პაატა შეშელიძე
ვარლამ ნიკოლოზის ძე ჩერქეზიშვილი (1846–1925), ევროპაში ცნობილი როგორც ვარლაამ ჩერქეზოვი (Warlaam Tcherkesoff), იყო ქართველი ანარქისტი, ჟურნალისტი, რევოლუციონერი და საქართველოს ეროვნული თავისუფლების აქტიური მხარდამჭერი. მისი ინტელექტუალური მემკვიდრეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი კარლ მარქსის, ფრიდრიხ ენგელსისა და ევროპული სოციალ-დემოკრატიის კრიტიკას ეთმობა.
ჩერქეზიშვილის მთავარი კითხვა მარტივი იყო: თუ სოციალიზმის მიზანი ადამიანის გათავისუფლებაა, რა საფუძველი არსებობს, რომ ეს მიზანი ეკონომიკური და პოლიტიკური ძალაუფლების სახელმწიფოს ხელში თავმოყრით მიიღწევა?
მისი აზრით, სწორედ აქ იყო მარქსიზმის მთავარი წინააღმდეგობა. მარქსიზმი ადამიანს ექსპლუატაციისგან გათავისუფლებას ჰპირდებოდა, მაგრამ ამ მიზნის მისაღწევად ეკონომიკის ცენტრალიზაციას, სახელმწიფო ძალაუფლების გაფართოებასა და საზოგადოების ერთი პოლიტიკური ცენტრიდან მართვას მოითხოვდა.
ჩერქეზიშვილი მარქსიზმს რამდენიმე მიმართულებით აკრიტიკებდა. იგი ედავებოდა მის მეთოდს, ეკონომიკურ პროგნოზებს, სახელმწიფოსადმი დამოკიდებულებას და მარქსისა და ენგელსის პრეტენზიას, რომ მათ სოციალიზმს სრულიად ახალი, „მეცნიერული“ საფუძველი შეუქმნეს.
მისი მთავარი ანტიმარქსისტული ტექსტები თავმოყრილია წიგნში Pages of Socialist History: Teachings and Acts of Social Democracy („სოციალისტური ისტორიის გვერდები: სოციალ-დემოკრატიის სწავლებები და საქმეები“), რომელიც ინგლისურად 1902 წელს გამოიცა. 1900 წელს ფრანგულ ანარქისტულ გაზეთში Les Temps Nouveaux ხუთ ნაწილად გამოქვეყნდა მისი გახმაურებული ნაშრომი Un plagiat très scientifique! („ძალიან მეცნიერული პლაგიატი!“), რომელშიც მან მარქსისა და ენგელსის კომუნისტური მანიფესტი ვიქტორ კონსიდერანის უფრო ადრინდელ მანიფესტს შეადარა. მოგვიანებით, 1911 წელს, ცალკე ბროშურად გამოიცა Concentration of Capital: A Marxian Fallacy („კაპიტალის კონცენტრაცია: მარქსისტული მცდარი დებულება“).
ვინ იყო ვარლამ ჩერქეზიშვილი
ჩერქეზიშვილი 1846 წელს კახეთში, თავადურ ოჯახში დაიბადა. ახალგაზრდობაში სანქტ-პეტერბურგში სწავლობდა და რუსეთის რადიკალურ მოძრაობაში ჩაერთო. დაკავშირებული იყო დიმიტრი კარაკოზოვის გარემოცვასთან, მოგვიანებით კი სერგეი ნეჩაევის რევოლუციურ ჯგუფთან.
რევოლუციური საქმიანობის გამო იგი დააპატიმრეს და შემდეგ ციმბირში გადაასახლეს. 1876 წელს გადასახლებიდან გაიქცა და ევროპაში გადავიდა.
ემიგრაციაში ჩერქეზიშვილი თანდათან ჩამოყალიბდა როგორც ანარქისტი. შვეიცარიაში დაუახლოვდა პეტრე კროპოტკინს და მონაწილეობდა ანარქისტულ მოძრაობაში. მოგვიანებით მისი საქმიანობის მთავარი ცენტრი ლონდონი გახდა, სადაც თანამშრომლობდა ანარქისტულ გაზეთ Freedom-თან, კითხულობდა ლექციებს და მონაწილეობდა რუსეთის იმპერიაში აკრძალული ლიტერატურის გაგზავნაში.
1907 წელს კროპოტკინთან, რუდოლფ როკერთან და ალექსანდრ შაპიროსთან ერთად მონაწილეობდა ლონდონის ანარქისტული წითელი ჯვრის საქმიანობაში, რომელიც რუსეთის იმპერიაში პოლიტიკურ პატიმრებს ეხმარებოდა.
ჩერქეზიშვილი ამავე დროს საქართველოს პოლიტიკური თავისუფლების აქტიური მხარდამჭერი იყო. იგი მონაწილეობდა ქართული სოციალისტ-ფედერალისტური მოძრაობის ჩამოყალიბებაში და ევროპაში საქართველოს დამოუკიდებლობის საკითხის წამოწევას ცდილობდა.
