ვისია, ვისია, არქიპელაგი ნავთობიანი? - ფოლკლენდის ანუ მალვინის კუნძულების ისტორიული ტიტული, მოსახლეობის უფლებები და რესურსების საკითხი

პაატა შეშელიძე 

ფოლკლენდის კუნძულების (Falkland Islands), არგენტინული სახელწოდებით მალვინის კუნძულების (Islas Malvinas), შესახებ დავა ხშირად დღევანდელი პოლიტიკური მდგომარეობიდან იწყება: კუნძულებს დიდი ბრიტანეთი (Great Britain) აკონტროლებს, მათი მოსახლეობის დიდი უმრავლესობა ბრიტანეთთან პოლიტიკური კავშირის შენარჩუნებას უჭერს მხარს, ხოლო არგენტინა (Argentina) კუნძულებზე სუვერენიტეტს მოითხოვს. მაგრამ ასეთი საწყისი წერტილი ისტორიულად არასაკმარისია. სანამ ვიკითხავთ, ვის სურს დღეს ვისთან ცხოვრება, ჯერ უნდა გავარკვიოთ, როგორ წარმოიშვა თვითონ ტერიტორიული ტიტულები, როგორ იცვლებოდა ფაქტობრივი კონტროლი და რა სამართლებრივი მნიშვნელობა ჰქონდა ამ ცვლილებებს იმ ეპოქის წესების მიხედვით.

ეს განსხვავება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ დავა მხოლოდ დროშას არ ეხება. სუვერენიტეტის უკან დგას მიწა, ტერიტორიული წყლები, თევზჭერა, ზღვის ფსკერი, ნავთობი და სხვა რესურსები. შესაბამისად, ერთმანეთისგან უნდა გაიმიჯნოს სამი კითხვა: ვის ჰქონდა ისტორიული სუვერენული ტიტული; ვის ეკუთვნის მიწა და რესურსები; და რა უფლებები აქვთ დღეს კუნძულებზე მცხოვრებ ადამიანებს. ერთი მათგანის პასუხი დანარჩენ ორს ავტომატურად ვერ გადაწყვეტს.

ფოლკლენდის ისტორიის კიდევ ერთი თავისებურებაა ის, რომ ევროპული კოლონიზაციის დაწყებისას კუნძულებზე ცნობილი მკვიდრი მოსახლეობა არ არსებობდა. თანამედროვე არქეოლოგიური კვლევაც აღნიშნავს, რომ ევროპელების მისვლის დროისთვის იქ ადამიანთა დასახლების სარწმუნო არქეოლოგიური მტკიცებულება აღმოჩენილი არ არის, თუმცა პრეევროპული შესაძლო ვიზიტების საკითხზე ცალკეული ჰიპოთეზები არსებობს. ამიტომ ეს შემთხვევა თავიდანვე განსხვავდება იმ კოლონიური ისტორიებისგან, სადაც ევროპული სახელმწიფო უკვე არსებულ ადგილობრივ პოლიტიკურ საზოგადოებას დაეუფლა.

ისტორიული ტიტულის ძიება XV საუკუნის მიწურულიდან უნდა დავიწყოთ. ქრისტეფორე კოლუმბის (Christopher Columbus) პირველი მოგზაურობის შემდეგ კასტილიასა (Castile) და პორტუგალიას (Portugal) შორის წარმოიშვა კონკურენცია ატლანტის ოკეანეში აღმოჩენილ და მომავალში აღმოსაჩენ ტერიტორიებზე. მაშინ კასტილიას მართავდნენ იზაბელა I კასტილიელი (Isabella I of Castile) და ფერდინანდ II არაგონელი (Ferdinand II of Aragon), ხოლო პორტუგალიას — ჟუან II (John II of Portugal).

1493 წელს პაპმა ალექსანდრე VI-მ (Pope Alexander VI) გამოსცა ბულები, რომლებმაც კასტილიას დასავლეთის ახალაღმოჩენილ და მომავალში აღმოსაჩენ არაქრისტიანულ ტერიტორიებზე ფართო უფლებრივი პრეტენზიის საფუძველი მისცა. მომდევნო წელს, 1494 წლის 7 ივნისს, ესპანურმა და პორტუგალიურმა გვირგვინებმა ტორდესილიასის ხელშეკრულება (Treaty of Tordesillas) დადეს და ატლანტიკურ სივრცეში თავიანთი სფეროების გამყოფი მერიდიანი განსაზღვრეს — კაბო-ვერდეს კუნძულებიდან (Cape Verde Islands) 370 ლიგით დასავლეთით. ხელშეკრულების ტექსტი პირდაპირ ეხებოდა არა მხოლოდ უკვე აღმოჩენილ, არამედ მომავალში აღმოსაჩენ კუნძულებსა და ხმელეთს. 1506 წელს პაპმა იულიუს II-მ (Pope Julius II) ეს შეთანხმებაც დაამტკიცა.

მაგრამ აქ პირველივე მნიშვნელოვანი შეზღუდვა უნდა გაკეთდეს: ეს არ ყოფილა უნივერსალურად აღიარებული მსოფლიო სამართლებრივი წესრიგი.

ინგლისი (England) ტორდესილიასის ხელშეკრულების მხარე არ ყოფილა. ინგლისის გვირგვინისთვის ესპანეთისა და პორტუგალიის მიერ ერთმანეთში დადებული ხელშეკრულება თავისთავად ვერ წარმოშობდა ინგლისის ვალდებულებას. იგივე პრობლემა არსებობდა პაპის მიერ გაცემულ უფლებებთან დაკავშირებითაც. თანამედროვე ისტორიული კვლევა სწორედ ამას აღწერს, როგორც ელიზაბეტური ინგლისის ერთ-ერთ მთავარ სამართლებრივ პრობლემას: შეეძლო თუ არა ინგლისის გვირგვინს უგულებელეყო სხვა სახელმწიფოთა ადრინდელი აღმოჩენები, პაპის ბულები და ხელშეკრულებები და თვითონ დაეწყო ამერიკის აღმოჩენა და კოლონიზაცია.

