მხარდაჭერისთვის: GE65BG0000000498990435
პაატა შეშელიძე
ეკონომიკური მეცნიერების ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე რთული და საკამათო საკითხი ბიზნესციკლების ბუნება და მათი გამომწვევი მიზეზებია. რატომ განიცდის თანამედროვე ეკონომიკა პერიოდულ აღმავლობებსა და დაცემებს? არის თუ არა ეს თავისუფალი ბაზრის შინაგანი ნაკლი, თუ იგი გარე ჩარევის შედეგია? ავსტრიული ეკონომიკური სკოლა, ლუდვიგ ფონ მიზესისა და ფრიდრიხ ჰაიეკის ლიდერობით, ამტკიცებს, რომ ციკლური რყევები არა ბაზრის, არამედ მონეტარული სისტემის მანიპულირების შედეგია. როჯერ გარისონმა, თავის ფუნდამენტურ ნაშრომში „დრო და ფული“ (Time and Money), მოახდინა ამ თეორიის სისტემატიზაცია და შექმნა გრაფიკული ჩარჩო, რომელსაც „კაპიტალზე დაფუძნებული მაკროეკონომიკა“ ეწოდა. წინამდებარე ანგარიში დეტალურად განიხილავს გარისონის მოდელს, ეყრდნობა რა „პოლიტიკით გამოწვეული ეკონომიკური აღმასვლისა და დაცემის“ (Policy-Induced Boom and Bust) დიაგრამას.
თეორიული საფუძვლები: კაპიტალი, დრო და კოორდინაცია
ავსტრიული მიდგომის გასაგებად, აუცილებელია უარი ვთქვათ კაპიტალის, როგორც ერთგვაროვანი მასის გაგებაზე. კაპიტალი არის ჰეტეროგენული (მრავალფეროვანი) საქონლის ერთობლიობა, რომელსაც გააჩნია რთული დროითი სტრუქტურა. წარმოების პროცესი არ არის მყისიერი; იგი შედგება მრავალი ეტაპისგან, რომლებიც დროშია განაწილებული — დაწყებული ნედლეულის მოპოვებით და დასრულებული საცალო ვაჭრობით.
ავსტრიული მაკროეკონომიკა ფოკუსირებულია „ინტერტემპორალურ კოორდინაციაზე“ — პროცესზე, რომლის დროსაც ბაზარი ათანხმებს მომხმარებელთა სურვილს, დაზოგონ დღეს მომავალი მოხმარებისთვის, და მეწარმეთა გეგმებს, განახორციელონ ინვესტიციები წარმოებაში. ამ კოორდინაციის მთავარი ინსტრუმენტი საპროცენტო განაკვეთია.
გარისონის მოდელი წარმოადგენს „შუალედურ გზას“, რომელიც აერთიანებს ფულად და რეალურ ფაქტორებს. იგი ამტკიცებს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ბუმს მონეტარული მიზეზი აქვს (კრედიტის ექსპანსია), შედეგები რეალურია — კაპიტალის სტრუქტურა ფიზიკურად ზიანდება, რისი გამოსწორებაც მხოლოდ ფულის ბეჭდვით შეუძლებელია.
გარისონის მოდელის სამი კომპონენტი
როჯერ გარისონის დიაგრამა აერთიანებს სამ ურთიერთდაკავშირებულ პანელს, რომლებიც ერთდროულად ასახავს ეკონომიკის ფინანსურ და რეალურ სექტორებს.
სასესხო ფონდების ბაზარი (Loanable Funds Market)
ქვედა მარჯვენა პანელი ასახავს სასესხო ფონდების ბაზარს, სადაც საპროცენტო განაკვეთი () დგინდება დანაზოგებისა () და ინვესტიციების () ურთიერთქმედებით. ავსტრიული თეორიის მიხედვით, დანაზოგები ასახავს „დროით უპირატესობას“ (time preference) — რამდენად სურთ ადამიანებს მიმდინარე მოხმარების გადადება მომავლისთვის.