მისთვის ანარქიზმი და საქართველოს ეროვნული თავისუფლება ერთმანეთს არ ეწინააღმდეგებოდა. ორივე შემთხვევაში იგი ერთსა და იმავე პრინციპს იცავდა – დიდი ცენტრალიზებული პოლიტიკური ძალაუფლების ნაცვლად ადამიანების, თემებისა და ხალხების თვითმმართველობას, ფედერალიზმსა და ნებაყოფლობით თანამშრომლობას.
რატომ არ მიაჩნდა მარქსიზმი „მეცნიერებად“
მარქსი და ენგელსი საკუთარ სოციალიზმს წინამორბედებისგან განასხვავებდნენ. ადრინდელ სოციალისტურ მიმდინარეობებს ისინი ხშირად „უტოპიურ სოციალიზმს“ უწოდებდნენ, საკუთარ მიდგომას კი ისტორიული და ეკონომიკური კანონების აღმოჩენაზე დაფუძნებულ მოძღვრებად წარმოადგენდნენ. აქედან დამკვიდრდა ტერმინი „მეცნიერული სოციალიზმი“.
ჩერქეზიშვილი სწორედ ამ პრეტენზიას ედავებოდა.
მისი აზრით, მეცნიერება ფაქტებიდან უნდა იწყებოდეს. მკვლევარი აკვირდება მოვლენებს, აგროვებს მონაცემებს, მათ საფუძველზე აყალიბებს თეორიას და შემდეგ ამოწმებს, შეესაბამება თუ არა ეს თეორია რეალობას. თუ ფაქტები თეორიას არ ადასტურებს, თეორია უნდა შეიცვალოს.
ჩერქეზიშვილის შეფასებით, მარქსიზმში ხშირად საპირისპირო ხდებოდა. ჯერ იქმნებოდა ზოგადი ისტორიული სქემა, შემდეგ კი კონკრეტული მოვლენები ამ სქემის დასადასტურებლად გამოიყენებოდა.
მაგალითად, მარქსისტული თეორიის მიხედვით, კაპიტალიზმის განვითარებას თან უნდა მოჰყოლოდა კაპიტალის სულ უფრო მცირე რაოდენობის მესაკუთრეთა ხელში თავმოყრა, საშუალო ფენების თანდათან გაქრობა, საზოგადოების სულ უფრო მკვეთრად დაყოფა კაპიტალისტებად და პროლეტარებად და საბოლოოდ თვით კაპიტალისტური სისტემის კრიზისი.
ჩერქეზიშვილი სვამდა მარტივ კითხვას: თუ ეს ისტორიული კანონია, რას გვიჩვენებს რეალური ეკონომიკური განვითარება და სტატისტიკა?
თუ მონაცემები თეორიისგან განსხვავებულ სურათს აჩვენებს, მისი აზრით, მეცნიერმა თეორია უნდა გადაამოწმოს და არა ფაქტები მოარგოს წინასწარ შექმნილ სქემას.
სწორედ ამიტომ იგი მარქსიზმს ისტორიულ ფატალიზმს ედავებოდა.
ფატალიზმი ამ შემთხვევაში ნიშნავს რწმენას, რომ საზოგადოების განვითარების ძირითადი მიმართულება წინასწარ არის განსაზღვრული: კაპიტალიზმი აუცილებლად უნდა განვითარდეს გარკვეული გზით, აუცილებლად უნდა წარმოშვას საკუთარი კრიზისი და საბოლოოდ აუცილებლად უნდა შეიცვალოს სოციალიზმით.
ჩერქეზიშვილისთვის ასეთი გარდაუვალობა მეცნიერულად დამტკიცებული არ იყო.
კაპიტალის კონცენტრაცია – რას ამტკიცებდა მარქსი და რას პასუხობდა ჩერქეზიშვილი
ჩერქეზიშვილის ეკონომიკური კრიტიკის ერთ-ერთი მთავარი საკითხი კაპიტალის კონცენტრაცია იყო.
მარქსი ამტკიცებდა, რომ კაპიტალისტურ კონკურენციას კაპიტალის კონცენტრაციის ძლიერი ტენდენცია აქვს. წარმატებული საწარმოები იზრდებიან, ნაკლებად წარმატებული საწარმოები ქრებიან ან უფრო დიდ საწარმოებს უერთდებიან, ხოლო კაპიტალი სულ უფრო დიდი მასშტაბით იყრის თავს შედარებით მცირე რაოდენობის მესაკუთრეთა ხელში.
ამ პროცესს სოციალური შედეგიც უნდა ჰქონოდა. მცირე მესაკუთრეებისა და საშუალო ფენების მნიშვნელოვანი ნაწილი თანდათან უნდა გამქრალიყო ან დაქირავებულ მუშებად ქცეულიყო, რის შედეგადაც საზოგადოება სულ უფრო მკვეთრად გაიყოფოდა ორ ძირითად ჯგუფად – კაპიტალის მესაკუთრეებად და პროლეტარებად.
ჩერქეზიშვილი არ უარყოფდა, რომ მსხვილი საწარმოები იზრდებოდა და ეკონომიკის ზოგიერთ სფეროში კაპიტალის კონცენტრაციაც მიმდინარეობდა.