ინგლისის დამოკიდებულება პაპის იურისდიქციისადმი განსაკუთრებით მკაფიო გახდა XVI საუკუნეში. ჰენრი VIII-ის (Henry VIII) დროს რომთან განხეთქილება რამდენიმე ეტაპად განხორციელდა და 1534 წლის უზენაესობის აქტმა (Act of Supremacy) ინგლისის კანონში დაამკვიდრა მეფის უზენაესობა ინგლისის ეკლესიაზე. იმავე წელს ინგლისის სასულიერო კრებებმა პაპის უზენაესობა უარყვეს. მარიამ I-ის (Mary I) მეფობისას, 1553–1558 წლებში, რომთან ურთიერთობა დროებით აღდგა, მაგრამ ელიზაბეთ I-ის (Elizabeth I) 1559 წლის რელიგიურმა მოწყობამ ინგლისის ეკლესიის დამოუკიდებლობა კვლავ დაამკვიდრა და მონარქს „უზენაესი მმართველის“ (Supreme Governor) სტატუსი მისცა. ამიტომ XVI საუკუნის მეორე ნახევრისთვის ინგლისისგან იმის მოლოდინი, რომ პაპის XV საუკუნის ტერიტორიულ განაწილებას სავალდებულოდ აღიარებდა, უკვე მით უფრო უსაფუძვლო იყო.

უფრო მეტიც, ელიზაბეთ I-ის დროს ინგლისმა ესპანურ-პორტუგალიური საზღვაო მონოპოლიის წინააღმდეგ საკუთარი პრინციპული არგუმენტიც ჩამოაყალიბა. როდესაც 1580 წელს ესპანეთის ელჩმა ბერნარდინო დე მენდოსამ (Bernardino de Mendoza) ფრენსის დრეიკის (Francis Drake) მოქმედებები გააპროტესტა, ელიზაბეთს მიეწერება პასუხი: „ზღვისა და ჰაერის გამოყენება ყველასთვის საერთოა; ოკეანეზე ტიტული არც რომელიმე ხალხს და არც კერძო ადამიანს შეიძლება ეკუთვნოდეს.“ საერთაშორისო საზღვაო სამართლის ისტორიული ლიტერატურა ამ განცხადებას თავისუფალი ზღვის პრინციპის ერთ-ერთ ადრეულ ინგლისურ გამოხატულებად განიხილავს — ჰუგო გროციუსის (Hugo Grotius) „თავისუფალი ზღვის“ (Mare Liberum) 1609 წლის ცნობილ ნაშრომამდე თითქმის სამი ათწლეულით ადრე.

ამრიგად, უკვე XVI საუკუნეში ორი კონკურენტი წარმოდგენა იკვეთებოდა. ესპანური პოზიციით, ამერიკული ხმელეთი, კუნძულები, სანაპიროები და მათთან დაკავშირებული საზღვაო სივრცე იმპერიული სამფლობელოს ნაწილად შეიძლებოდა მიჩნეულიყო. ინგლისური პოზიცია კი უარყოფდა ესპანეთის შესაძლებლობას, პაპის ბულითა და ორმხრივი ხელშეკრულებით სხვა ევროპული სახელმწიფოებისთვის ოკეანე და ჯერ კიდევ დაუკავებელი ტერიტორიები დაეკეტა.

ეს საერთო ფონი ჯერ კიდევ არ პასუხობს კითხვას: იცოდა თუ არა ესპანეთმა კონკრეტულად მალვინის კუნძულების არსებობა?

სწორედ აქ არის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი 1964 წელს გაეროს დეკოლონიზაციის კომიტეტში არგენტინის წარმომადგენლის, ხოსე მარია რუდას (José María Ruda) მიერ წარმოდგენილი ისტორიული არგუმენტაცია. არგენტინამ გაეროში მიუთითა XVI საუკუნის რუკების მთელ სერიაზე, რომლებიც, მისი ინტერპრეტაციით, თანამედროვე მალვინის არქიპელაგს ასახავს.

ამ ჩამონათვალში პირველია პორტუგალიელი კარტოგრაფის პედრო რეინელის (Pedro Reinel) დაახლოებით 1522–1523 წლების რუკა, რომელზეც სამხრეთ განედის დაახლოებით 53°55′-თან არქიპელაგია გამოსახული. შემდეგ მოდის იმპერატორ კარლ V-ის (Charles V) მთავარი კარტოგრაფის დიეგო რიბეროს (Diego Ribero) ნამუშევრები: კასტილიონეს რუკა (Castiglione Map) 1526–1527 წლებში, სალვიატის რუკა (Salviati Map) იმავე პერიოდიდან, რიბეროს 1527 წლის რუკა და 1529 წლის ორი პლანისფერო. არგენტინის მიერ გაეროში წარმოდგენილ სიაში შემდეგ დასახელებულია ალონსო დე სანტა კრუსის (Alonso de Santa Cruz) 1541 წლის კუნძულთა რუკა, სებასტიან კაბოტის (Sebastian Cabot) 1544 წლის პლანისფერო, დიეგო გუტიერესის (Diego Gutiérrez) 1561 წლის რუკა და ბარტოლომე ოლივესის (Bartolomé Olives) 1562 წლის რუკა.