ნორმალურ პირობებში, ბაზარი აღწევს „ბუნებრივ“ საპროცენტო განაკვეთს (), სადაც მეწარმეთა მოთხოვნა კაპიტალზე ზუსტად ემთხვევა მომხმარებელთა მიერ ნებაყოფლობით დაზოგილ თანხებს. ეს არის წონასწორობის წერტილი, რომელიც უზრუნველყოფს მდგრად ეკონომიკურ ზრდას.
საწარმოო შესაძლებლობათა ზღვარი (PPF)
ზედა მარჯვენა პანელი არის საწარმოო შესაძლებლობათა ზღვარი (Production Possibilities Frontier), რომელიც გვიჩვენებს ფიზიკურ ზღვარს საზოგადოების არჩევანს შორის: მიმდინარე მოხმარება () თუ ინვესტიცია (). ნებისმიერი წერტილი ამ მრუდზე წარმოადგენს რესურსების სრულ და ეფექტურ გამოყენებას.
თუ საზოგადოებას სურს მეტი ინვესტიცია (რაც ნიშნავს მომავალში მეტ სიმდიდრეს), მან უნდა შეამციროს მიმდინარე მოხმარება. ეს არის ფუნდამენტური ეკონომიკური კანონი — შეუძლებელია ერთდროულად გქონდეს მეტი სამომხმარებლო საქონელი და მეტი საინვესტიციო საქონელი არსებული რესურსების პირობებში..
ჰაიეკის სამკუთხედი (Hayekian Triangle)
მარცხენა პანელი წარმოადგენს ჰაიეკის სამკუთხედს, რომელიც ასახავს წარმოების სტრუქტურას. ჰორიზონტალური კათეტი ასახავს წარმოების ეტაპებს (დროს), ხოლო ვერტიკალური — საბოლოო სამომხმარებლო საქონლის ღირებულებას.
წარმოება იწყება „ადრეულ ეტაპებზე“ (მაგ. მაღაროები, კვლევა-განვითარება) და გრძელდება „გვიანდელ ეტაპებამდე“ (მაგ. საცხობი, მაღაზია). სამკუთხედის ჰიპოტენუზის დახრილობა ასახავს საპროცენტო განაკვეთს — რაც უფრო დაბალია განაკვეთი, მით უფრო ნაკლებია ფასთა სხვაობა ეტაპებს შორის, რაც გრძელვადიან პროექტებს უფრო მომგებიანს ხდის.
პოლიტიკით გამოწვეული აღმასვლა: მექანიზმი და ილუზია
ეკონომიკური ციკლი იწყება მაშინ, როდესაც ცენტრალური ბანკი ერევა სასესხო ფონდების ბაზარზე და ხელოვნურად ზრდის ფულის მასას. გარისონის მოდელში ეს აისახება მიწოდების მრუდის მარჯვნივ გადაადგილებით, რაც მოიცავს როგორც რეალურ დანაზოგებს, ისე საკრედიტო ექსპანსიას ().
საპროცენტო განაკვეთის მანიპულირება
საკრედიტო ექსპანსიის შედეგად, საპროცენტო განაკვეთი ეცემა საბაზრო დონეზე დაბლა (). ეს ქმედება აგზავნის ორ ურთიერთსაწინააღმდეგო და მცდარ სიგნალს ეკონომიკაში:
მეწარმეებისთვის: დაბალი საპროცენტო განაკვეთი არის სიგნალი, რომ „დანაზოგები გაიზარდა“. ისინი იწყებენ გრძელვადიან, კაპიტალტევად პროექტებს, რადგან სესხი გაიაფდა.
მომხმარებლებისთვის: დაბალი განაკვეთი ამცირებს დაზოგვის სტიმულს. ადამიანები უფრო მეტს ხარჯავენ მიმდინარე მოხმარებაზე, რადგან დაზოგვა აღარ არის მომგებიანი.