იგი უარყოფდა სხვა რამეს – რომ ამ პროცესს აუცილებლად უნდა გამოეწვია საშუალო ფენების გაქრობა და საკუთრების სულ უფრო მცირე რაოდენობის ადამიანთა ხელში მოქცევა.
მან ბრიტანეთისა და სხვა ევროპული ქვეყნების ეკონომიკურ მონაცემებს მიმართა და ამტკიცებდა, რომ რეალური სურათი უფრო რთული იყო. დიდი საწარმოების ზრდასთან ერთად არსებობას აგრძელებდა მცირე და საშუალო ბიზნესი; ჩნდებოდა ახალი პროფესიები და სპეციალობები; იზრდებოდა კვალიფიციური მუშაკების, სპეციალისტების, მენეჯერებისა და საშუალო შემოსავლის მქონე ადამიანების რაოდენობა.
ამიტომ მისი დასკვნა ასეთი იყო: კაპიტალის კონცენტრაცია შეიძლება ეკონომიკის ერთ-ერთი ტენდენცია იყოს, მაგრამ აქედან არ გამომდინარეობს ისტორიული კანონი, რომლის მიხედვითაც საშუალო ფენა აუცილებლად გაქრება და მთელი საზოგადოება ორ დაპირისპირებულ კლასად გაიყოფა.
სწორედ ამ საკითხს მიუძღვნა მან 1911 წელს გამოცემული ბროშურა Concentration of Capital: A Marxian Fallacy – „კაპიტალის კონცენტრაცია: მარქსისტული მცდარი დებულება“.
ნამეტი ღირებულება – რა არსებობდა მარქსამდე
ჩერქეზიშვილის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი დავა მარქსის ეკონომიკური თეორიის ორიგინალურობას ეხებოდა.
მარქსის თეორიაში ცენტრალური ადგილი უჭირავს ნამეტ ღირებულებას – ინგლისურად surplus value, გერმანულად Mehrwert.
ამ იდეის გასაგებად ჯერ უნდა გავარჩიოთ, რას გულისხმობდა მარქსი.
მუშა კაპიტალისტს თავისი სამუშაო ძალის გამოყენების უფლებას გარკვეული დროით, ხელფასის სანაცვლოდ აძლევს. სამუშაო დღის განმავლობაში მუშა ქმნის იმაზე მეტ ღირებულებას, ვიდრე მისი სამუშაო ძალის ღირებულებაა და რასაც იგი ხელფასის სახით იღებს. ამ სხვაობას მარქსი ნამეტ ღირებულებას უწოდებს. სწორედ ნამეტი ღირებულება წარმოადგენს მის თეორიაში კაპიტალისტური მოგების, პროცენტისა და მიწის რენტის საბოლოო წყაროს.
ჩერქეზიშვილი ამტკიცებდა, რომ ამ თეორიის ძირითადი იდეა მარქსამდე არსებობდა.
მისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო ინგლისელი სოციალისტი ეკონომისტი უილიამ ტომპსონი.
ტომპსონი ჯერ კიდევ 1824 წელს – მარქსის კაპიტალის პირველი ტომის გამოქვეყნებამდე ოთხ ათეულ წელზე მეტი ხნით ადრე – სვამდა კითხვას: თუ პროდუქტი მუშის შრომით იქმნება, რატომ არ რჩება მუშას მის მიერ შექმნილი პროდუქტის სრული ღირებულება?
ტომპსონის პასუხი იყო, რომ მუშის მიერ შექმნილი სიმდიდრის მთელი მოცულობა მუშას არ რჩება. მისი ნაწილი სხვა პირებს გადაეცემა – მაგალითად, მიწის მესაკუთრეს რენტის სახით და კაპიტალის მფლობელს მოგების სახით.
ანუ ტომპსონთან უკვე არსებობდა ძირითადი იდეა: მუშა თავისი შრომით ქმნის იმაზე მეტ ღირებულებას, ვიდრე თავად იღებს, ხოლო ამ სხვაობის ნაწილი საკუთრების არსებული სისტემის მეშვეობით სხვა პირების შემოსავლად იქცევა.
ჩერქეზიშვილის აზრით, ამიტომ მარქსის დამსახურება ნამეტი ღირებულების ძირითადი იდეის პირველად აღმოჩენა კი არ იყო, არამედ უკვე არსებული იდეის გაცილებით უფრო ფართოდ დამუშავება და საკუთარ ეკონომიკურ თეორიაში ჩართვა.
მარქსმა დეტალურად ახსნა, როგორ წარმოიშობა ეს სხვაობა სამუშაო დღის განმავლობაში, დაუკავშირა იგი სამუშაო ძალის ღირებულებას და ნამეტი ღირებულება კაპიტალისტური წარმოების, მოგებისა და კაპიტალის დაგროვების ახსნის ერთ-ერთ მთავარ ელემენტად აქცია.
