვის, რომ რეალობის სირთულე შეთქმულების მარტივ სურათად გარდაიქმნას. მათი ამოცანა არ არის, ახსნას რა ხდება; მათი ამოცანაა, მოქალაქეს დააჯეროს, რომ ყველა მნიშვნელოვანი საფრთხე გარედან მოდის და რომ ქვეყნის შიგნით არსებული წინააღმდეგობა არ არის თავისუფალი საზოგადოების ბუნებრივი გამოხატულება, არამედ უცხო ინტერესების პროექტი.
„ღრმა სახელმწიფოს“ ცნება ქართულ კონტექსტში განსაკუთრებით ნიშანდობლივია. სხვა ქვეყნებში ეს ტერმინი შეიძლება გულისხმობდეს ბიუროკრატიული აპარატის ინერციას, უსაფრთხოების სტრუქტურების გავლენას ან სახელმწიფოს შიგნით არსებულ არარჩეულ ცენტრებს. საქართველოში კი იგი შეგნებულად იქცა დასავლეთის, საერთაშორისო პარტნიორების, არასამთავრობო სექტორის, დამოუკიდებელი მედიისა და კრიტიკული აქტორების წინააღმდეგ მიმართულ იარლიყად. ამგვარად, მოქალაქეს სთავაზობენ მარტივ და ფსიქოლოგიურად მოსახერხებელ სურათს: თუ არსებობს პროტესტი, უკმაყოფილება, დასავლური კრიტიკა ან მოთხოვნა ინსტიტუციურ რეფორმებზე, ეს ხალხის თავისუფალი პოლიტიკური რეაქცია კი არ არის, არამედ „ფარული ძალების“ ოპერაცია. ამ ლოგიკით ხელისუფლება ყოველთვის მსხვერპლია, ხოლო მოქალაქე — წინასწარ ეჭვმიტანილი.
ამავე მიზანს ემსახურება „გლობალური ომის პარტიის“ ნარატივიც. მისი ძალა სწორედ მის ბუნდოვანებაშია: იგი არ მიუთითებს ერთ კონკრეტულ აქტორზე, არ ითხოვს მტკიცებულებას და არ ექვემდებარება ზუსტ გადამოწმებას. ამიტომაცაა ეფექტიანი პროპაგანდისტული იარაღი — მასში შეიძლება ერთდროულად მოთავსდეს დასავლური პოლიტიკური ელიტა, საერთაშორისო მედია, სამოქალაქო ორგანიზაციები, ადგილობრივი ოპოზიცია და საერთოდ ყველა, ვინც მმართველი ძალის ანგარიშვალდებულებას მოითხოვს. ამ გზით რეჟიმი ქმნის ერთიან მტრის ხატს, რომელიც იმდენად ფართოა, რომ ნებისმიერი კრიტიკული პოზიცია შეიძლება მის გაგრძელებად გამოცხადდეს. შედეგად, საზოგადოებას აღარ სთავაზობენ არჩევანს განსხვავებულ პოლიტიკურ პროექტებს შორის; მას სთავაზობენ არჩევანს „რეჟიმსა“ და „ეროვნულ კატასტროფას“ შორის.
სწორედ აქ ყალიბდება პროპაგანდის მთავარი დიქოტომიაც: ან „ქართული ოცნება“, ან ქაოსი; ან მორჩილება, ან ომი; ან ჩუმი სტაბილურობა, ან ეროვნული ნგრევა. ამ დიქოტომიის ფუნქციაა მესამე არჩევანის გაუქმება — იმ შესაძლებლობის, რომ საზოგადოებამ შეიძლება ერთდროულად უარყოს როგორც ავტორიტარული სტაბილიზაცია, ისე დესტაბილიზაციის შიში, და მოითხოვოს თავისუფალი, ევროპული, ინსტიტუციურად გამართული რესპუბლიკა. პროპაგანდის ენაში ასეთი ალტერნატივა არ არსებობს, რადგან მისი არსებობა თვითონ რეჟიმის ლოგიკას ანგრევს. ამიტომ ყველა განსხვავებული პოლიტიკური პროექტი წარმოჩინდება არა როგორც კონკურენტული ხედვა, არამედ როგორც საფრთხის წყარო.
პროპაგანდის მანქანის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ელემენტია მორალური ენის პოლიტიკური გამოყენება. რეჟიმი საკუთარ თავს ხშირად წარმოადგენს როგორც ტრადიციის, ოჯახის, წესიერების, მშვიდობისა და ეროვნული ღირსების დამცველს. მაგრამ ამ ცნებებს იგი არ იყენებს იმისთვის, რომ საზოგადოებრივ სივრცეში ღია მსჯელობა წაახალისოს. პირიქით, ისინი იქცევა ზნეობრივი გამიჯვნის ინსტრუმენტებად, რომლითაც პოლიტიკური ოპონენტი თავიდანვე გადააქვთ არა უბრალოდ განსხვავებული აზრის მქონე სუბიექტად, არამედ მორალურად საეჭვო, უღირს ან „უცხო“ ელემენტად. ამ დროს კამათი არგუმენტიდან გადადის ზნეობრივ იარლიყებზე. ოპონენტის აზრი აღარ განიხილება; იგი წინასწარ არის დისკრედიტებული როგორც ქვეყნისთვის მავნე, მორალურად დეგრადირებული ან ტრადიციისადმი მტრული.
ამიტომ „ქართული ოცნების“ პროპაგანდა არ არის უბრალოდ საინფორმაციო ტექნოლოგია. იგი არის მმართველობის ფორმა, რადგან მას მოქალაქეობრივი სივრცის შიგნიდან მოშლა შეუძლია. რესპუბლიკური პოლიტიკა გულისხმობს, რომ ადამიანები ერთმანეთს საჯარო არგუმენტებით ელაპარაკებიან, აღიარებენ ოპონენტის ლეგიტიმურობას და განსხვავებული აზრის არსებობას ეროვნული მთლიანობის დარღვევად არ მიიჩნევენ. პროპაგანდის მანქანა კი ამ სივრცეს ანგრევს. იგი ყველაფერს ლოიალობის გამოცდად აქცევს. მოქალაქეს აღარ ეკითხებიან რას ფიქრობს; მას ეკითხებიან, ვის მხარეს დგას. ამ პირობებში საჯარო მსჯელობა ქრება და მის ადგილს იკავებს მტრის ამოცნობის მუდმივი რეჟიმი.
