რატომ არის საქართველოში ყველა ყველას წინააღმდეგ?

პაატა შეშელიძე 

საქართველოში პოლიტიკური დაპირისპირება უბრალოდ პოლიტიკოსების ცუდი ხასიათის, პარტიების ცუდი ურთიერთობის, უხეში განცხადებების ან განსხვავებული შეხედულებების შედეგი არ არის. აქ უფრო ღრმა პრობლემასთან გვაქვს საქმე: ძალაუფლება და რესურსები ზედმეტად არის თავმოყრილი ხელისუფლების ხელში.

როდესაც ხელისუფლებას შეუძლია გავლენა მოახდინოს ბიუჯეტზე, ტენდერებზე, სახელმწიფო ქონებაზე, მიწებზე, ბუნებრივ რესურსებზე, ნებართვებზე, საჯარო სამსახურზე, მართლმსაჯულებასა და მედიაზე, არჩევნები ჩვეულებრივ პოლიტიკურ კონკურენციად აღარ რჩება. ხელისუფლებაში მოსვლა ნიშნავს დიდი შესაძლებლობებისა და რესურსების ხელში ჩაგდებას, ხოლო ხელისუფლების დაკარგვა — გავლენის, შემოსავლისა და ზოგჯერ უსაფრთხოების დაკარგვის საფრთხეს.

ასეთ პირობებში პოლიტიკა აღარ არის განსხვავებული იდეების მშვიდობიანი შეჯიბრება. ის ხდება ბრძოლა გადარჩენისთვის. ამიტომაც ჩანს, რომ პრაქტიკულად ყველა ყველას ებრძვის.

1. ძალაუფლება მხოლოდ ოფიციალური თანამდებობა არ არის

ოფიციალური ძალაუფლება ადვილად დასანახია: პარლამენტი იღებს კანონებს, მთავრობა ხარჯავს ბიუჯეტს, სამინისტროები გასცემენ ნებართვებს, სასამართლოები იღებენ გადაწყვეტილებებს.

მაგრამ ძალაუფლება ხშირად არაფორმალურადაც მოქმედებს. გავლენის მქონე პირებს შეიძლება ფორმალური თანამდებობა არ ეკავოთ, თუმცა მათ შეეძლოთ გადაწყვეტილებებზე ზემოქმედება, ბიზნესისთვის პირობების შექმნა, სახელმწიფო კონტრაქტების მიღება ან კონკრეტული ადამიანების დაცვა.

მაგალითად, თუ კომპანია სახელმწიფო ტენდერებში მუდმივად იმარჯვებს, შემდეგ კი მმართველი პარტიისთვის მნიშვნელოვან შემოწირულობებს აკეთებს, ეს ავტომატურად არ ამტკიცებს დანაშაულს. თუმცა ასეთი თანხვედრა საზოგადოებაში სერიოზულ კითხვებს აჩენს: ტენდერი მართლაც კონკურენტული იყო, თუ პოლიტიკური მხარდაჭერა ეკონომიკურ უპირატესობად გადაიქცა?

„საერთაშორისო გამჭვირვალობა — საქართველოს“ შეფასებით, 2020–2024 წლებში მმართველ პარტიასთან დაკავშირებულ დონორებს სახელმწიფო შესყიდვებიდან დაახლოებით 1 მილიარდ 28 მილიონი ლარის ღირებულების კონტრაქტები ჰქონდათ მიღებული, ხოლო ამავე პერიოდში პარტიამ მათგან 7,7 მილიონი ლარის შემოწირულობები მიიღო.[1] ეს მონაცემები თავისთავად არ ნიშნავს, რომ ყველა კონტრაქტი უკანონოდ გაფორმდა. მაგრამ ისინი აჩვენებს გარემოს, სადაც პოლიტიკური მხარდაჭერა და სახელმწიფო რესურსებზე წვდომა ერთმანეთთან ძალიან ახლოს დგას.

სწორედ აქ ჩნდება არაფორმალური გარიგების რისკი: ბიზნესი ეხმარება ხელისუფლებას, ხელისუფლება კი ბიზნესისთვის სასურველ გარემოს ქმნის. ზოგჯერ ეს შეიძლება იყოს ტენდერი, ზოგჯერ — მიწის ან ქონების გადაცემა, ზოგჯერ — საგადასახადო შეღავათი, ნებართვა ან კონკურენტის წინააღმდეგ გამოყენებული ადმინისტრაციული ბერკეტი.