ჩერქეზიშვილის პრეტენზია, შესაბამისად, კონკრეტული იყო: მარქსს შეეძლო პრეტენზია ჰქონოდა ნამეტი ღირებულების თეორიის განვითარებასა და სისტემატიზაციაზე, მაგრამ არა მისი ძირითადი იდეის პირველად აღმოჩენაზე, რადგან ეს იდეა მარქსამდე ათწლეულებით ადრე უკვე ჩამოყალიბებული იყო.
რატომ იყო ეს დავა მნიშვნელოვანი
ერთი შეხედვით შეიძლება მოგვეჩვენოს, რომ დავა იმის შესახებ, პირველად ვინ ჩამოაყალიბა ესა თუ ის ეკონომიკური იდეა, მხოლოდ ეკონომიკური აზრის ისტორიკოსებისთვის არის საინტერესო.
ჩერქეზიშვილისთვის საკითხს გაცილებით დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა.
მარქსისტული ისტორიის გავრცელებული ვერსია სოციალიზმის განვითარებას ორ პერიოდად ყოფდა: მარქსამდე არსებობდა კეთილშობილური, მაგრამ „უტოპიური“ სოციალიზმი, ხოლო მარქსმა და ენგელსმა სოციალიზმს მეცნიერული საფუძველი მისცეს.
ჩერქეზიშვილი ამ სურათს ისტორიულად მცდარად მიიჩნევდა.
მისი აზრით, მარქსამდე უკვე არსებობდა საკმაოდ განვითარებული ეკონომიკური და პოლიტიკური კრიტიკა. უილიამ ტომპსონი წერდა შრომით შექმნილი პროდუქტის განაწილებასა და ექსპლუატაციაზე; პრუდონი – საკუთრებასა და ძალაუფლებაზე; ფურიერისტები – კონკურენციისა და ინდუსტრიული საზოგადოების წინააღმდეგობებზე; სხვა სოციალისტები კი მუშათა ასოციაციებსა და წარმოების ალტერნატიულ ფორმებზე.
ამიტომ მარქსმა სოციალიზმი ცარიელ ადგილზე არ შექმნა.
ჩერქეზიშვილისთვის ამას კიდევ უფრო მნიშვნელოვანი პოლიტიკური შედეგი ჰქონდა. ადრინდელი სოციალისტური ტრადიციის მნიშვნელოვანი ნაწილი თავისუფალ ასოციაციებს, კოოპერაციას, თვითმმართველობასა და ფედერალიზმს ემხრობოდა. მარქსიზმმა კი სოციალიზმის პოლიტიკური ცენტრი კლასობრივი ძალაუფლების მოპოვებისა და სახელმწიფოს გამოყენებისკენ გადაიტანა.
აქ ეკონომიკური დავა უკვე სახელმწიფოს შესახებ პოლიტიკურ დავად იქცეოდა.
მთავარი პოლიტიკური კითხვა – რატომ უნდა გაძლიერდეს სახელმწიფო?
ჩერქეზიშვილისთვის მარქსიზმის ყველაზე სერიოზული პრობლემა სახელმწიფოს საკითხი იყო.
მარქსისტული მიდგომის თანახმად, მუშათა კლასს პოლიტიკური ძალაუფლება უნდა მოეპოვებინა, არსებული ეკონომიკური სისტემა გარდაექმნა და წარმოების საშუალებებზე კერძო მესაკუთრეთა კონტროლი გაეუქმებინა. საბოლოო კომუნისტურ საზოგადოებაში კლასები აღარ იარსებებდა, ამიტომ სახელმწიფო, როგორც კლასობრივი ბატონობის ინსტრუმენტი, საჭირო აღარ იქნებოდა და თანდათან გაქრებოდა.
ჩერქეზიშვილი სწორედ ამ გარდამავალ პროცესში ხედავდა წინააღმდეგობას.
მისი კითხვა იყო:
რატომ უნდა ველოდოთ, რომ სახელმწიფო, რომელსაც ეკონომიკისა და საზოგადოების მართვის უზარმაზარი ძალაუფლება გადავეცით, მოგვიანებით ამ ძალაუფლებას საკუთარი ნებით დათმობს?
თუ სახელმწიფო აკონტროლებს გადასახადებს, კრედიტს, ტრანსპორტს, საწარმოებს, ადმინისტრაციას, პოლიციასა და შეიარაღებულ ძალებს, მისი ხელში არა მხოლოდ პოლიტიკური, არამედ ეკონომიკური ძალაუფლებაც იყრის თავს.
ჩერქეზიშვილის აზრით, ასეთი სახელმწიფო უბრალოდ ნეიტრალური ინსტრუმენტი არ არის.
სახელმწიფოს მართავენ კონკრეტული ადამიანები – პოლიტიკოსები, მოხელეები, სამხედროები და სხვადასხვა სახელმწიფო დაწესებულების ხელმძღვანელები. რაც უფრო მეტი ფუნქცია, ფული და რესურსი გადადის სახელმწიფოს ხელში, მით უფრო იზრდება ამ ადამიანებისა და ორგანიზაციების ძალაუფლებაც.