რუდას არგუმენტაციით, აღმოჩენა 1520 წელს ფერნანდო მაგელანის (Ferdinand Magellan) ესპანეთის სამსახურში მყოფ ექსპედიციას და განსაკუთრებით ესტებან გომესს (Esteban Gómez) უნდა მიეწეროს; შემდგომ რეგიონში ესპანეთის სამსახურში მყოფი სიმონ დე ალკასაბა (Simón de Alcazaba) 1534 წელს და ალონსო დე კამარგო (Alonso de Camargo) 1540 წელსაც ნაოსნობდნენ.

მაგრამ აქ აკადემიური სიფრთხილე აუცილებელია. რუკაზე კუნძულთა ჯგუფის არსებობა ჯერ კიდევ არ ნიშნავს, რომ მისი თანამედროვე მალვინებთან იდენტიფიკაცია უდავოა. XVI საუკუნის სამხრეთ ატლანტიკური კარტოგრაფია კოორდინატების, ზომებისა და ფორმების მხრივ ხშირად არაზუსტია. ამიტომ უფრო ზუსტია ვთქვათ: არგენტინას აქვს მნიშვნელოვანი ადრეული კარტოგრაფიული მტკიცებულებები, რომ ესპანურ სამყაროში მალვინებთან იდენტიფიცირებული კუნძულების შესახებ ფრანგულ დასახლებამდე ორ საუკუნეზე ადრე იცოდნენ; მაგრამ თითოეული ამ რუკის თანამედროვე არქიპელაგთან იდენტიფიკაცია ცალკე ისტორიულ შეფასებას საჭიროებს.

ეს პასუხობს კიდევ ერთ საინტერესო კითხვას: თუ ესპანელებმა იცოდნენ კუნძულების შესახებ, რატომ არ დამკვიდრდა თავიდანვე ერთი სტაბილური ესპანური სახელი?

იმიტომ, რომ „ცოდნა“ ჯერ კიდევ არ ნიშნავდა თანამედროვე გეოდეზიურ იდენტიფიკაციას. კუნძულები ან მათთან იდენტიფიცირებული წარმონაქმნები სხვადასხვა რუკაზე განსხვავებული სახელებით ჩნდებოდა. მოგვიანებით ერთ-ერთი გავრცელებული სახელწოდება გახდა სანსონის კუნძულები (Islas de Sansón). ამის პარალელურად სხვა ევროპული სახელებიც წარმოიშვა. ამიტომ სახელთა ცვალებადობა ესპანური ცოდნის არარსებობას ავტომატურად ვერ ამტკიცებს, თუმცა აჩვენებს, რომ XVI საუკუნეში არქიპელაგის გეოგრაფიული იდენტობა ჯერ კიდევ საბოლოოდ ჩამოყალიბებული არ ყოფილა.

1592 წელს ინგლისელმა მეზღვაურმა ჯონ დევისმა (John Davis), როდესაც ინგლისს ელიზაბეთ I მართავდა, სამხრეთ ატლანტიკაში კუნძულების დანახვა აღწერა. ბრიტანული ისტორიული ტრადიცია ამას ფოლკლენდის პირველ სარწმუნო ინგლისურ აღმოჩენად მიიჩნევს.

1600 წელს, უკვე ნიდერლანდების დამოუკიდებლობისათვის ესპანეთთან ომის პერიოდში, ჰოლანდიელმა სებალდ დე ვეერტმა (Sebald de Weert) დასავლეთით მდებარე რამდენიმე კუნძული სარწმუნოდ აღწერა. ამის შემდეგ ევროპულ კარტოგრაფიაში გაჩნდა სახელები „სებალდის კუნძულები“ (Sebald Islands), „სებალდ დე ვეერტის კუნძულები“ (Sebald de Weert Islands) და „სებალდინები“ (Sebaldines). მაგრამ ჰოლანდიის რესპუბლიკის (Dutch Republic) მიერ ამ აღმოჩენის საფუძველზე შემდგომი სახელმწიფოებრივი სუვერენიტეტის პრეტენზიის განხორციელების მტკიცებულება არ ჩანს: არც მუდმივი ჰოლანდიური დასახლება შექმნილა და არც ნიდერლანდები იქცა შემდგომი სუვერენიტეტის დავის მხარედ. ამ ეპიზოდს მნიშვნელოვანი მეთოდოლოგიური მნიშვნელობა აქვს: აღმოჩენა, სახელის დარქმევა, ფაქტობრივი დაუფლება და სუვერენული ტიტული მაშინაც კი ერთი და იგივე არ იყო.

1690 წელს, უილიამ III-ისა (William III) და მერი II-ის (Mary II) ერთობლივი მეფობის დროს, ინგლისელმა კაპიტანმა ჯონ სტრონგმა (John Strong), გემ „უელფერით“ (Welfare), ორ მთავარ კუნძულს შორის სრუტე გაიარა და ნაპირზეც გადავიდა. სრუტეს მან ფოლკლენდის სრუტე (Falkland Sound) უწოდა ენტონი ქერის, მეხუთე ვიკონტ ფოლკლენდის (Anthony Cary, 5th Viscount Falkland) პატივსაცემად, რომელიც ექსპედიციის ერთ-ერთი დამფინანსებელი იყო. სწორედ სრუტის სახელიდან გავრცელდა მოგვიანებით „ფოლკლენდი“ მთელ არქიპელაგზე. შესაბამისად, სახელწოდება ამ შემთხვევაში „ხალხის მიწას“ არ აღნიშნავს და კუნძულებზე მოსახლეობის არსებობასთან კავშირი არა აქვს.