ამ ენობრივი არქიტექტურის განსაკუთრებული ეფექტიანობა იმაში მდგომარეობს, რომ იგი შიშს, ეჭვსა და მორალურ პანიკას მუდმივ პოლიტიკურ რესურსად აქცევს. საზოგადოება ინაცვლებს იმ მდგომარეობაში, სადაც თავისუფლება აღარ აღიქმება როგორც ნორმა, არამედ როგორც რისკი; განსხვავებული აზრი აღარ აღიქმება როგორც პოლიტიკური ცხოვრების ბუნებრივი ნაწილი, არამედ როგორც პოტენციური საფრთხე; დამოუკიდებელი ინსტიტუტი აღარ აღიქმება როგორც რესპუბლიკური აუცილებლობა, არამედ როგორც საეჭვო ძალა. სწორედ ამ გზით პროპაგანდა ავტორიტარიზმს აღარ აჩვენებს როგორც ძალადობას — იგი მას ჰყიდის როგორც დაცვას, მზრუნველობას და ეროვნული გადარჩენის წინაპირობას.
ამგვარად, „ქართული ოცნების“ რიტორიკული რევერსია მისი მმართველობის პერიფერიული ნაწილი კი არა, ერთ-ერთი ბირთვია. ინსტიტუტების მიტაცებას წინ უძღვის სიტყვების მიტაცება; სამართლის ინსტრუმენტალიზაციას თან ახლავს ენის ინსტრუმენტალიზაციაც. სანამ რეჟიმი სამოქალაქო სივრცეს იურიდიულად შეზღუდავს, იგი ჯერ საზოგადოებრივ წარმოსახვას ამუშავებს ისე, რომ ეს შეზღუდვა ბუნებრივად, სამართლიანად ან საჭიროდ გამოჩნდეს. სწორედ ამიტომ პროპაგანდასთან დაპირისპირება არ არის მხოლოდ ცალკეული სიცრუის გაშიფვრა; იგი ნიშნავს პოლიტიკური ენის გათავისუფლებას, რათა საზოგადოებამ კვლავ შეძლოს მოვლენების დანახვა მათი ნამდვილი სახელებით.
აქედან უკვე ბუნებრივად მივდივართ შემდეგ საფეხურზე: როდესაც რეჟიმი ჯერ ენობრივად ამზადებს საზოგადოებას, შემდეგ იგი ამ ლოგიკას სამართლებრივ ფორმასაც აძლევს. სწორედ ამიტომ მომდევნო თავი უნდა აჩვენებდეს, როგორ გადაიქცა ეს პროპაგანდისტული და იდეოლოგიური არქიტექტურა საკანონმდებლო ავტორიტარიზმად და როგორ დაიწყო ინსტიტუციური კოლაფსის იურიდიული გაფორმება.
რეჟიმი, რომელიც საკუთარ ძალაუფლებას მხოლოდ პროპაგანდითა და არაფორმალური გავლენით ამყარებს, ჯერ კიდევ დაუცველია. მისთვის აუცილებელია, რომ პოლიტიკური ნება სამართლებრივ ფორმად გადაიქცეს, ხოლო ძალაუფლების შენარჩუნების პრაქტიკა — ნორმად. სწორედ აქ ჩნდება საკანონმდებლო ავტორიტარიზმი: მდგომარეობა, როდესაც კანონი აღარ არის თავისუფლებისა და მოქალაქეობრივი თანასწორობის ჩარჩო, არამედ ხდება კონტროლის გაფართოების, კრიტიკული სივრცეების შევიწროებისა და განსხვავებული აზრის დელეგიტიმაციის ინსტრუმენტი. „ქართული ოცნების“ მმართველობაც სწორედ ამ ეტაპზე გადავიდა — იქ, სადაც პოლიტიკური სურვილი უკვე სისტემურად ითარგმნება სამართლებრივ შეზღუდვად.
ამ პროცესის არსი იმაში მდგომარეობს, რომ ავტორიტარული რეჟიმი იშვიათად ანგრევს ინსტიტუტებს ღიად და ერთბაშად. თანამედროვე პირობებში ბევრად უფრო ეფექტიანია ფორმის შენარჩუნება და შინაარსის გამოცლა. პარლამენტი მუშაობს, კანონები მიიღება, პროცედურები ფორმალურად დაცულია, მაგრამ მათი რეალური ფუნქცია იცვლება. კანონი აღარ ზღუდავს ძალაუფლებას; იგი ძალაუფლებას აძლევს გამართულ, ლეგალურ სახეს. სწორედ ამიტომ ასეთი რეჟიმები ხშირად საკუთარ თავს კანონის დამცველადაც კი წარმოაჩენენ, მაშინ როცა სინამდვილეში სამართლებრივ ენას იყენებენ იმისთვის, რომ პოლიტიკური სივრცე თანდათან დახურონ.
„ქართული ოცნების“ შემთხვევაში ეს ყველაზე მკაფიოდ გამოიხატა იმგვარ საკანონმდებლო ინიციატივებში, რომლებიც მიზანში იღებს დამოუკიდებელ სამოქალაქო აქტივობას, არასამთავრობო ორგანიზაციებს, მედიას და საერთოდ იმ სივრცეებს, რომლებიც სახელმწიფოს ანგარიშვალდებულებას ითხოვენ. ე.წ. „უცხოური გავლენის“ ტიპის კანონების პოლიტიკური ფუნქცია სწორედ აქ ჩანს: მათი მთავარი დანიშნულება გამჭვირვალობის უზრუნველყოფა კი არ არის, არამედ დამოუკიდებელი მოქალაქეობრივი ქსელების სტიგმატიზაცია, მათი საქმიანობის საეჭვოდ წარმოჩენა და საზოგადოებრივი ლეგიტიმაციის შერყევა. ასეთ დროს ხელისუფლება მოქალაქეს უკვე აღარ განიხილავს როგორც რესპუბლიკის თანამონაწილეს; იგი მას განიხილავს როგორც პოტენციურ საფრთხეს, რომელიც უნდა იყოს მონიშნული, იურიდიულად დამძიმებული და საჭიროების შემთხვევაში იზოლირებული.
ამგვარი კანონმდებლობის ეფექტი ხშირად უფრო დახვეწილია, ვიდრე პირდაპირი აკრძალვა. ავტორიტარული სამართალი ყოველთვის არ კრძალავს; ხშირად იგი უბრალოდ ამძიმებს, აფერხებს, სტიგმატიზებს და მოქალაქეობრივ აქტივობას მუდმივი საფრთხის ქვეშ აყენებს. ფორმალურად თავისუფლება შეიძლება ისევ არსებობდეს, მაგრამ მისი პრაქტიკული განხორციელება სულ უფრო ძვირი, რთული და სარისკო ხდება. სწორედ ამ გზით იქმნება გარემო, სადაც დამოუკიდებელი მოქმედება კანონიერად დასაშვებია, მაგრამ პოლიტიკურად დასჯადი. ეს არის თავისუფლების ფორმალური შენარჩუნება მისი რეალური დაცლის ხარჯზე.