ამიტომ ჩერქეზიშვილისთვის საკმარისი პასუხი არ იყო, რომ დღეს სახელმწიფოს ერთი პოლიტიკური ჯგუფი მართავს, ხვალ კი მას სოციალისტები ჩაანაცვლებენ.
იგი ირონიულად აღწერდა სოციალ-დემოკრატიულ მოლოდინს, რომლის მიხედვითაც ჰოჰენცოლერნებისა და ბისმარკების ნაცვლად ერთ დღეს ლიბკნეხტი, ენგელსი ან ბებელი მოვლენ და იმავე სახელმწიფო აპარატს საზოგადოების გასათავისუფლებლად გამოიყენებენ.
მისთვის მთავარი კითხვა იყო არა მხოლოდ ვინ მართავს სახელმწიფოს, არამედ რამდენი ძალაუფლება უნდა ჰქონდეს სახელმწიფოს საერთოდ.
სახელმწიფო როგორც ექსპლუატაციის დამოუკიდებელი წყარო
ამ საკითხს ჩერქეზიშვილი სპეციალურად განიხილავდა ნაშრომში „სახელმწიფო და სოციალური ეკონომია“.
მისი აზრით, სახელმწიფო მხოლოდ მდიდარი მესაკუთრეების ინტერესების დამცველი არ არის. დიდი სახელმწიფო აპარატი თავადაც ხდება საზოგადოებისგან მიღებული რესურსების მომხმარებელი და გადამნაწილებელი.
სახელმწიფო მოქალაქეებისგან იღებს გადასახადებს, სესხულობს ფულს, იხდის სახელმწიფო ვალის პროცენტს, ინახავს ბიუროკრატიას, ჯარსა და პოლიციას, აფინანსებს სახელმწიფო კონტრაქტებს და ამ გზით უზარმაზარ ეკონომიკურ რესურსს ანაწილებს.
ჩერქეზიშვილის მთავარი კითხვა იყო: ვინ იხდის ამ ფულს და საბოლოოდ ვის ხვდება იგი?
ამის საჩვენებლად იგი სხვადასხვა ევროპული სახელმწიფოს ბიუჯეტებს ადარებდა.
მის მიერ მოყვანილი მონაცემებით, XVIII საუკუნის შუა პერიოდიდან XIX საუკუნის მიწურულამდე სახელმწიფო ხარჯები მრავალჯერ გაიზარდა – საფრანგეთში დაახლოებით 9-ჯერ, გერმანიაში 22-ჯერ, იტალიაში 48-ჯერ, რუსეთში კი 55-ჯერ.
მაგრამ მხოლოდ სახელმწიფო ხარჯების ზრდა მისი არგუმენტი არ ყოფილა. მას აინტერესებდა, რაში იხარჯებოდა ეს ფული.
მაგალითად, საფრანგეთის ბიუჯეტის განხილვისას იგი ყურადღებას ამახვილებდა სახელმწიფო ვალის პროცენტებზე, გადასახადების აკრეფის ადმინისტრაციულ ხარჯებზე, სამხედრო დანახარჯებსა და სახელმწიფო კონტრაქტებზე.
მისი დასკვნა იყო, რომ გადასახადებით მოსახლეობისგან ამოღებული თანხა მოქალაქეებს თანაბრად არ უბრუნდებოდა. მისი მნიშვნელოვანი ნაწილი სახელმწიფოსთან დაკავშირებული ჯგუფების – სახელმწიფო კრედიტორების, ბიუროკრატიის, სამხედრო სტრუქტურებისა და კონტრაქტორების – შემოსავლად იქცეოდა.
აქედან გამომდინარე, ჩერქეზიშვილი სახელმწიფოს მხოლოდ კერძო ექსპლუატაციის დამცველად არ განიხილავდა.
მისი აზრით, სახელმწიფოს თავადაც შეუძლია იქცეს ეკონომიკური ექსპლუატაციის წყაროდ: მოსახლეობას იძულებით ართმევს რესურსს გადასახადების სახით და შემდეგ ამ რესურსს პოლიტიკური გადაწყვეტილებით ანაწილებს.
ამიტომ კერძო ეკონომიკური ძალაუფლების სახელმწიფო ძალაუფლებით ჩანაცვლება მისთვის თავისთავად ადამიანის გათავისუფლებას არ ნიშნავდა.
ვიქტორ კონსიდერანი და კომუნისტური მანიფესტი
ჩერქეზიშვილის ყველაზე ცნობილი და ყველაზე სადავო ბრალდება კომუნისტური მანიფესტის წარმოშობას ეხება.
1899 წელს მან ფრანგი ფურიერისტის ვიქტორ კონსიდერანის უფრო ადრინდელი ტექსტი აღმოაჩინა – Principes du socialisme: Manifeste de la démocratie au XIXe siècle („სოციალიზმის პრინციპები: XIX საუკუნის დემოკრატიის მანიფესტი“).
კონსიდერანის ტექსტი კომუნისტურ მანიფესტამდე რამდენიმე წლით ადრე არსებობდა და მისი გაფართოებული გამოცემა 1847 წელს გამოვიდა. მარქსისა და ენგელსის კომუნისტური მანიფესტი კი 1848 წელს გამოქვეყნდა.