XVII საუკუნის ბოლოსთვის, ამგვარად, ევროპელებს არქიპელაგის არსებობაზე უკვე საკმაოდ სარწმუნო ცოდნა ჰქონდათ. მაგრამ პირველი მუდმივი ევროპული დასახლება მხოლოდ 1764 წელს შეიქმნა და ის ფრანგული იყო.

იმ დროს საფრანგეთს (France) ლუი XV (Louis XV) მართავდა, ესპანეთს — კარლოს III (Charles III), ხოლო დიდ ბრიტანეთს — გიორგი III (George III).

ფრანგმა ოფიცერმა და მოგზაურმა ლუი-ანტუან დე ბუგენვილმა (Louis-Antoine de Bougainville) აღმოსავლეთ ფოლკლენდზე (East Falkland) პორტ-ლუი (Port Louis) დააარსა. მისი ექსპედიცია სენ-მალოდან (Saint-Malo) იყო დაკავშირებული, რის გამოც კუნძულებს „მალუინის კუნძულები“ (Îles Malouines) უწოდეს. სწორედ ამ ფრანგული სახელიდან წარმოიშვა ესპანური „მალვინები“ (Malvinas).

ბუგენვილის საკუთარი მონათხრობი აქ განსაკუთრებული მნიშვნელობის პირველწყაროა. იგი წერს, რომ 1764 წლის თებერვალში საფრანგეთმა მალუინის კუნძულებზე დასახლება დაიწყო; ესპანეთმა ისინი მოითხოვა, როგორც სამხრეთ ამერიკის კონტინენტზე დამოკიდებული ტერიტორია; ხოლო ესპანეთის უფლება საფრანგეთის მეფემ აღიარა და ბუგენვილმა მიიღო ბრძანება, დასახლება ესპანელებისთვის გადაეცა.

კიდევ უფრო საინტერესოა ბუგენვილის შემდგომი შეფასება. როდესაც ფრანგული დასახლება ესპანელებს გადასცა, მან აღნიშნა, რომ ესპანეთის „პირვანდელი უფლება“ ახლა კიდევ უფრო გამყარდა იმ უფლებით, რომელსაც საფრანგეთს „პირველი დასახლება“ აძლევდა.

ეს მნიშვნელოვანი სამართლებრივი მომენტია. საფრანგეთმა მხოლოდ პოლიტიკური განცხადება კი არ გააკეთა, არამედ საკუთარი რეალურად შექმნილი დასახლება ესპანეთს გადასცა. ესპანეთმა, თავის მხრივ, ბუგენვილისა და ფრანგული კომპანიის მიერ გაწეული ხარჯები აანაზღაურა. არგენტინის ეროვნულ არქივში დაცულია 1766 წლის გადაცემის ინსტრუმენტისა და 1767 წლის ოფიციალური მიმოწერის ასლები; არქივის აღწერით, კომპენსაცია ექვსას ათას ფრანგულ ლივრს აღემატებოდა.

1767 წლის 1 აპრილს გადაცემა ადგილზე გაფორმდა. პორტ-ლუი პუერტო-სოლედადად (Puerto Soledad) იქცა და პირველი ესპანელი გუბერნატორი ფელიპე რუის პუენტე (Felipe Ruiz Puente) გახდა.

მაგრამ საფრანგეთის დასახლების შექმნიდან ერთი წლის შემდეგ ბრიტანეთიც გამოჩნდა. 1765 წელს ჯონ ბაირონი (John Byron) დასავლეთ ფოლკლენდის (West Falkland) მხარეს მივიდა და ბრიტანეთის გვირგვინის სახელით კუნძულებზე პრეტენზია გამოაცხადა; 1766 წელს სონდერსის კუნძულზე (Saunders Island) პორტ-ეგმონტის (Port Egmont) დასახლება შეიქმნა. ბუგენვილის მონათხრობიც ადასტურებს, რომ ბაირონი 1765 წელს დასავლეთით მივიდა, ხოლო ბრიტანული კოლონია იქ 1766 წელს გაჩნდა.

ამიტომ ისტორიის ამ მომენტში ორი რამ ერთმანეთისგან უნდა გავმიჯნოთ. ფაქტობრივად, ფრანგები აღმოსავლეთ ნაწილში დასახლდნენ, ბრიტანელები — დასავლეთ მხარეს. სუვერენიტეტის პრეტენზიით, არც ერთი მხარე საკუთარ მოთხოვნას მხოლოდ რეალურად დაკავებულ ნაკვეთზე არ ზღუდავდა.

საფრანგეთის გასვლის შემდეგ ესპანეთი და ბრიტანეთი უშუალო კონკურენტებად დარჩნენ.

1770 წელს, კარლოს III-ისა და გიორგი III-ის მეფობის დროს, ესპანურმა ძალებმა პორტ-ეგმონტი დაიკავეს და ბრიტანელები გააძევეს. კრიზისი თითქმის ომში გადაიზარდა. მაგრამ 1771 წლის 22 იანვარს ლონდონში შეთანხმება გაფორმდა. ეს დოკუმენტი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან მისი ტექსტი საშუალებას გვაძლევს ზუსტად ვთქვათ, რა აღიარა და რა არ აღიარა თითოეულმა მხარემ.