ამავე ლოგიკას ეკუთვნის მორალური წესრიგის სახელით ინიცირებული კანონებიც, რომლებიც არა უბრალოდ კულტურულ კონსერვატიზმს გამოხატავს, არამედ მორალურ კატეგორიებს პოლიტიკური მართვის ინსტრუმენტად აქცევს. როდესაც რეჟიმი კანონით ცდილობს განსაზღვროს არა მხოლოდ ქცევის საჯარო საზღვრები, არამედ საზოგადოებრივი ზნეობის სწორი ფორმაც, იგი პოლიტიკას უკვე მარტო ძალაუფლების სფეროდ აღარ ტოვებს — იგი მას ცნობიერების, იდენტობისა და სოციალური ლეგიტიმაციის სფეროშიც ავრცელებს. ამ დროს განსხვავებული აზრი, ინდივიდუალური არჩევანი ან თავისუფლების მოთხოვნა შეიძლება წარმოჩნდეს არა როგორც ლეგიტიმური პოზიცია, არამედ როგორც მორალური გადახრა. ასე სამართლებრივი წნეხი ერთიანდება მორალურ სტიგმასთან.
სწორედ ეს აქცევს საკანონმდებლო ავტორიტარიზმს ინსტიტუციური კოლაფსის წყაროდ. ინსტიტუტები შეიძლება ისევ არსებობდეს, მაგრამ ისინი წყვეტს იმ ფუნქციის შესრულებას, რისთვისაც რესპუბლიკურ წესრიგში უნდა არსებობდეს. პარლამენტი ნაკლებად ხდება პოლიტიკური კონტროლისა და საჯარო მსჯელობის სივრცე და უფრო მეტად იქცევა აღმასრულებელი თუ არაფორმალური ძალის ლეგალიზაციის მექანიზმად. სასამართლო შეიძლება კვლავ გამოდიოდეს კანონიერების ენით, მაგრამ როდესაც საზოგადოება მას აღარ აღიქვამს ნეიტრალურ არბიტრად, სამართლის ავტორიტეტიც ირღვევა. მარეგულირებელი და ადმინისტრაციული ორგანოები ინარჩუნებს ბიუროკრატიულ სიცოცხლეს, მაგრამ მათი რეალური ამოცანა სულ უფრო ხშირად ხდება არა მოქალაქის დაცვა, არამედ მმართველობის ტექნიკური გამაგრება.
ინსტიტუციური კოლაფსი სწორედ იმით არის საშიში, რომ იგი ყოველთვის თვალშისაცემი არ არის. ხანდახან შენობა დგას, ბეჭედი არსებობს, პროცედურა ტარდება, გადაწყვეტილება ქვეყნდება — მაგრამ ინსტიტუცია უკვე დაცლილია თავისი არსისგან. თანამედროვე ავტორიტარიზმის სიძლიერე იმაშია, რომ იგი იშვიათად მიმართავს ღია გაუქმებას; იგი არჩევს ნელ დამორჩილებას. არ აუქმებს სასამართლოს — აქცევს მას გავლენის სისტემად. არ კრძალავს პარლამენტს — აქცევს მას დასტურის მანქანად. არ შლის სამოქალაქო სივრცეს ერთ დღეში — არამედ კანონებით, იარლიყებითა და ზეწოლით თანდათან ამცირებს მის მოქმედების არეს.
ამ პროცესში განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს განათლების და ცოდნის სფეროც. რეჟიმი, რომელიც საკუთარ ძალაუფლებას დროებითად არ განიხილავს, ვერ დაკმაყოფილდება მხოლოდ დღევანდელი ინსტიტუტების კონტროლით; მას სჭირდება მომავალი მოქალაქის ფორმირებაზეც გავლენა. სწორედ ამიტომ აკადემიური თავისუფლების, სახელმძღვანელოების, უნივერსიტეტების და ინტელექტუალური სივრცის მიმართ მზარდი ზეწოლა შემთხვევითი არ არის. აქ წყდება, იარსებებს თუ არა მომავალში მოქალაქე, რომელსაც კრიტიკული აზროვნება შეუძლია, თუ ჩამოყალიბდება მასა, რომელიც პოლიტიკას მხოლოდ მორჩილების, შიშისა და პატრონაჟის ენით გაიგებს. როდესაც რეჟიმი განათლების სფეროზეც იწყებს გავლენის გაფართოებას, ეს ნიშნავს, რომ იგი უკვე არამხოლოდ სახელმწიფოს, არამედ საზოგადოების გონებრივ საფუძვლებსაც ეხება.
საბოლოოდ, საკანონმდებლო ავტორიტარიზმი გვაჩვენებს, რომ „ქართული ოცნების“ პრობლემა არ არის მხოლოდ ცალკეული ცუდი კანონი ან ერთჯერადი რეპრესიული ინიციატივა. საქმე გვაქვს სისტემასთან, რომელიც სამართალს სულ უფრო მეტად იყენებს არა თავისუფლების დასაცავად, არამედ მისი შეზღუდვის მოსაწესრიგებლად. როდესაც კანონი ამ ფუნქციას იძენს, მთავარი საფრთხე მხოლოდ კონკრეტული ნორმა აღარ არის; საფრთხე ხდება თავად პოლიტიკური ჩვევა, whereby საზოგადოება ეჩვევა წესრიგს, სადაც სამართალი აღიქმება არა როგორც ძალაუფლების შემზღუდავი, არამედ როგორც მისი კულტურული და იურიდიული გაგრძელება.
ამიტომ ამ ეტაპზე რეჟიმი უკვე აღარ კმაყოფილდება არაფორმალური მმართველობითა და პროპაგანდით; იგი ცდილობს საკუთარი ძალაუფლების ლოგიკა კანონად აქციოს. სწორედ ეს არის ის მომენტი, როდესაც ავტორიტარული მმართველობა სრულდება სისტემად: როცა მოქალაქის თავისუფლების შეზღუდვა აღარ არის უბრალოდ პრაქტიკა, არამედ იძენს წესის სახეს. და როდესაც ეს ხდება, შედეგი უკვე მხოლოდ პოლიტიკური სივრცის შეკუმშვა აღარ არის — იგი გარდაუვლად აისახება სოციალურ და ეკონომიკურ წესრიგზეც. ამიტომ მომდევნო თავი უნდა აჩვენებდეს, როგორ გარდაიქმნება ასეთი სამართლებრივად გამაგრებული რეჟიმი პატრონაჟისა და დამოკიდებულების საზოგადოებად, სადაც მოქალაქე ნელ-ნელა კლიენტად იქცევა.