ჩერქეზიშვილმა ეს ორი ტექსტი გვერდიგვერდ შეადარა და მნიშვნელოვანი მსგავსებები აღმოაჩინა.
კონსიდერანთან უკვე გვხვდებოდა მსჯელობა ინდუსტრიული საზოგადოების მიერ ძველი სოციალური წესრიგის დაშლაზე; თავისუფალი კონკურენციის შედეგებზე; კაპიტალის კონცენტრაციაზე; მდიდრებსა და ღარიბებს შორის მზარდ დაპირისპირებაზე; ბურჟუაზიასა და პროლეტარიატზე; ინდუსტრიული განვითარების შედეგად ახალი სოციალური დამოკიდებულებების წარმოშობაზე და სხვადასხვა სოციალისტური მიმდინარეობის კლასიფიკაციაზე.
რამდენიმე წლის შემდეგ ბევრი იგივე საკითხი კომუნისტური მანიფესტის ცენტრალურ თემად იქცა.
ჩერქეზიშვილისთვის მნიშვნელოვანი იყო ისიც, რომ მსგავსება მხოლოდ ზოგად იდეებს არ ეხებოდა. იგი მიუთითებდა ტექსტების აგებულების, თემების თანმიმდევრობისა და ცალკეული ფორმულირებების მსგავსებაზეც.
მაგალითად, კონსიდერანის ტექსტში მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს ბურჟუაზიისა და პროლეტარიატის ურთიერთობას. მარქსისა და ენგელსის მანიფესტის პირველი თავის სათაურია „ბურჟუები და პროლეტარები“.
კონსიდერანი ასევე სხვადასხვა სოციალისტურ და დემოკრატიულ მიმდინარეობას აჯგუფებს და ერთმანეთისგან განასხვავებს. კომუნისტური მანიფესტის მესამე თავიც სხვადასხვა ტიპის სოციალიზმის კლასიფიკაციას ეთმობა – „რეაქციულ სოციალიზმს“, „კონსერვატიულ ანუ ბურჟუაზიულ სოციალიზმს“ და „კრიტიკულ-უტოპიურ სოციალიზმსა და კომუნიზმს“.
ჩერქეზიშვილმა ამ მსგავსებების საფუძველზე მარქსი და ენგელსი პირდაპირ პლაგიატში დაადანაშაულა.
მისი შეფასებით, კომუნისტური მანიფესტის მნიშვნელოვანი ნაწილი კონსიდერანის უფრო ადრინდელი ტექსტის გადამუშავება იყო და მარქსმა და ენგელსმა არა მხოლოდ უკვე ჩამოყალიბებული იდეები გამოიყენეს, არამედ ზოგ შემთხვევაში ტექსტის აგებულებასა და მსჯელობის თანმიმდევრობასაც გაჰყვნენ.
ნამდვილად იყო თუ არა ეს პლაგიატი?
აქ ორი საკითხი ერთმანეთისგან მკაფიოდ უნდა გავმიჯნოთ.
პირველი კითხვაა: არსებობს თუ არა კონსიდერანისა და კომუნისტური მანიფესტის ტექსტებს შორის მნიშვნელოვანი მსგავსებები?
დიახ. სწორედ ამ მსგავსებების სისტემატურად წარმოჩენა იყო ჩერქეზიშვილის მნიშვნელოვანი ისტორიული მიგნება.
მეორე კითხვაა: ამტკიცებს თუ არა ეს მსგავსებები, რომ მარქსმა და ენგელსმა კონსიდერანის ტექსტი შეგნებულად გადაიღეს და საკუთარ ნაშრომად წარმოადგინეს?
ეს უკვე სადავოა.
ამის მიზეზიც გასაგებია. XIX საუკუნის 1840-იანი წლების ევროპაში კაპიტალიზმი, ინდუსტრიალიზაცია, კონკურენცია, მუშათა სიღარიბე, საკუთრების კონცენტრაცია და კლასობრივი დაპირისპირება მრავალი სოციალისტის, ეკონომისტისა და პოლიტიკური მოაზროვნის განხილვის საგანი იყო.
ამიტომ ორ ავტორთან ერთი და იგივე პრობლემის განხილვა თავისთავად პირდაპირ პლაგიატს ვერ ამტკიცებს.
ამ საკითხზე ჩერქეზიშვილს მისი თანამოაზრე ანარქისტებიც კი სრულად არ ეთანხმებოდნენ. მაგალითად, ცნობილი ანარქისტი ისტორიკოსი მაქს ნეტლაუ, რომელიც თვითონაც მარქსიზმის კრიტიკოსი იყო, ჩერქეზიშვილის მიერ ნაჩვენებ პარალელებს საინტერესოდ მიიჩნევდა, მაგრამ პირდაპირი პლაგიატის დასკვნას საკმარისად დასაბუთებულად არ თვლიდა.