ამ მომენტში წარმოიქმნება დისკოორდინაცია. რეალურად, რესურსები არ გათავისუფლებულა მოხმარებიდან, რათა ისინი ინვესტიციებში გადამისამართებულიყო. პირიქით, ორივე სექტორი ერთდროულად ითხოვს მეტ რესურსს.
მცდარი ინვესტიციები (Malinvestment)
ავსტრიული თეორიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ცნებაა „მცდარი ინვესტიცია“ (Malinvestment). ხშირად მას შეცდომით „ზეინვესტიციას“ უწოდებენ, მაგრამ გარისონი ხაზს უსვამს, რომ პრობლემა არა რაოდენობაში, არამედ კაპიტალის არასწორ განაწილებაშია.
მეწარმეები, იაფი კრედიტით შეცდენილნი, რესურსებს მიმართავენ წარმოების „ადრეულ ეტაპებზე“ — იმ პროექტებზე, რომლებიც საბოლოო პროდუქტს მხოლოდ შორეულ მომავალში მოიტანენ. მაგალითად, იწყება გრანდიოზული სამშენებლო პროექტები ან ტექნოლოგიური კვლევები, რომელთა დასრულებისთვის საჭირო რეალური რესურსები (აგური, ცემენტი, შრომა) საზოგადოებას არ გააჩნია, რადგან ეს რესურსები ამავდროულად მიმდინარე სამომხმარებლო საქონლის წარმოებაზე იხარჯება.
PPF-ის მიღმა გასვლა და „ცარიელი წერტილი“
გარისონის მოდელის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო ასპექტია PPF-ის დიაგრამაზე „ცარიელი წერტილის“ (hollow dot) გაჩენა. როგორც აღვნიშნეთ, ფიზიკურად შეუძლებელია ერთდროულად გაიზარდოს მოხმარებაც და ინვესტიციაც. თუმცა, აღმასვლის დროს ეკონომიკა დროებით ახერხებს PPF-ის ზღვარს მიღმა გასვლას.
ეს ხდება რესურსების ზეინტენსიური გამოყენებით: ადამიანები მუშაობენ ზეგანაკვეთურად, სტუდენტები ტოვებენ სწავლას და ერთვებიან შრომით ბაზარზე, პენსიონერები აყოვნებენ გასვლას, ხოლო მანქანა-დანადგარები მუშაობენ მაქსიმალური დატვირთვით, რემონტისა და ტექნიკური მომსახურების გარეშე.
ეს მდგომარეობა არის ილუზია, რადგან იგი ეყრდნობა კაპიტალის მოხმარებას. ეკონომიკა „ჭამს თავის თესლს“, რათა დღეს მეტი აწარმოოს, რაც მომავალში აუცილებლად გამოიწვევს რესურსების გამოფიტვას.
ავტოტრანსპორტის სერვისის ანალოგია
წარმოვიდგინოთ, რომ კომპანიას ჰყავს 100 სატვირთო მანქანა. მდგრად ეკონომიკაში, დღის განმავლობაში გზაზეა 90 მანქანა, ხოლო 10 პროფილაქტიკაშია — უცვლიან ზეთს, საბურავებს და უტარებენ შემოწმებას. ეს არის PPF-ზე ყოფნის მდგომარეობა.
აღმასვლის დროს, გაზრდილი მოთხოვნის საპასუხოდ, კომპანია ყველა 100-ვე მანქანას გზაზე უშვებს და უარს ამბობს ტექნიკურ მომსახურებაზე. მოკლევადიან პერსპექტივაში, კომპანია უფრო მეტ ამანათს აწვდის, ვიდრე ეს ფიზიკურად „შესაძლებელი“ ჩანდა — იგი გავიდა თავისი შესაძლებლობების ზღვარს მიღმა.