ნებისმიერი პოლიტიკური რეჟიმის ნამდვილი ბუნება საბოლოოდ მხოლოდ მის იდეოლოგიურ დეკლარაციებში ან საკანონმდებლო ტექსტებში კი არ ჩანს, არამედ იმ სოციალურ და ეკონომიკურ წესრიგში, რომელსაც იგი ქმნის. სწორედ იქ იკვეთება, აძლიერებს თუ არა სახელმწიფო თავისუფალ მოქალაქეს, თუ, პირიქით, მას დამოკიდებულ, ფრთხილ და მორჩილ კლიენტად გარდაქმნის. „ქართული ოცნების“ მმართველობის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი შედეგი სწორედ ეს სოციო-ეკონომიკური ინვერსიაა: ფორმალურად სტაბილურობის, განვითარების და ეკონომიკური ზრდის ენით მოქმედი რეჟიმი რეალურად ქმნის ისეთ წესრიგს, სადაც მოქალაქეობა თანდათან იცლება ავტონომიისგან და მის ადგილს იკავებს პატრონაჟზე, არაფორმალურ კავშირებზე და პოლიტიკური ლოიალობაზე მიბმული არსებობა.
ამერიკული ოცნების ეკონომიკური საფუძველი არის რწმენა, რომ ადამიანი უნდა ცხოვრობდეს ისეთ გარემოში, სადაც საკუთარი შრომით, ინიციატივით, ნიჭითა და პასუხისმგებლობით შეუძლია წინსვლა. ასეთი მოდელი საჭიროებს წესების თანასწორობას, საკუთრების დაცვას, კონკურენციის რეალურობას და სახელმწიფოს შეზღუდულ როლს. მოქალაქე ამ სამყაროში არ ელოდება მფარველს; იგი მოქმედებს, ქმნის, რისკავს, მარცხდება და თავიდან იწყებს, რადგან სისტემა პრინციპულად მაინც უტოვებს მას სივრცეს. „ქართული ოცნების“ პირობებში კი ეკონომიკური სფერო სულ უფრო ნაკლებად ჰგავს ღია შესაძლებლობების არენას და სულ უფრო მეტად ემსგავსება დახურულ სისტემას, სადაც ფორმალური წესები არსებობს, მაგრამ რეალური შანსები ნაწილდება გავლენის, სიახლოვის, პოლიტიკური ერთგულებისა და არაფორმალური ხელმისაწვდომობის მიხედვით.
ასეთ წესრიგში ბაზარი ბოლომდე არ უქმდება, მაგრამ იგი კარგავს თავის მთავარ საზოგადოებრივ ფუნქციას. იგი აღარ არის თავისუფალი თანამშრომლობისა და კონკურენციის სივრცე; იგი ხდება გავლენების მართვადი ქსელი. წარმატება სულ უფრო ხშირად აღარ არის დაკავშირებული მხოლოდ პროდუქტიულობასთან, შრომასთან ან ინოვაციასთან. იგი დამოკიდებული ხდება იმაზე, რამდენად ახლოს ხარ ძალაუფლების ცენტრებთან, რამდენად დაცული ხარ არაფორმალური მფარველობით და რამდენად შეგიძლია საჯარო რესურსებთან ან ადმინისტრაციულ გადაწყვეტილებებთან მიახლოება. ამ პირობებში ეკონომიკური აქტივობა ნელ-ნელა სცილდება ღია ბაზრის ლოგიკას და გადადის რენტაზე ნადირობის რეჟიმში, სადაც მთავარი ამოცანა ღირებულების შექმნა კი აღარ არის, არამედ გავლენის სისტემაში ადგილის მოპოვება.
ამ პროცესის ყველაზე მძიმე შედეგი მოქალაქის სტატუსის გარდაქმნაა. ადამიანი წყვეტს საკუთარი თავის აღქმას როგორც თავისუფალი ეკონომიკური აგენტი, რომელსაც ნეიტრალური წესები იცავს და რომლის წარმატება, სულ მცირე, პრინციპულად მაინც, მის შრომასა და უნარზე უნდა იყოს დამოკიდებული. მის ადგილას ჩნდება კლიენტი — ფიგურა, რომლის ეკონომიკური უსაფრთხოება, სოციალური მდგომარეობა და ხანდახან პროფესიული მომავალიც მიბმულია არა ზოგად და ნეიტრალურ წესრიგზე, არამედ კონკრეტულ მფარველობაზე, პარტიულ ქსელზე, ადგილობრივ გავლენიან ფიგურაზე ან ადმინისტრაციულ კეთილგანწყობაზე. სწორედ აქ მთავრდება მოქალაქეობა ეკონომიკურ სფეროში და იწყება პატრონაჟი.
ამიტომ „ქართული ოცნების“ სოციალური მოდელი არ უნდა გავიგოთ მხოლოდ სოციალური დახმარებების ან სახელმწიფო პროგრამების არსებობის დონეზე. პრობლემა უფრო ღრმაა. პრობლემა ის არის, რომ დახმარება, დასაქმება, ინფრასტრუქტურული პროექტი, ლოკალური მხარდაჭერა თუ ბიზნესისთვის ხელსაყრელი გადაწყვეტილება აღარ აღიქმება როგორც მოქალაქის უფლება ნეიტრალური სახელმწიფოს პირობებში, არამედ როგორც მმართველი ძალის მიერ მინიჭებული სიკეთე. ამ დროს სახელმწიფოსა და პარტიას შორის ზღვარი ქრება. მოქალაქე უკვე აღარ ცხოვრობს რესპუბლიკაში, სადაც კანონი და ინსტიტუტი მოქმედებს; იგი ცხოვრობს სისტემაში, სადაც კეთილდღეობის ნაწილები ზემოდან ნაწილდება და ამიტომ მადლიერება, კონფორმიზმი და ფრთხილი დუმილი ეკონომიკური ქცევის ნაწილად იქცევა.
ასეთი მოდელი შეიძლება ზედაპირზე სტაბილურადაც კი გამოიყურებოდეს. რეჟიმი მას ყოველთვის წარადგენს როგორც სიმშვიდეს, სიფრთხილეს და პასუხისმგებლიან ეკონომიკურ მართვას. მაგრამ სინამდვილეში ეს არის განვითარებისგან დაცლილი სტაბილურობა. იქ, სადაც საკუთრების დაცვა ყველასთვის ერთნაირად სანდო არ არის, სადაც კანონი შერჩევითად მუშაობს, სადაც მსხვილი ეკონომიკური მოთამაშეები ძლიერდებიან ძალაუფლებასთან სიახლოვით, ხოლო მცირე და საშუალო აქტორები მუდმივ გაურკვევლობაში ცხოვრობენ, ეკონომიკური ენერგია ნელდება. ბიზნესი აღარ ფიქრობს გრძელვადიან ინოვაციაზე; იგი ეძებს უსაფრთხო კავშირებს. ადამიანი აღარ გეგმავს თავისუფალ აღმასვლას; იგი ცდილობს, არ დაკარგოს ადგილი, რომლის შენარჩუნებაც სისტემის კეთილგანწყობაზეა დამოკიდებული. ასეთი ეკონომიკა შეიძლება ფუნქციონირებდეს, მაგრამ იგი აღარ ავითარებს თავისუფალ საზოგადოებას.