ამიტომ ჩერქეზიშვილის აღმოჩენის ყველაზე ზუსტი შეფასება ასეთია:
მან აჩვენა, რომ კომუნისტური მანიფესტის არაერთი ცენტრალური თემა მარქსისა და ენგელსის პირველად აღმოჩენილი იდეა არ ყოფილა და რამდენიმე წლით ადრე უკვე საკმაოდ მკაფიოდ იყო ჩამოყალიბებული ვიქტორ კონსიდერანის ნაშრომში. მან ასევე მიუთითა ორი ტექსტის აგებულებისა და ცალკეული მონაკვეთების მნიშვნელოვან მსგავსებებზე. მაგრამ ამ მსგავსებებიდან პირდაპირი პლაგიატის საბოლოოდ დასამტკიცებლად დამატებითი მტკიცებულებაა საჭირო.
კონსიდერანსა და მარქსს შორის მთავარი განსხვავება
ამ ორ ტექსტს შორის განსხვავებაც ისეთივე მნიშვნელოვანია, როგორც მსგავსება.
კონსიდერანი ფურიერისტი სოციალისტი იყო. იგი ინდუსტრიული საზოგადოების მძიმე კრიტიკას გვთავაზობდა, მაგრამ გამოსავალს თავისუფალი ასოციაციების შექმნასა და საზოგადოების თანდათანობით გარდაქმნაში ხედავდა.
მარქსისა და ენგელსისთვის კი კლასობრივი კონფლიქტი ისტორიული განვითარების ცენტრალური ძალა იყო და პროლეტარიატის მიერ პოლიტიკური ძალაუფლების მოპოვებას გადამწყვეტი მნიშვნელობა ენიჭებოდა.
ამიტომ მსგავსი სოციალური პრობლემების აღწერიდან ისინი განსხვავებულ პოლიტიკურ დასკვნებამდე მიდიოდნენ.
ჩერქეზიშვილისთვის ეს განსხვავება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო.
მისი აზრით, სოციალიზმის ადრინდელ ტრადიციაში ძლიერი იყო თავისუფალი ასოციაციის, ფედერალიზმის, თვითმმართველობისა და დეცენტრალიზაციის იდეა. მარქსიზმმა კი აქცენტი კლასობრივი პოლიტიკური ძალაუფლების მოპოვებასა და ეკონომიკის ცენტრალიზებულ გარდაქმნაზე გადაიტანა.
ამიტომ ჩერქეზიშვილის დავა მარქსთან მხოლოდ იმაზე არ ყოფილა, ვის ეკუთვნოდა ესა თუ ის იდეა.
მთავარი დავა იყო იმაზე, რა პოლიტიკური დასკვნა უნდა გამოვიტანოთ კაპიტალისტური საზოგადოების კრიტიკიდან.
თავისუფლება ცენტრალიზაციის გზით?
სწორედ აქ იკვრება ჩერქეზიშვილის მთელი კრიტიკა ერთ მთლიან არგუმენტად.
მისთვის მარქსიზმის ოთხი ძირითადი პრობლემა ერთმანეთთან იყო დაკავშირებული.
პირველი იყო ისტორიული ფატალიზმი – რწმენა, რომ საზოგადოების განვითარება წინასწარ განსაზღვრულ გზას მიჰყვება და კაპიტალიზმის შემდეგ სოციალიზმის დადგომა ისტორიული აუცილებლობაა.
მეორე იყო კაპიტალის კონცენტრაციის გარდაუვალობის რწმენა – ვარაუდი, რომ საშუალო ფენა თანდათან გაქრება, კაპიტალი სულ უფრო მცირე რაოდენობის მესაკუთრეთა ხელში მოიყრის თავს და საზოგადოება ორ ძირითად კლასად გაიყოფა.
მესამე იყო მარქსიზმის ორიგინალურობის გადაჭარბებული შეფასება – მარქსამდე არსებული სოციალისტური ეკონომიკური და პოლიტიკური იდეების მნიშვნელობის დაკნინება და მოგვიანებით მათი ნაწილის მარქსის აღმოჩენებად წარმოდგენა.
მეოთხე და ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო სახელმწიფოსადმი ნდობა – რწმენა, რომ ეკონომიკური და პოლიტიკური ძალაუფლების სახელმწიფოს ხელში თავმოყრა საბოლოოდ სახელმწიფოს გაქრობასა და თავისუფალ საზოგადოებამდე მიგვიყვანს.
ჩერქეზიშვილი ამ ლოგიკას არ ეთანხმებოდა.
მისთვის ძალაუფლების კონცენტრაცია თავისთავად ქმნის ახალ ინტერესებს. ვინც დიდ რესურსს მართავს, მას ამ რესურსისა და საკუთარი ძალაუფლების შენარჩუნების ინტერესიც უჩნდება.
ამიტომ იგი არსებითად ასეთ კითხვას სვამდა:
თუ კერძო ეკონომიკური მონოპოლია საშიშია იმიტომ, რომ ძალაუფლება მცირე რაოდენობის ადამიანთა ხელში იყრის თავს, რატომ გახდება კიდევ უფრო დიდი კონცენტრაცია უსაფრთხო მხოლოდ იმიტომ, რომ ამ ძალაუფლებას კერძო მესაკუთრის ნაცვლად სახელმწიფო ფლობს?