ესპანეთის ელჩმა, მასერანოს პრინცმა (Prince of Masserano), კარლოს III-ის სახელით იკისრა პორტ-ეგმონტის ციხის, ნავსადგურის, არტილერიის, საბრძოლო მასალისა და ბრიტანეთის გვირგვინისა და მისი ქვეშევრდომების სხვა ქონების დაბრუნება. ამავე დეკლარაციაში ესპანეთმა პირდაპირ ჩაწერა, რომ დაბრუნება არანაირად არ აზიანებდა მის ადრინდელ სუვერენიტეტის უფლებას მალვინის ანუ ფოლკლენდის კუნძულებზე. ბრიტანეთის სახელმწიფო მდივანმა როჩფორდის გრაფმა (Earl of Rochford) დეკლარაცია მიიღო როგორც ბრიტანეთის გვირგვინისთვის მიყენებული შეურაცხყოფის გამოსწორება, მაგრამ ესპანეთის სუვერენიტეტის დათქმას არც დაეთანხმა და არც საკუთარი სუვერენული პრეტენზია დათმო.

ეს ეპიზოდი განსაკუთრებით საყურადღებოა საკუთრებისა და რესტიტუციის თვალსაზრისით. ესპანეთი ამტკიცებდა, რომ სუვერენიტეტი მაინც მისი იყო, მაგრამ ამავე დროს აღიარა, რომ ძალით ჩამორთმეული ბრიტანული დასახლება და ქონება უნდა აღედგინა. სუვერენიტეტის მოთხოვნა და კონკრეტული მატერიალური უფლებები ერთმანეთისგან გამიჯნული აღმოჩნდა.

1774 წელს გიორგი III-ის მთავრობამ პორტ-ეგმონტი დატოვა. ბრიტანელებმა იქ დატოვეს სუვერენიტეტის პრეტენზიის აღმნიშვნელი დაფა და მოგვიანებით ამტკიცებდნენ, რომ ევაკუაცია ტიტულის დათმობას არ ნიშნავდა. ამის შემდეგ კი ფაქტობრივი ვითარება მკვეთრად შეიცვალა: ესპანეთი არქიპელაგზე ერთადერთ მოქმედ სახელმწიფოებრივ ხელისუფლებად დარჩა.

არგენტინის არქივის მონაცემებით, 1767 წლიდან ესპანური ადმინისტრაცია პუერტო-სოლედადიდან უწყვეტად ფუნქციონირებდა; ოცი სხვადასხვა გუბერნატორი და სამხედრო-პოლიტიკური მეთაური მთლიანობაში ოცდათორმეტ ადმინისტრაციულ ვადას ახორციელებდა. 1776 წელს შექმნილი რიო-დე-ლა-პლატას ვიცე-სამეფოს (Viceroyalty of the Río de la Plata) ფარგლებში კუნძულების ადმინისტრაციული კავშირი ბუენოს-აირესის სამხრეთატლანტიკურ სისტემასთან კიდევ უფრო მნიშვნელოვანი გახდა.

1790 წელს, უკვე კარლოს IV-ის (Charles IV) და გიორგი III-ის მეფობისას, ესპანეთმა და დიდმა ბრიტანეთმა ნუტკის კონვენცია (Nootka Convention), ესპანურად სან-ლორენცო-დე-ელ-ესკორიალის კონვენცია (Convention of San Lorenzo de El Escorial), დადეს. არგენტინული სამართლებრივი პოზიცია მის იმ დებულებას ეყრდნობა, რომ ბრიტანეთი აღარ შექმნიდა ახალ დასახლებებს სამხრეთ ამერიკის აღმოსავლეთ და დასავლეთ სანაპიროებზე და ესპანეთის მიერ უკვე დაკავებულ მიმდებარე კუნძულებზე; არგენტინა მალვინებს სწორედ ასეთ კუნძულებად მიიჩნევს. თუმცა ესეც სიფრთხილით უნდა ითქვას: კონვენციაში ბრიტანეთს პირდაპირ არ დაუწერია, რომ „ფოლკლენდის კუნძულებზე ესპანეთის სუვერენიტეტს ვაღიარებთ“. ამიტომ მისი მნიშვნელობა კვლავ ინტერპრეტაციის საგანია.

1810 წელს ბუენოს-აირესში მაისის რევოლუცია დაიწყო. ესპანეთში ამ დროს ფორმალურად ფერდინანდ VII (Ferdinand VII) იყო მეფე, თუმცა ნაპოლეონის ომების გამო ესპანეთის მონარქია ღრმა კრიზისში იმყოფებოდა. 1811 წელს პუერტო-სოლედადის ესპანური გარნიზონი მონტევიდეოში გაიწვიეს მონარქიის დასაცავად. ამით ესპანეთის ხანგრძლივი ფაქტობრივი ადმინისტრაცია დასრულდა. არგენტინის ოფიციალური ისტორიული მასალები ესპანური მმართველობის უწყვეტობას 1767 წლიდან 1811 წლამდე აღწერს.

ესპანეთის წასვლას ტერიტორიის ბრიტანეთისთვის გადაცემა არ მოჰყოლია. სწორედ აქ იწყება თანამედროვე დავის მეორე დიდი სამართლებრივი კვანძი: თუ ესპანეთს 1810–1811 წლისთვის უკეთესი ტიტული ჰქონდა, ვინ გახდა მისი მემკვიდრე?

რიო-დე-ლა-პლატას გაერთიანებული პროვინციები (United Provinces of the Río de la Plata), რომლებმაც 1816 წელს დამოუკიდებლობა გამოაცხადეს, ესპანური ამერიკის შესაბამისი ადმინისტრაციული ტერიტორიების სამართალმემკვიდრეობას აცხადებდნენ. მოგვიანებით ეს პრინციპი „უტი პოსიდეტის იურისის“ (uti possidetis juris) სახელით ჩამოყალიბდა: ახალი ამერიკული სახელმწიფოების საზღვრების ამოსავალი უნდა ყოფილიყო ყოფილი ესპანური ადმინისტრაციული ერთეულების სამართლებრივი საზღვრები.