თუმცა, რამდენიმე კვირის შემდეგ მანქანები დაიწყებენ გაფუჭებას. ვინაიდან ზეთი არ შეიცვალა და დაზიანებები დაგროვდა, რემონტი ბევრად უფრო რთული და ხანგრძლივი იქნება, ვიდრე ჩვეულებრივ. შედეგად, კომპანიას მოუწევს ერთდროულად 30-40 მანქანის გაჩერება. მიწოდების მოცულობა მკვეთრად დაეცემა, იმაზე დაბლაც კი, ვიდრე საწყის ეტაპზე იყო. ეს არის ზუსტად ის, რაც ხდება ეკონომიკაში აღმასვლის შემდეგ: კაპიტალის ცვეთა და არასწორი გამოყენება იწვევს სისტემურ დაცემას.
ჰაიეკის სამკუთხედის დეფორმაცია: „გაჭიმვა“ და „რღვევა“
პოლიტიკით გამოწვეული აღმასვლის დროს ჰაიეკის სამკუთხედი განიცდის ორმხრივ დეფორმაციას, რასაც გარისონი „ინტერტემპორალურ დისკოორდინაციას“ უწოდებს.
ადრეული ეტაპების გაფართოება: იაფი კრედიტის გამო, სამკუთხედი „იწელება“ მარცხნივ. მეწარმეები იწყებენ ახალ, ძალიან ადრეულ საწარმოო ეტაპებს (მაგ. ახალი ქარხნების მშენებლობა), რომლებიც წლების განმავლობაში არ მოიტანენ პროდუქტს.
გვიანდელი ეტაპების გაფართოება: გაზრდილი მოხმარების გამო, სამკუთხედის მარჯვენა ნაწილი (მოხმარება) მაღლდება. რესურსები მიედინება სერვისებისა და საცალო ვაჭრობის სექტორში.
შედეგად, წარმოების „შუა ეტაპები“ რჩება რესურსების გარეშე. სამკუთხედის ჰიპოტენუზა აღარ არის სწორი ხაზი. წარმოიქმნება „გაწყვეტილი ჯაჭვი“ — გვაქვს ბევრი დაწყებული მშენებლობა და ბევრი მომხმარებელი, რომელსაც სურს პროდუქტის ყიდვა, მაგრამ არ გვაქვს საკმარისი რესურსები ამ პროექტების დასასრულებლად და პროდუქციის მისაწოდებლად.
გარდაუვალი დაცემა (Bust)
აღმასვლა არ შეიძლება გაგრძელდეს მუდმივად, რადგან იგი ეყრდნობა რეალური რესურსების დეფიციტს და არა რეალურ დანაზოგებს. დაცემა (Bust) იწყება მაშინ, როდესაც „მცდარი ინვესტიციები“ მჟღავნდება.
რესურსების სიმცირე და განაკვეთების ზრდა
როდესაც ინფლაცია იწყებს მატებას და რესურსებზე კონკურენცია პიკს აღწევს, საპროცენტო განაკვეთები იწყებს ზრდას. მეწარმეები აღმოაჩენენ, რომ მათი პროექტების ხარჯები ბევრად აღემატება თავდაპირველ გათვლებს. ბევრი პროექტი, რომელიც იაფი კრედიტის პირობებში მომგებიანი ჩანდა, ახლა წამგებიანი ხდება.
ამ მომენტში ეკონომიკა განიცდის „კრედიტის შეკუმშვას“. ბანკები წყვეტენ სესხების გაცემას, რადგან ხედავენ გაზრდილ რისკებს. მეწარმეებს აღარ აქვთ ფინანსური სახსრები დაწყებული პროექტების გასაგრძელებლად.