2. ბიუჯეტი შეიძლება პარტიულ ინსტრუმენტად იქცეს

ბიუჯეტი ყველას ფულია. მასში შედის გადასახადები, მოსაკრებლები, სახელმწიფო ქონებიდან მიღებული შემოსავლები და სხვა რესურსები, რომლებიც მოქალაქეებსა და ბიზნესს ეკუთვნის.

თეორიულად, ბიუჯეტი უნდა ემსახურებოდეს საერთო საჭიროებებს: უსაფრთხოებას, განათლებას, ჯანდაცვას, ინფრასტრუქტურას, სასამართლოსა და სხვა საჯარო მომსახურებებს. მაგრამ როდესაც პოლიტიკური ძალა სახელმწიფო ინსტიტუტებს საკუთარ გაგრძელებად აღიქვამს, ბიუჯეტიც შეიძლება პარტიული მიზნების ნაწილად იქცეს.

ამის რამდენიმე ფორმა არსებობს:

სახელმწიფო პროგრამების შერჩევითად დაგეგმვა;

სოციალური დახმარების პოლიტიკური მხარდაჭერის მოსაპოვებლად გამოყენება;

საჯარო სამსახურში ერთგული ადამიანების დასაქმება;

ინფრასტრუქტურული პროექტების კონკრეტულ რეგიონებსა და ჯგუფებზე მორგება;

საბიუჯეტო რესურსების გამოყენება არჩევნების წინ;

სახელმწიფო რეკლამისა და დაფინანსების გადანაწილება ხელისუფლებისადმი კეთილგანწყობილი მედიის სასარგებლოდ.

აქაც მნიშვნელოვანია განსხვავება: ყველა საბიუჯეტო გადაწყვეტილება პოლიტიკური კორუფცია არ არის. პრობლემა ჩნდება მაშინ, როდესაც გადაწყვეტილებები გამჭვირვალე კრიტერიუმებით კი არ მიიღება, არამედ ხელისუფლების პოლიტიკური სარგებლის მიხედვით.

ეუთოს დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებების ოფისის 2024 წლის ანგარიშში აღნიშნულია, რომ საქართველოში სახელმწიფო რესურსებისა და მმართველი პარტიის შესაძლებლობების ერთმანეთთან გადაკვეთა საზოგადოებაში უსამართლო უპირატესობის განცდას ქმნიდა.[2]

როდესაც მოქალაქე ხედავს, რომ მისი გადასახადებით დაფინანსებული სისტემა ერთ პოლიტიკურ ძალას ემსახურება, ის სახელმწიფო ინსტიტუტებს ნეიტრალურ ორგანოებად ვეღარ აღიქვამს.

3. მიწა, ქონება და რესურსები პოლიტიკური დაპირისპირების წყაროა

პოლარიზაციის ერთ-ერთი მთავარი მიზეზია საკუთრებისა და რესურსების ძლიერი სახელმწიფო კონტროლი.

თუ მიწის გამოყენება, სახელმწიფო ქონების შეძენა, ბუნებრივი რესურსების მოპოვება, მშენებლობის ნებართვა, წყლის, ტყის ან სხვა რესურსის ხელმისაწვდომობა ადმინისტრაციულ გადაწყვეტილებაზეა დამოკიდებული, მოქალაქე და ბიზნესი ხელისუფლებასთან ურთიერთობაში შედის არა როგორც დამოუკიდებელი მხარე, არამედ როგორც მთხოვნელი.

წარმოიდგინეთ ორი მეზობელი, რომლებსაც ერთნაირი მიწის ნაკვეთის გამოყენება სურთ. ერთს ხელისუფლებასთან ახლო ურთიერთობა აქვს, მეორეს — არა. თუ საბოლოო გადაწყვეტილება მკაფიო და ყველასთვის ერთნაირი წესით არ მიიღება, ეკონომიკური საკითხი მაშინვე პოლიტიკურ დაპირისპირებად იქცევა.