ამიტომ არგენტინული ტიტულის ლოგიკა ასეთია:

ესპანეთის სუვერენიტეტი → რიო-დე-ლა-პლატას ესპანური ადმინისტრაციული სივრცე → დამოუკიდებელი გაერთიანებული პროვინციები → არგენტინის რესპუბლიკა.

ბრიტანული კონტრარგუმენტიც ნათელია: არავის შეუძლია მემკვიდრეობით გადასცეს ის, რაც თვითონ არ ეკუთვნის. თუ ბრიტანეთის 1765 წლის ტიტული მოქმედი დარჩა და ესპანეთმა იგი ვერ გააქრო, ესპანეთისგან არგენტინას უპირატესი სუვერენიტეტი ვერ გადაეცემოდა.

მაგრამ არგენტინული პრეტენზია მხოლოდ თეორიულ მემკვიდრეობად არ დარჩენილა. 1820 წელს პოლკოვნიკმა დევიდ ჯუეტმა (David Jewett) გაერთიანებული პროვინციების სახელით პუერტო-სოლედადში საჯაროდ გამოაცხადა კუნძულებზე სუვერენიტეტის აღდგენა. არგენტინის ოფიციალური ქრონოლოგიის მიხედვით, ცერემონიას სხვადასხვა ეროვნების, მათ შორის ბრიტანელი და ამერიკელი მეზღვაურები ესწრებოდნენ და ინფორმაცია ამერიკულ და ბრიტანულ პრესაშიც გავრცელდა.

1820-იან წლებში ბუენოს-აირესის ხელისუფლება მიწის კონცესიებს გასცემდა, თევზჭერისა და სელაპებზე ნადირობის რეგულირებას ცდილობდა და კუნძულებზე ადმინისტრაციულ აქტებს ახორციელებდა. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი გახდა ლუის ვერნეტი (Luis Vernet). 1829 წლის 10 ივნისს ბუენოს-აირესმა შექმნა მალვინის კუნძულების პოლიტიკური და სამხედრო კომენდატურა და ვერნეტი მის ხელმძღვანელად დანიშნა. სწორედ ამის შემდეგ, 1829 წლის ნოემბერში, დიდმა ბრიტანეთმა ოფიციალურად გააპროტესტა არგენტინული ადმინისტრაციული აქტი და საკუთარი ძველი პრეტენზია კვლავ წამოსწია.

1831 წელს კონფლიქტში ამერიკის შეერთებული შტატები (United States) ჩაერთო. ვერნეტის ხელისუფლებამ ამერიკული სელაპებზე მონადირე გემები ადგილობრივი რეგულაციების დარღვევისთვის დააკავა. საპასუხოდ ამერიკული სამხედრო ხომალდი „ლექსინგტონი“ (USS Lexington) პუერტო-სოლედადში შევიდა და არგენტინული ადმინისტრაცია მნიშვნელოვნად დააზიანა.

1832 წლის ბოლოს ბუენოს-აირესმა კუნძულებზე სამხედრო გარნიზონი კვლავ გაგზავნა. შემდეგ, 1833 წლის 3 იანვარს — უკვე უილიამ IV-ის (William IV) მეფობის დროს — ბრიტანული სამხედრო ხომალდი „კლიო“ (HMS Clio), ჯონ ონსლოუს (John Onslow) მეთაურობით, პუერტო-სოლედადში მივიდა. ბრიტანულმა მხარემ არგენტინის სამხედრო ძალას კუნძულების დატოვება მოსთხოვა. არგენტინელმა მეთაურმა ხოსე მარია პინედომ (José María Pinedo), ბრიტანეთის სამხედრო უპირატესობის პირობებში, წინააღმდეგობა არ გაუწია და გარნიზონი გაიყვანა. არგენტინამ ეს აქტი დაუყოვნებლივ გააპროტესტა.

მაგრამ 1833 წლის აღწერისას ერთი გავრცელებული გამარტივება უნდა ავიცილოთ. ბრიტანეთმა მთელი სამოქალაქო მოსახლეობა ერთბაშად არ გააძევა. ბრიტანული ოფიციალური ისტორია ხაზს უსვამს, რომ სამხედრო გარნიზონი წავიდა, ხოლო სამოქალაქო მოსახლეობის ნაწილი დარჩა. არგენტინული ნარატივი უფრო ფართოდ საუბრობს არსებული პოლიტიკური და სოციალური საზოგადოების დარღვევაზე. ამიტომ ყველაზე ზუსტი ფორმულირება ასეთია: ბრიტანეთმა სამხედრო ძალის მუქარით გააძევა არგენტინის სახელმწიფოებრივი და სამხედრო ხელისუფლება; არსებული სამოქალაქო დასახლება მთლიანად არ გაუძევებია, მაგრამ ამის შემდეგ კუნძულების პოლიტიკური, სამართლებრივი და დემოგრაფიული განვითარება ბრიტანული ხელისუფლების პირობებში წარიმართა.

1834 წელს ბრიტანეთმა კუნძულებზე მუდმივი საზღვაო ოფიცერი დატოვა, ხოლო 1841 წელს ოფიციალური კოლონიზაციის გადაწყვეტილება მიიღო და გუბერნატორი დანიშნა. ამას თვით არგენტინის ოფიციალური ისტორიული წყაროც აღნიშნავს. შემდეგი თითქმის ორი საუკუნის განმავლობაში ჩამოყალიბდა დღევანდელი ფოლკლენდური საზოგადოება.