ჩერქეზიშვილი და საბჭოთა გამოცდილება
ჩერქეზიშვილის კრიტიკას განსაკუთრებულ ისტორიულ მნიშვნელობას ის გარემოება ანიჭებს, რომ მისი ძირითადი ნაწილი ბოლშევიკური რევოლუციის დაწყებამდე ჩამოყალიბდა.
მისი მთავარი ანტიმარქსისტული ნაშრომები XIX საუკუნის მიწურულსა და XX საუკუნის დასაწყისში დაიწერა, როდესაც საბჭოთა სახელმწიფო ჯერ არ არსებობდა.
ამიტომ ცენტრალიზებული სოციალისტური სახელმწიფოს მიმართ მისი უნდობლობა საბჭოთა გამოცდილების შემდეგ შექმნილი კრიტიკა არ ყოფილა.
იგი წინასწარ სვამდა კითხვას:
რა მოხდება, თუ ეკონომიკური რესურსები და პოლიტიკური ძალაუფლება ერთსა და იმავე ცენტრალიზებულ აპარატს გადაეცემა?
1917 წლის შემდეგ ეს კითხვა უკვე პრაქტიკულ მნიშვნელობას იძენდა.
ჩერქეზიშვილი რევოლუციის შემდეგ საქართველოში დაბრუნდა და 1918–1921 წლებში დამოუკიდებელი საქართველოს არსებობას მოესწრო. 1921 წელს საქართველოს გასაბჭოების შემდეგ კვლავ ემიგრაციაში წავიდა. სიცოცხლის ბოლო წლები ლონდონში გაატარა და 1925 წელს იქ გარდაიცვალა.
რა თქმა უნდა, ეს არ ნიშნავს, რომ ჩერქეზიშვილმა მომავალი საბჭოთა სისტემის ყველა თავისებურება წინასწარ იწინასწარმეტყველა.
მისი არგუმენტი უფრო მარტივი და ზოგადი იყო:
ძალაუფლების უკიდურესი ცენტრალიზაცია არ იძლევა გარანტიას, რომ ეს ძალაუფლება მოგვიანებით თავისით გაქრება. პირიქით – ცენტრალიზებულ სისტემაში ჩნდებიან ადამიანები და ორგანიზაციები, რომელთა მდგომარეობა და ინტერესები სწორედ ამ ძალაუფლების შენარჩუნებაზეა დამოკიდებული.
დასკვნა
ვარლამ ჩერქეზიშვილის მარქსიზმის კრიტიკის დაყვანა მხოლოდ ერთ ცნობილ ფაქტამდე – რომ მარქსმა კომუნისტური მანიფესტი კონსიდერანისგან გადაიწერა – შეცდომა იქნებოდა.
მისი კრიტიკა გაცილებით ფართო იყო.
ჩერქეზიშვილი თავად სოციალისტი და ანარქო-კომუნისტი იყო. ამიტომ იგი მარქსს არ ედავებოდა იმის გამო, რომ მარქსი კაპიტალიზმს აკრიტიკებდა. იგი არც ეკონომიკური უთანასწორობისა და ექსპლუატაციის პრობლემას უარყოფდა.
დავა ეხებოდა იმას, როგორ უნდა გადაიჭრას ეს პრობლემები.
ჩერქეზიშვილი ამტკიცებდა, რომ მარქსისტებმა ზედმეტად მარტივ ისტორიულ კანონად წარმოადგინეს კაპიტალის კონცენტრაცია; მარქსის უნიკალურ აღმოჩენებად გამოაცხადეს იდეები, რომელთა მნიშვნელოვანი ნაწილი ადრინდელ სოციალისტებთან უკვე არსებობდა; და, რაც მთავარია, ადამიანის ეკონომიკური გათავისუფლების საშუალებად სახელმწიფოს ხელში უზარმაზარი ეკონომიკური და პოლიტიკური ძალაუფლების თავმოყრა აირჩიეს.
ჩერქეზიშვილი საპირისპირო გზას ხედავდა – თავისუფალ ასოციაციებში, თვითმმართველობაში, ფედერალიზმში, დეცენტრალიზაციასა და ძალაუფლების განაწილებაში.
ამიტომ მისი მარქსიზმის კრიტიკის მთავარი აზრი საბოლოოდ ერთ კითხვამდე მიდის:
თუ ჩვენი მიზანია ადამიანის გათავისუფლება სხვისი ძალაუფლებისგან, რამდენად გონივრულია ამ მიზნის მისაღწევად ისეთი სახელმწიფოს შექმნა, რომელსაც ადამიანების ეკონომიკურ და პოლიტიკურ ცხოვრებაზე მანამდე არნახული ძალაუფლება ექნება?
ჩერქეზიშვილის პასუხი იყო მკაფიო: თავისუფალი საზოგადოება ძალაუფლების თავმოყრით ვერ შეიქმნება. თავისუფლების საფუძველი ძალაუფლების შეზღუდვა, დეცენტრალიზაცია, თვითმმართველობა და ადამიანების ნებაყოფლობითი თანამშრომლობა უნდა იყოს.