განსაკუთრებით მძიმე დარტყმას იღებს საშუალო ფენა — ის სოციალური ფენა, რომელიც ნორმალურ პირობებში დემოკრატიული და საბაზრო წესრიგის მთავარი საყრდენია. თავისუფალი საზოგადოება ძლიერი არის მაშინ, როდესაც მას ჰყავს ეკონომიკურად დამოუკიდებელი ადამიანები, რომელთაც არ სჭირდებათ პოლიტიკური პატრონი გადარჩენისთვის. მაგრამ როდესაც წარმატება ნაკლებად არის დაცული ნეიტრალური წესებით და უფრო მეტად დამოკიდებულია გავლენებზე, სწორედ ეს ფენა იწყებს დასუსტებას. ნაწილი ემიგრაციაში მიდის, ნაწილი კონფორმიზმს ირჩევს, ნაწილი კი ნელ-ნელა ეჩვევა იმ აზრს, რომ ცხოვრებაში მთავარი არა უნარი, არამედ „კაცია“. ეს უკვე მხოლოდ ეკონომიკური პრობლემა აღარ არის; ეს არის მორალური და მოქალაქეობრივი დეგრადაციაც, რადგან საზოგადოება კარგავს რწმენას, რომ თავისუფლება და პასუხისმგებლობა შეიძლება წარმატების რეალური საფუძველი იყოს.
აქედან მოდის კიდევ ერთი მძიმე შედეგი — ნიჭის გადინება. როდესაც საზოგადოებაში წინსვლის გზა ბუნდოვანია, პოლიტიკურად ფილტრირებულია ან არაფორმალურ კავშირებზეა დამოკიდებული, ყველაზე ენერგიული, ნიჭიერი და ამბიციური ადამიანები ან ტოვებენ ქვეყანას, ან ტოვებენ იმ სფეროებს, სადაც მათი უნარები ყველაზე პროდუქტიულად შეიძლებოდა გამოყენებულიყო. ემიგრაცია ამ შემთხვევაში მხოლოდ უკეთესი ხელფასის ძიება აღარ არის; იგი იქცევა სისტემისადმი უნდობლობის გამოხატულებად. ადამიანი მიდის იქ, სადაც მის ცხოვრებას უფრო მეტად განსაზღვრავს საკუთარი შრომა და ნაკლებად — სხვისი ნება. ამდენად, რეჟიმი არა მხოლოდ არსებულ თავისუფლებას ზღუდავს, არამედ მომავალ განვითარებასაც აცლის მის მთავარ საწვავს — ადამიანურ კაპიტალს.
ამავე ლოგიკით იცვლება სოციალური პოლიტიკის ფუნქციაც. რესპუბლიკურ სახელმწიფოში სოციალური პოლიტიკის მიზანი მოქალაქის დროებითი მხარდაჭერაა, რათა მან შეძლოს ღირსეულად დაბრუნდეს ავტონომიურ ცხოვრებაში. პატერნალისტურ რეჟიმში კი სოციალური პოლიტიკა ხშირად გადაიქცევა დამოკიდებულების ადმინისტრირებად. მისი ამოცანა აღარ არის გაძლიერება; მისი ამოცანაა მიბმა. მოქალაქემ უნდა იგრძნოს, რომ მისი კეთილდღეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი მოდის არა ნეიტრალური წესრიგიდან, არამედ კონკრეტული პოლიტიკური ძალის კეთილგანწყობიდან. ასეთ დროს სიღარიბე აღარ არის მხოლოდ სოციალური გამოწვევა; იგი ხდება პოლიტიკური რესურსი. მოწყვლადობა აღარ არის მხოლოდ ეკონომიკური პრობლემა; იგი იქცევა მმართველობის ტექნოლოგიად.
სწორედ ამიტომ „ქართული ოცნების“ ეკონომიკური მოდელი უნდა გავიგოთ არა როგორც შემთხვევითი ნაზავი საბაზრო ლექსიკისა და სახელმწიფო პატერნალიზმისა, არამედ როგორც ძალაუფლების შესანარჩუნებლად აგებული სოციო-ეკონომიკური არქიტექტურა. იგი ზედაპირზე ტოვებს ბაზრის ფორმებს, მაგრამ მათ ქვეშ აშენებს დამოკიდებულების სისტემას. იგი იყენებს სტაბილურობის ენას, მაგრამ რეალურად თრგუნავს აღმასვლის ეთოსს. იგი არ აუქმებს კერძო საკუთრებას, მაგრამ ასუსტებს იმ წესრიგს, რომელიც საკუთრებას ყველასთვის თანაბრად დაცულს ხდის. იგი არ კრძალავს ინიციატივას, მაგრამ ქმნის გარემოს, სადაც ინიციატივა ხშირად უშედეგოა, თუ მას გავლენა არ ახლავს.
ამიტომ ამ რეჟიმის ეკონომიკური შედეგი მხოლოდ დაბალი პროდუქტიულობა, ნელი ზრდა ან ემიგრაცია არ არის. მისი უფრო ღრმა შედეგია მოქალაქის შინაგანი გარდაქმნა. ადამიანი თანდათან სწავლობს, რომ წესები ნეიტრალური არ არის, რომ წარმატება დამსახურების საქმე აღარ არის, რომ უსაფრთხოება ხშირად უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე თავისუფლება, და რომ სჯობს მოერგო არსებულ ძალაუფლებას, ვიდრე საკუთარი ძალებით სცადო მისი გადალახვა. სწორედ ამ წერტილში ეკონომიკური პრობლემა უკვე პოლიტიკური ანთროპოლოგიის პრობლემად იქცევა: რეჟიმი ქმნის ისეთ საზოგადოებას, სადაც მოქალაქე ნელ-ნელა წყვეტს მოქალაქედ ყოფნას და კლიენტად ყალიბდება.