აქედან ისტორიული საკითხი განსაკუთრებით საინტერესო ხდება, თუ მას არა მხოლოდ სუვერენიტეტის, არამედ რესტიტუციისა და საკუთრების თვალითაც შევხედავთ.

სამი ეპიზოდი ერთმანეთს მკვეთრად განსხვავდება.

1760-იან წლებში საფრანგეთი ესპანეთის ტიტულს აღიარებს, საკუთარ დასახლებას გადასცემს და მატერიალურ კომპენსაციას იღებს. ბუგენვილის საკუთარი ტექსტი პირდაპირ ამბობს, რომ ესპანეთის უფლება საფრანგეთის მეფემ აღიარა; არქივის მასალები კი კომპენსაციისა და ფორმალური გადაცემის პროცესსაც ადასტურებს.

1770 წელს ესპანეთი ბრიტანულ პორტ-ეგმონტს ძალით იღებს, მაგრამ 1771 წელს აღადგენს წინანდელ მდგომარეობას: აბრუნებს ნავსადგურს, ციხეს, არტილერიას, საბრძოლო მასალას და ბრიტანეთის ქვეშევრდომთა ქონებას — თან ისე, რომ საკუთარ სუვერენიტეტის მოთხოვნაზე უარს არ ამბობს.

1833 წელს კი ბრიტანეთი არგენტინის სახელმწიფოებრივ ხელისუფლებას ძალის მუქარით აძევებს, მაგრამ საერთოდ არ აღიარებს, რომ არგენტინას რამე წაართვა, რადგან ბრიტანული სამართლებრივი პოზიციით კუნძულები მანამდე ისედაც ბრიტანეთის იყო.

სწორედ ეს არის დავის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი განსხვავება. თუ არგენტინას 1833 წელს უკეთესი ტიტული ჰქონდა, პრობლემა მხოლოდ დაკარგული „სუვერენიტეტი“ კი არაა. მასთან ერთად ჩნდება კითხვა მიწის, ტერიტორიული წყლებისა და ბუნებრივი რესურსების განკარგვის უფლების შესახებ.

ამიტომ დღევანდელი დავაც მხოლოდ ეროვნული სიმბოლიკის სფეროში არ რჩება. გაერო ფოლკლენდის კუნძულებს (მალვინებს) 1946 წლიდან არათვითმმართველ ტერიტორიათა სიაში ინარჩუნებს, ხოლო 1965 წლის გენერალური ასამბლეის რეზოლუცია 2065 (XX) ოფიციალურად აღიარებს არგენტინასა და დიდ ბრიტანეთს შორის სუვერენიტეტის დავის არსებობას და მხარეებს მოლაპარაკებისკენ მოუწოდებს. გაეროს პოზიცია თავად არ ადგენს, რომელ მხარეს ეკუთვნის საბოლოო ტიტული.

ამ ისტორიის შეფასებისას ორი შეცდომა განსაკუთრებით ადვილია.

პირველია იმის თქმა, რომ დღევანდელი მოსახლეობის სურვილი ავტომატურად წყვეტს ისტორიული ტიტულის საკითხს.

თუ ტერიტორია თავდაპირველად უკანონოდ იქნა დაკავებული, შემდეგ იქ დამყარდა დამპყრობელი სახელმწიფოს ადმინისტრაცია, ორი საუკუნის განმავლობაში შეიცვალა პოლიტიკური და დემოგრაფიული გარემო და ბოლოს ახალი მოსახლეობა არსებულ სახელმწიფოსთან დარჩენას ირჩევს, ეს არჩევანი თავისთავად ვერ შეცვლის 1833 წელს მომხდარი მოქმედების სამართლებრივ ბუნებას. სხვაგვარად მივიღებდით საშიშ პრინციპს: დაპყრობა შეიძლება დროთა განმავლობაში თვითონ გახდეს საკუთარი ლეგიტიმაციის წყარო.

მაგრამ მეორე შეცდომა ზუსტად საპირისპიროა: თუ 1833 წელს ბრიტანეთის მოქმედება უკანონო იყო, აქედან არ გამომდინარეობს, რომ დღევანდელი ფოლკლენდელები შეიძლება არგენტინის იურისდიქციას მათი ნების საწინააღმდეგოდ დაექვემდებარონ.

დღევანდელი ადამიანები 1833 წლის აქტის ავტორები არ არიან. მათ აქვთ საკუთარი სახლები, მიწა, ბიზნესი, ოჯახური და საზოგადოებრივი კავშირები. მათი კერძო საკუთრება სახელმწიფოთა ისტორიულ დავასთან ერთად გადასაცემი ნივთი არ არის. მათი თავისუფლება და პოლიტიკური არჩევანიც დამოუკიდებელი ღირებულებაა.

ამიტომ მალვინის დავას ორი ძირითადი განზომილება აქვს — სამართლებრივი და ადამიანური — და მათ შორის საკუთრებისა და რესურსების საკითხი დამაკავშირებელ, მაგრამ დამოუკიდებელ პრობლემას ქმნის.

სამართლებრივი კითხვა ასეთია: ვის ჰქონდა 1833 წელს უკეთესი ტერიტორიული ტიტული? ამის დასადგენად საჭიროა არა მხოლოდ ბრიტანეთის 1765 წლის პრეტენზიის, არამედ ესპანეთის ადრინდელი ატლანტიკური პრეტენზიის, საფრანგეთის მიერ მისი აღიარების, 1767–1811 წლების ესპანური ადმინისტრაციის, 1771 წლის რესტიტუციის, 1774 წლის ბრიტანული ევაკუაციის, 1790 წლის კონვენციისა და ესპანეთიდან რიო-დე-ლა-პლატაზე სახელმწიფოებრივი მემკვიდრეობის შეფასება.