ლიკვიდაცია და უმუშევრობა
დაცემა გამოიხატება ეკონომიკის ვარდნით PPF-ის შიგნით. ეს ნიშნავს რესურსების უმოქმედობას — უმუშევრობას და გაჩერებულ ქარხნებს. ადრეულ ეტაპებზე დაწყებული პროექტები (მაგ. ნახევრად დასრულებული ცათამბჯენები) ხდება „მიტოვებული კაპიტალი“, რადგან მათი დასრულება ეკონომიკურად აზრს მოკლებულია.
დაცემა როგორც შეცდომების გასწორება (Corrective Process)
ავსტრიული თეორიის ერთ-ერთი ყველაზე უნიკალური ასპექტი რეცესიის (Bust) ინტერპრეტაციაა. მაშინ როცა სხვა სკოლები რეცესიას მიიჩნევენ „ბოროტებად“, რომელიც უნდა შეჩერდეს ახალი ფულის ბეჭდვით, ავსტრიელები ამტკიცებენ, რომ Bust არის აუცილებელი და სასარგებლო პროცესი.
რატომ არის Bust გამოსწორება?
Bust არ არის დაავადება; იგი არის დაავადების (აღმასვლის) სიმპტომი და ორგანიზმის მცდელობა, განიკურნოს. ამ პროცესის დროს ხდება შემდეგი მნიშვნელოვანი ცვლილებები:
მცდარი ინვესტიციების ლიკვიდაცია: რესურსები თავისუფლდება იმ სექტორებიდან, სადაც ისინი არასწორად გამოიყენებოდა.
ფასების კორექტირება: კაპიტალური საქონლისა და შრომის ფასები ეცემა იქამდე, სადაც მათი გამოყენება კვლავ მომგებიანი გახდება რეალურ მოთხოვნაზე დაფუძნებული ბიზნესებისთვის.
დანაზოგების აღდგენა: ადამიანები იწყებენ დაზოგვას, რაც ქმნის საფუძველს ახალი, ამჯერად მდგრადი ზრდისთვის.
თუ მთავრობა შეეცდება Bust-ის შეჩერებას ახალი საკრედიტო ექსპანსიით, იგი მხოლოდ გადაავადებს აუცილებელ კორექტირებას და დააგროვებს უფრო მეტ შეცდომას, რაც მომავალში კიდევ უფრო მძიმე დაცემას გამოიწვევს.
შეჯამება: გარისონის მოდელის მნიშვნელობა
როჯერ გარისონის კაპიტალზე დაფუძნებული მაკროეკონომიკა გვაძლევს მკაფიო ინსტრუმენტს იმის გასაგებად, რომ ეკონომიკური სტაბილურობა დამოკიდებულია დროითი კოორდინაციის სიზუსტეზე. საპროცენტო განაკვეთი არ არის მხოლოდ ციფრი, იგი არის სასიცოცხლო მნიშვნელობის სიგნალი, რომელიც აკავშირებს აწმყოსა და მომავალს.
ავსტრიული ბიზნესციკლის თეორია გვაფრთხილებს, რომ „უფასო სადილი“ არ არსებობს: ხელოვნური აღმავლობა ყოველთვის ხდება მომავალი კეთილდღეობის ხარჯზე. გარისონის მოდელი გვეხმარება დავინახოთ, რომ მდგრადი განვითარება მოითხოვს არა მონეტარულ მანიპულაციებს, არამედ რეალურ დანაზოგებს, კაპიტალის ფრთხილ მართვას და ბაზრის მიერ დაშვებული შეცდომების დროულ აღიარებასა და გამოსწორებას.
ავსტრიული სკოლის ხედვა, რომელსაც გარისონმა ვიზუალური ფორმა მისცა, რჩება ერთ-ერთ ყველაზე მძლავრ ინსტრუმენტად თანამედროვე ფინანსური კრიზისების გასაანალიზებლად და იმის გასაცნობიერებლად, რომ ბაზრის „უხილავი ხელი“ საუკეთესოდ მუშაობს მაშინ, როდესაც მას სახელმწიფო მანიპულაციები ხელს არ უშლის.