საბოლოოდ, სოციო-ეკონომიკური ინვერსია გვაჩვენებს, რომ „ქართული ოცნების“ პროექტი მხოლოდ ინსტიტუტების მიტაცება ან საგარეო კურსის დეგრადაცია არ არის. იგი ასევე არის თავისუფალი სოციალური წესრიგის შიგნიდან მოშლა. როდესაც მოქალაქე დამოკიდებულ კლიენტად იქცევა, დემოკრატია უკვე მხოლოდ ფორმალურად არსებობს, რადგან პოლიტიკური თავისუფლება ეკონომიკური დაუცველობის პირობებში იოლად ექვემდებარება მანიპულაციას. ამიტომ ამ მოდელის წინააღმდეგ ბრძოლა მხოლოდ არჩევნების, კანონების ან საგარეო პოლიტიკის საკითხი არ არის; იგი არის ბრძოლა იმისთვის, რომ საქართველოში ისევ გაჩნდეს ისეთი საზოგადოება, სადაც ადამიანი ცხოვრობს როგორც თავისუფალი მოქალაქე და არა როგორც მფარველზე მიბმული ბენეფიციარი.
მომდევნო და საბოლოო ნაბიჯი უკვე მთლიან არგუმენტს უნდა შეჰკრას: როგორ უკავშირდება ერთმანეთთან სემანტიკური მანიპულაცია, ოლიგარქიული მმართველობა, ანტიდასავლური თვითგადარჩენა, პროპაგანდა, საკანონმდებლო ავტორიტარიზმი და მოქალაქის კლიენტად გარდაქმნა — და რატომ ნიშნავს ეს ყველაფერი, რომ „ქართული ოცნება“ არის არა თავისუფლების დაპირება, არამედ მისი სისტემური ჩანაცვლება.
სრული კონტრასტი ზოგჯერ ყველაზე ნათლად არა მხოლოდ არსებული რეალობის აღწერით, არამედ დაკარგული შესაძლებლობის წარმოდგენითაც ჩანს. თუ „ქართული ოცნება“ მართლაც ამერიკული ოცნების კვალს გაჰყვებოდა, იგი ვერ იქნებოდა ვერც ოლიგარქიული კორპორაცია, ვერც პატერნალისტური რეჟიმი და ვერც არაფორმალური მმართველობის ვერტიკალი. ასეთ შემთხვევაში იგი უნდა ჩამოყალიბებულიყო არა ძალაუფლების ხელში ჩასაგდებად შეკოწიწებულ ალიანსად, არამედ პოლიტიკურ ძალად, რომლის მიზანი იქნებოდა მოქალაქისთვის გახსნილი სივრცის შექმნა — ისეთი სახელმწიფოს აგება, რომელიც საკუთარ თავს ზღუდავს, რათა საზოგადოება გათავისუფლდეს.
ასეთი „ქართული ოცნება“ უპირველესად სახელმწიფოს ფუნქციას სხვაგვარად გაიგებდა. იგი არ ეცდებოდა ძალაუფლების კონცენტრაციას ერთი არაფორმალური ცენტრის ირგვლივ და არც ინსტიტუტებს გადააქცევდა პირადი გავლენის გაგრძელებად. პირიქით, მისი მთავარი ინსტინქტი იქნებოდა ძალაუფლების დანაწილება, ურთიერთშეკავების მექანიზმების გაძლიერება და იმგვარი სისტემის შექმნა, სადაც არც ერთი ლიდერი, პარტია ან არაფორმალური ფიგურა არ დადგებოდა კანონზე მაღლა. ამ მოდელში წარმატებულ მმართველობად ჩაითვლებოდა არა ის, რომ ხელისუფლება ყველაფერს აკონტროლებს, არამედ ის, რომ იგი საკუთარ თავს ზღუდავს და სახელმწიფოს მოქალაქისგან განცალკევებულ ძალად არ აქცევს.
ასეთი პროექტი ინსტიტუტებს დეკორაციად კი არ დატოვებდა, არამედ რეალურ ავტონომიას მიანიჭებდა. სასამართლო იქნებოდა არა მმართველი წრის ფარი, არამედ საკუთრების, კონტრაქტის, სამოქალაქო თავისუფლებისა და პოლიტიკური კონკურენციის ნეიტრალური დამცველი. პარლამენტი იარსებებდა არა დასტურის მანქანად, არამედ როგორც ადგილი, სადაც ძალაუფლება ანგარიშს აბარებს. საჯარო სამსახური დაფუძნებული იქნებოდა პროფესიონალიზმზე და არა ლოიალობაზე. სახელმწიფო უწყებების ღირსება გაიზომებოდა არა იმით, რამდენად კარგად ემსახურებიან მმართველ პარტიას, არამედ იმით, რამდენად თანაბრად ემსახურებიან მოქალაქეს.
ამერიკული ოცნების კვალზე მდგარი „ქართული ოცნება“ ეკონომიკასაც სხვაგვარად მოაწყობდა. მისი ცენტრი იქნებოდა არა გავლენების ეკონომიკა, არამედ შესაძლებლობების ეკონომიკა. ასეთ მოდელში ხელისუფლება არ შექმნიდა სისტემას, სადაც წარმატება პოლიტიკურ სიახლოვეზეა დამოკიდებული; პირიქით, იგი შეეცდებოდა, მაქსიმალურად გაეთავისუფლებინა ეკონომიკური წინსვლა მფარველობის, კლანური კავშირებისა და ადმინისტრაციული პრივილეგიისგან. საკუთრების დაცვა ყველასთვის თანაბრად სანდო იქნებოდა, კონკურენცია — შედარებით ღია, რეგულაცია — შეზღუდული და პროგნოზირებადი, ხოლო წარმატება — ბევრად უფრო მეტად დაკავშირებული შრომასთან, ინიციატივასთან და უნართან, ვიდრე გავლენის წრესთან. სახელმწიფოს ამოცანა იქნებოდა არა კეთილდღეობის პარტიული განაწილება, არამედ ისეთი წესრიგის დაცვა, სადაც მოქალაქეს შეუძლია თავად შექმნას კეთილდღეობა.
ასეთ პირობებში სოციალური მობილობა გახდებოდა პოლიტიკური იდეალის ნაწილი. „ქართული ოცნება“, ამერიკული ოცნების კვალზე, მოქალაქეს არ შესთავაზებდა დამოკიდებულების უსაფრთხოებას; იგი შესთავაზებდა აღმასვლის შესაძლებლობას. აქ მთავარი კითხვა აღარ იქნებოდა, ვის მფარველობაში ხარ, არამედ რას ქმნი, რას სწავლობ, როგორ შრომობ და რა პასუხისმგებლობას იღებ საკუთარ ცხოვრებაზე. სწორედ ეს იქნებოდა მისი ყველაზე მნიშვნელოვანი განსხვავება რეალურად არსებული მოდელისგან: იგი მოქალაქეს კლიენტად კი არ გადააქცევდა, არამედ ეკონომიკურად და ზნეობრივად დამოუკიდებელ სუბიექტად აღიარებდა.