ადამიანური კითხვა სხვაა: როგორი გადაწყვეტილებაც არ უნდა მივიღოთ ისტორიული ტიტულის შესახებ, როგორ დავიცვათ დღეს იქ მცხოვრები ადამიანების სიცოცხლე, თავისუფლება, საკუთრება, მოქალაქეობრივი არჩევანი და ცხოვრების წესი?

ხოლო რესურსების კითხვა კიდევ ერთ სირთულეს აჩენს. თუ ტერიტორიული ტიტული სადავოა, სადავოა სახელმწიფოს უფლებაც გასცეს ზღვის რესურსების, თევზჭერის, ზღვის ფსკერისა და ნავთობის მოპოვების ლიცენზიები. ამიტომ ტერიტორიის სტატუსის საკითხი ვერ ამოიწურება მხოლოდ კითხვით — რომელ დროშას ანიჭებს უპირატესობას დღევანდელი მოსახლეობა.

აქ შეიძლება საღ აზრზე დაფუძნებული პრინციპიც საკმაოდ მკაფიოდ ჩამოყალიბდეს: დაპყრობით შექმნილი რეალობა მხოლოდ ხანგრძლივობის გამო სამართლიანი არ ხდება; მაგრამ ისტორიული უსამართლობის გამოსწორებაც ახალი ადამიანების უფლებების დარღვევით არ შეიძლება.

ეს ორი პრინციპი ერთმანეთს არ გამორიცხავს.

შესაძლებელია არგენტინას ჰქონდეს უფრო ძლიერი ისტორიულ-სამართლებრივი მოთხოვნა ტერიტორიასა და სახელმწიფოებრივ რესურსებზე და ამავე დროს არ ჰქონდეს უფლება დღევანდელ ფოლკლენდელებს საკუთარი ხელისუფლება ძალით მოახვიოს თავს.

ასევე შესაძლებელია დღევანდელ ფოლკლენდელებს სრულიად ლეგიტიმურად სურდეთ ბრიტანეთთან დარჩენა და ამავე დროს მათი პოლიტიკური არჩევანი ვერ აქცევდეს 1833 წლის ბრიტანულ მოქმედებას რეტროაქტიულად კანონიერად, თუ დადგინდა, რომ ის სხვისი ტერიტორიული ტიტულის დარღვევა იყო.

სწორედ ამიტომ კითხვას — „ვისია, ვისია, არქიპელაგი ნავთობიანი?“ — ერთი პასუხი ვერ ექნება, სანამ სამ სხვადასხვა კითხვას ერთმანეთისგან არ გავმიჯნავთ:

ვის ჰქონდა და ვის აქვს ტერიტორიის სამართლებრივი ტიტული?

ვის ეკუთვნის კონკრეტული მიწა და ვის აქვს ბუნებრივი რესურსების განკარგვის უფლება?

და რა უფლებები აქვთ ადამიანებს, რომლებიც დღეს ამ კუნძულებზე ცხოვრობენ?

ფოლკლენდის ანუ მალვინის კუნძულების ისტორია სწორედ იმიტომ არის საინტერესო, რომ სამივე კითხვა ერთმანეთს ეჯახება. პაპის ბულა ვერ ავალდებულებდა ინგლისს ავტომატურად ეღიარებინა ესპანეთის მსოფლიო მონოპოლია; მაგრამ ინგლისის მიერ პაპის იურისდიქციის უარყოფაც თავისთავად ვერ აუქმებდა ესპანეთის მიერ მოგვიანებით რეალურად განხორციელებულ ხანგრძლივ კონტროლს. ბრიტანეთის ადრეული აღმოჩენა და პორტ-ეგმონტის დასახლება ვერ ქრება მხოლოდ იმიტომ, რომ ესპანეთმა მისი კანონიერება არ აღიარა; მაგრამ არც 1774 წელს დატოვებული დაფა აუქმებს იმ ფაქტს, რომ ამის შემდეგ ესპანეთი ათწლეულების განმავლობაში ადგილზე ერთადერთი სახელმწიფოებრივი ხელისუფლება იყო. საფრანგეთის პირველი მუდმივი დასახლება ესპანეთს შეთანხმებითა და კომპენსაციით გადაეცა; ესპანეთმა თავის მხრივ ძალით ჩამორთმეული ბრიტანული ქონება 1771 წელს დააბრუნა. ხოლო 1833 წლის შემდეგ ასეთი შეთანხმება, რესტიტუცია ან კომპენსაცია არგენტინასა და ბრიტანეთს შორის არასოდეს მომხდარა, რადგან თვით ბრიტანეთი ჩამორთმევის ფაქტს არ აღიარებს.

ამიტომ ამ დავის გადაწყვეტა მხოლოდ ისტორიით ვერ მოხდება — მაგრამ ისტორიის გამოტოვებით მით უმეტეს ვერ მოხდება.

და ვერც მხოლოდ დღევანდელი მოსახლეობის არჩევანით გადაწყდება — თუმცა მათი არჩევანის უგულებელყოფით სამართლიანი გადაწყვეტა შეუძლებელია.

სამართლიანი პასუხი ერთდროულად უნდა ითვალისწინებდეს ისტორიულ ტიტულს, საკუთრებასა და რესურსებს და დღევანდელი ადამიანების თავისუფლებას. სწორედ ამ სამი ელემენტის ერთმანეთისგან გამიჯვნა და შემდეგ შეთანხმებაა ფოლკლენდის ანუ მალვინის დავის ნამდვილი სირთულე.