ასეთ გარემოში ადამიანს უჩნდება განცდა, რომ წარმატებისთვის საკმარისი არ არის კარგი იდეა, შრომა ან პროდუქტი. საჭიროა „ვიღაცის ნაცნობობა“. ეს კი ქმნის დამოკიდებულების ქსელს, სადაც მოქალაქეები ცდილობენ არა მომხმარებლისა და პარტნიორის, არამედ პოლიტიკური მფარველის პოვნას.

სახელმწიფო საკუთრების დიდი მოცულობა ასევე ზრდის პოლიტიკური ძალაუფლების ფასს. ვინც ხელისუფლებას აკონტროლებს, მას შეუძლია გავლენა მოახდინოს არა მხოლოდ კანონებზე, არამედ ქონების განაწილებაზეც. ამიტომ პოლიტიკური ბრძოლა ერთდროულად ეკონომიკური ბრძოლის ფორმასაც იღებს.

4. შერჩევითი მართლმსაჯულება ნდობას ანგრევს

სამართლიანი სასამართლოს მთავარი პრინციპი მარტივია: ერთნაირ საქმეზე ადამიანებს ერთნაირად უნდა მოექცნენ, მიუხედავად მათი პოლიტიკური შეხედულებისა, კავშირებისა და მდგომარეობისა.

თუ მოქალაქე ფიქრობს, რომ ხელისუფლების მოწინააღმდეგისთვის ერთი წესი მოქმედებს, ხოლო ხელისუფლების მხარდამჭერისთვის — მეორე, მართლმსაჯულება ნდობას კარგავს.

შერჩევითი მართლმსაჯულება შეიძლება ნიშნავდეს:

ერთი და იმავე ქმედებაზე განსხვავებული რეაგირებას;

ოპოზიციონერის წინააღმდეგ სწრაფ გამოძიებას და ხელისუფლების მხარდამჭერის საქმის გაჭიანურებას;

ადმინისტრაციული ჯარიმების პოლიტიკური ზეწოლის იარაღად გამოყენებას;

სასამართლოს გამოყენებას კრიტიკული ადამიანების დასაშინებლად;

სამართლებრივი პროცედურების ფორმალურად დაცვას, მაგრამ მათი შერჩევითად გამოყენებას.

ეს არ ნიშნავს, რომ ხელისუფლების კრიტიკოსის მიმართ დაწყებული ყველა გამოძიება აუცილებლად პოლიტიკური დევნაა. დანაშაული შეიძლება მართლაც არსებობდეს და კანონი ყველასთვის უნდა მოქმედებდეს.

პრობლემა ჩნდება მაშინ, როდესაც საზოგადოებას აღარ სჯერა, რომ კანონი ყველასთვის ერთნაირად მუშაობს. ასეთ დროს სასამართლოს გადაწყვეტილება იურიდიულ ფაქტად კი აღარ აღიქმება, არამედ პოლიტიკური ბრძოლის გაგრძელებად.

5. კანონების მორგება ხელისუფლების ინტერესებზე

კანონი იმისთვის არსებობს, რომ ძალაუფლება შეზღუდოს და მოქალაქეებს წინასწარ განსაზღვრული წესები დაუწესოს. მაგრამ თუ კანონი სწრაფად იცვლება კონკრეტული პოლიტიკური მიზნის მისაღწევად, ის თავისუფლების დაცვის საშუალებიდან კონტროლის ინსტრუმენტად იქცევა.

ამის ნიშნებია:

ბუნდოვანი ტერმინები, რომელთა ფართოდ განმარტება შეიძლება;

სახელმწიფო ორგანოებისთვის ზედმეტად დიდი დისკრეციის მინიჭება;

მაღალი ჯარიმები და მკაცრი სანქციები;

ისეთი ვალდებულებების დაწესება, რომელთა შესრულება მხოლოდ ხელისუფლებისადმი კეთილგანწყობილ ორგანიზაციებს შეუძლიათ;

ახალი წესების მიღება იმ დროს, როდესაც ისინი პირდაპირ კონკრეტულ ჯგუფებს ან ორგანიზაციებს ეხება.