ასეთი „ქართული ოცნება“ დასავლეთსაც სხვაგვარად შეხედავდა. დასავლური ინტეგრაცია მისთვის მხოლოდ საგარეოპოლიტიკური ქოლგა ან დეკორატიული ლეგიტიმაცია არ იქნებოდა. იგი იქნებოდა შინაგანი გარდაქმნის სტრატეგია — გზა ისეთი ინსტიტუტებისკენ, რომლებიც ხელისუფლებას ზღუდავს და მოქალაქეს აძლიერებს. ამ შემთხვევაში ევროპული და ატლანტიკური ორიენტაცია ვერ გადაიქცეოდა საფრთხედ, რადგან იგი არაფორმალურ მმართველობას არ დაეჯახებოდა; პირიქით, სწორედ ამ გზით შეიქმნებოდა შანსი, რომ საქართველო საბოლოოდ გამოსულიყო პოსტსაბჭოთა ოლიგარქიული ციკლიდან და გადასულიყო წესებზე დაფუძნებულ რესპუბლიკურ წესრიგში. დასავლეთთან კავშირი აღქმული იქნებოდა არა როგორც ჩარევა, არამედ როგორც ინსტიტუციური თვითშეზღუდვისა და პოლიტიკური მომწიფების ჩარჩო.
პროპაგანდის ნაცვლად ასეთი პროექტი პოლიტიკური ენის გაწმენდას შეეცდებოდა. იგი არ ააგებდა საკუთარ ძალაუფლებას მტრის ხატზე, შეთქმულების თეორიებზე, „აგენტების“, „გლობალური ომის პარტიის“ ან „ღრმა სახელმწიფოს“ ნარატივებზე. პირიქით, მისთვის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი იქნებოდა ის, რომ პოლიტიკური კონკურენცია ლეგიტიმურად დარჩენილიყო, კრიტიკა ღალატად არ ქცეულიყო და მოქალაქეს არ დასჭირვებოდა საკუთარი თავისუფლების გამართლება. ეს ნიშნავდა ისეთ საჯარო კულტურას, სადაც ოპონენტი მტერი არ არის, განსხვავებული აზრი — ეროვნული საფრთხე არ არის, ხოლო პროტესტი — უცხო გავლენის ავტომატური ნიშანი არ არის. მოკლედ, ასეთი ძალა საზოგადოებას შიშით კი არ მართავდა, არამედ პასუხისმგებლობისა და თავისუფლების ენით ესაუბრებოდა.
ასეთი „ქართული ოცნება“ კანონსაც სხვა დანიშნულებით გამოიყენებდა. კანონი არ იქნებოდა კონტროლის გაფართოების და დამოუკიდებელი სივრცეების დათრგუნვის იარაღი. იგი იქნებოდა იმ წესრიგის გარანტი, სადაც არც სახელმწიფო, არც პარტია და არც რომელიმე ოლიგარქიული ცენტრი ვერ მიითვისებდა საზოგადოებრივ სივრცეს. სამოქალაქო სექტორი აღქმული იქნებოდა არა როგორც საფრთხე, არამედ როგორც თავისუფალი საზოგადოების ბუნებრივი ნაწილი. მედია ჩაითვლებოდა არა დასასუსტებელ მეტოქედ, არამედ კონტროლისა და გამჭვირვალობის აუცილებელ ინსტრუმენტად. უნივერსიტეტი იქნებოდა თავისუფალი აზროვნების სივრცე და არა იდეოლოგიური დისციპლინის ობიექტი. კანონის ძალა გაზომილი იქნებოდა არა იმით, რამდენად ეფექტიანად ახშობს განსხვავებას, არამედ იმით, რამდენად საიმედოდ იცავს პლურალიზმს.
რაც მთავარია, ამერიკული ოცნების კვალზე მდგომი „ქართული ოცნება“ ხალხს მის რეალურ შფოთვებს კი არ წაართმევდა, არამედ მათ თავისუფლების სასარგებლოდ გარდაქმნიდა. იგი სტაბილურობის მოთხოვნას არ გადააქცევდა მორჩილების არგუმენტად; პირიქით, იტყოდა, რომ ნამდვილი სტაბილურობა მხოლოდ იქ არსებობს, სადაც ინსტიტუტები მყარია და არა იქ, სადაც ყველაფერი ერთი კაცის ჩრდილში წყდება. იგი ომის შიშს არ გამოიყენებდა მოქალაქეობის შესაკვეცად; იტყოდა, რომ უსაფრთხოება ყველაზე საიმედოდ დაცულია მაშინ, როცა სახელმწიფო ლეგიტიმურია, საზოგადოება თავისუფალია და ინსტიტუტები სანდოა. იგი სიღარიბეს არ აქცევდა პოლიტიკურ რესურსად; შეეცდებოდა, სიღარიბიდან გამოსვლის პირობები შეექმნა ისე, რომ ადამიანი მუდმივ ბენეფიციარად არ დარჩენილიყო.
ამიტომ კითხვა — როგორი იქნებოდა „ქართული ოცნება“, ამერიკული ოცნების კვალს რომ გაჰყოლოდა — სინამდვილეში გვაძლევს ყველაზე მკაფიო საზომს იმისა, რაც საქართველოში არ მოხდა. იგი იქნებოდა პარტია, რომელიც ზღუდავს საკუთარ ძალაუფლებას; ამყარებს ინსტიტუტებს; იცავს კონკურენციას; ამცირებს პატრონაჟს; აძლიერებს საკუთრებას, თავისუფალ შრომას და სოციალურ მობილობას; დასავლეთს აღიქვამს როგორც თავისუფლების ინსტიტუციურ სივრცეს; მოქალაქეს კი არა კლიენტად, არამედ საკუთარი ბედის ავტორად განიხილავს. მოკლედ, იგი იქნებოდა ძალა, რომელიც „ოცნების“ სიტყვას რეალურ პოლიტიკურ შინაარსს მისცემდა.
მაგრამ სწორედ აქ არის მთავარი დასკვნაც: „ქართული ოცნების“ ისტორიული პრობლემა ის არ არის, რომ მან ეს იდეალი ბოლომდე ვერ განახორციელა. პრობლემა ის არის, რომ იგი თავიდანვე სხვა ლოგიკაზე იდგა. იგი შექმნილი იყო არა თავისუფალი მოქალაქის გასაძლიერებლად, არამედ ძალაუფლების ახალი არქიტექტურის ასაგებად. ამიტომ ამერიკული ოცნების კვალზე მიმავალი „ქართული ოცნება“ უბრალოდ უკეთესი ვერსია კი არ იქნებოდა არსებული რეჟიმისა; იგი იქნებოდა არსებითად სხვა პოლიტიკური პროექტი — ისეთი, რომელიც იმავე სახელის ქვეშ სრულიად განსხვავებულ ქვეყანას შექმნიდა.
„ამერიკულ ოცნებასა“ და „ქართულ ოცნებას“ შორის შედარება მხოლოდ სახელების ირონიული დამთხვევა არ არის. ეს არის ორი ურთიერთსაპირისპირო პოლიტიკური წესრიგის შეპირისპირება. ერთ შემთხვევაში „ოცნება“ ნიშნავს ინდივიდისთვის გახსნილ სივრცეს, სადაც სახელმწიფო შეზღუდულია, ინსტიტუტები ნეიტრალურია და მოქალაქეს ეძლევა შანსი, საკუთარი შრომით, პასუხისმგებლობითა და უნარით შეცვალოს ცხოვრება. მეორე შემთხვევაში კი „ოცნება“ გადაიქცა ძალაუფლების ტექნოლოგიად, რომლის მიღმაც დგას სახელმწიფოს მიტაცება, არაფორმალური მმართველობა, ინსტიტუტების დამორჩილება, პროპაგანდით მართული საჯარო სივრცე და მოქალაქის კლიენტად გარდაქმნა.
ამ ტექსტის ძირითადი დასკვნაც სწორედ ეს არის: „ქართული ოცნება“ არ არის ამერიკული იდეალის ქართული ვერსია, ვერც მისი არასრულყოფილი ასლი და ვერც ლოკალური ადაპტაცია. იგი თავიდანვე სხვა ლოგიკაზე იდგა. თუ ამერიკული ოცნების ნორმატიული ბირთვი ინდივიდის გაძლიერებაა, „ქართული ოცნების“ რეალური პოლიტიკური ლოგიკა ძალაუფლების კონცენტრაცია აღმოჩნდა; თუ პირველისთვის სახელმწიფო არის შეზღუდული ჩარჩო, მეორისთვის იგი კერძო გავლენის ინსტრუმენტად იქცა; თუ ერთ შემთხვევაში მოქალაქე უნდა იყოს საკუთარი ბედის არქიტექტორი, მეორე შემთხვევაში იგი თანდათან პატრონაჟზე მიბმულ ფიგურად ყალიბდება.
სწორედ ამიტომ ამ რეჟიმის პრობლემა არ ამოიწურება ცუდი მმართველობით, ცალკეული შეცდომებით ან მცდარი საგარეო არჩევანით. საქმე გვაქვს უფრო ღრმა სისტემურ გარდაქმნასთან, რომელმაც სემანტიკური მანიპულაცია, ოლიგარქიული გავლენა, ანტიდასავლური თვითგადარჩენა, პროპაგანდისტული მობილიზაცია, საკანონმდებლო ავტორიტარიზმი და სოციო-ეკონომიკური დამოკიდებულება ერთ მთლიან მმართველობის მოდელად შეკრა. ამ მოდელში კანონი აღარ ზღუდავს ძალაუფლებას; ინსტიტუტები აღარ იცავს მოქალაქეს; პროპაგანდა აღარ უბრალოდ ამახინჯებს ფაქტებს, არამედ ცვლის რეალობის აღქმის წესებს; სოციალური პოლიტიკა აღარ მხოლოდ დახმარებაა, არამედ მიბმის მექანიზმიც ხდება. საბოლოოდ კი საზოგადოება ეჩვევა აზრს, რომ სახელმწიფო საერთო წესრიგის ინსტიტუტი კი არა, ძალაუფლების მფლობელი ელიტის საკუთრებაა.
ამ ფონზე განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მერვე თავში დასმული კონტრაფაქტული კითხვა: როგორი იქნებოდა „ქართული ოცნება“, ამერიკული ოცნების კვალს რომ გაჰყოლოდა? სწორედ ეს კითხვა აჩენს ყველაზე მკაფიო საზომს იმისა, რა არ მოხდა საქართველოში. ასეთი პროექტი გააძლიერებდა ინსტიტუტებს და არა არაფორმალურ ცენტრს; შეზღუდავდა ხელისუფლებას და არა საზოგადოებას; დაიცავდა კონკურენციას და არა გავლენების ქსელს; მოქალაქეს აღიქვამდა არა ბენეფიციარად ან კლიენტად, არამედ საკუთარი ცხოვრების ავტორად. მაგრამ ეს არ მოხდა არა იმიტომ, რომ იდეალი ბოლომდე ვერ შესრულდა, არამედ იმიტომ, რომ თავიდანვე სხვა მიზანი. იდგა — არა თავისუფალი პოლიტიკური წესრიგის შექმნა, არამედ ახალი ძალაუფლების არქიტექტურის აგება.
ამიტომ „ქართული ოცნების“ კრიტიკა, საბოლოო ანგარიშით, მხოლოდ ერთი პარტიის ან ერთი ლიდერის კრიტიკა არ არის. იგი არის ბრძოლა იმ პრინციპისთვის, რომ საქართველოში სახელმწიფო კვლავ გახდეს საჯარო წესრიგის ინსტიტუტი და არა კერძო გავლენის გარსი; რომ კანონი კვლავ გახდეს შეზღუდვა ხელისუფლებისთვის და არა იარაღი მოქალაქის წინააღმდეგ; რომ პოლიტიკური სიტყვა დაუბრუნდეს თავის ნამდვილ მნიშვნელობას; რომ სოციალური სტაბილურობა აღარ ემყარებოდეს შიშს, დამოკიდებულებასა და პატრონაჟს; და რომ მოქალაქემ კვლავ დაიბრუნოს უფლება, იყოს არა სხვისი პროექტის ობიექტი, არამედ საკუთარი ბედის სუბიექტი.
საქართველოს ნამდვილი ოცნება შეიძლება იყოს მხოლოდ ისეთი წესრიგი, სადაც ხელისუფლება შეზღუდულია, ინსტიტუტები ანგარიშვალდებული არიან, სასამართლო ნეიტრალურია, საკუთრება დაცულია, კონკურენცია რეალურია, დასავლური ინტეგრაცია აღიქმება არა საფრთხედ, არამედ თავისუფლების ინსტიტუციურ ჩარჩოდ, და მოქალაქე არავის კლიენტი არ არის. სხვა ყველაფერი მხოლოდ ოცნების ენით შეფუთული დამოკიდებულებაა. საბოლოოდ, ის ხარ, რაზეც ოცნებობ — და რომელ „ოცნებასაც“ დაუჭერ მხარს, ისეთ რეალობაში ამოყოფ თავს.