ვენეციის კომისიამ საქართველოში უცხოური დაფინანსებისა და „უცხოური გავლენის“ შესახებ მიღებულ კანონებთან დაკავშირებით აღნიშნა, რომ ფართო და ბუნდოვანი განმარტებები ხელისუფლებას ზედმეტ შესაძლებლობას აძლევს, საზოგადოებრივი ორგანიზაციებისა და მედიის საქმიანობაზე გავლენა მოახდინოს.[3]

როდესაც მოქალაქე ვერ ხვდება, კანონი ყველასთვის ერთნაირად იმოქმედებს თუ არა, ის კანონს სამართლიან წესად აღარ აღიქვამს. ის მას ხედავს როგორც პოლიტიკური ძალის მიერ შექმნილ ბარიერს მოწინააღმდეგეების წინააღმდეგ.

6. კრიტიკული ადამიანებისა და მედიის შევიწროება

თავისუფალი მედია, კრიტიკული ჟურნალისტი, დამოუკიდებელი ექსპერტი, უნივერსიტეტი, არასამთავრობო ორგანიზაცია და რიგითი მოქალაქე ხელისუფლებისთვის დისკომფორტის შემქმნელები არიან. ეს მათი ფუნქციაა.

საზოგადოებაში განსხვავებული აზრი უნდა არსებობდეს, რადგან ხელისუფლებას მუდმივად სჭირდება კონტროლი. მაგრამ თუ კრიტიკულ ადამიანებს აშინებენ, აჯარიმებენ, უჩივიან, აკავებენ, სამსახურს აკარგვინებენ ან მათ წინააღმდეგ მიზანმიმართულ კამპანიებს აწარმოებენ, დანარჩენი საზოგადოებაც თვითცენზურას იწყებს.

მედიის შეზღუდვა მხოლოდ ტელევიზიის დახურვას არ ნიშნავს. ზეწოლა შეიძლება გამოიხატოს:

ფინანსური ჯარიმებით;

ლიცენზიის ან რეგისტრაციის პრობლემების შექმნით;

სარეკლამო ბაზრიდან გამოდევნით;

საგადასახადო და ადმინისტრაციული შემოწმებების გახშირებით;

ჟურნალისტების წინააღმდეგ ძალადობით;

მფლობელებზე ან რედაქტორებზე პოლიტიკური ზეწოლით;

კრიტიკული მედიისთვის „მტრის“ ან „უცხო ძალის აგენტის“ იარლიყის მიწებებით.

ეუთოს მოსკოვის მექანიზმის ფარგლებში მომზადებულ 2026 წლის ანგარიშში საუბარია საქართველოში ადამიანის უფლებებისა და ფუნდამენტური თავისუფლებების გაუარესებაზე. საქართველოს ხელისუფლება ამ შეფასებების ნაწილს არ ეთანხმება, მაგრამ სწორედ ასეთი მკვეთრი განსხვავება საერთაშორისო შეფასებებსა და ხელისუფლების პოზიციას შორის აჩვენებს, რამდენად ღრმა გახდა ნდობის კრიზისი.[4]

7. რატომ რადიკალიზდება ოპოზიციაც?

როდესაც ხელისუფლება ფართო რესურსებს აკონტროლებს, ოპოზიცია თანდათან კარგავს ჩვეულებრივი პოლიტიკური მუშაობის შესაძლებლობას. მას უჩნდება განცდა, რომ არჩევნებით ხელისუფლების შეცვლა რთულდება, სახელმწიფო ინსტიტუტები ნეიტრალური აღარ არის, ხოლო მედიასა და ფინანსებზე წვდომა არათანაბარია.

ამის საპასუხოდ ოპოზიცია შეიძლება რადიკალიზდეს:

უარს ამბობს ნებისმიერ კომპრომისზე;

ყველა გადაწყვეტილებას ღალატად ან მტრულ მოქმედებად აფასებს;

ქუჩის პროტესტს მუდმივ პოლიტიკურ სტრატეგიად აქცევს;

საზოგადოებას აიძულებს, არჩევანი მხოლოდ ორ უკიდურესობას შორის გააკეთოს;

ცდილობს არა წესების შეცვლას, არამედ ხელისუფლების შეცვლის შემდეგ იგივე ბერკეტების გამოყენებას საკუთარი მიზნებისთვის.

ამიტომ ოპოზიციის კრიტიკა აუცილებელია, მაგრამ მხოლოდ ოპოზიციის დადანაშაულება პრობლემას ვერ ხსნის. თუ სისტემაში ძალაუფლება კვლავ ძალიან დიდია, ხელისუფლების შეცვლის შემთხვევაში ახალი პოლიტიკური ძალაც იმავე ცდუნებების წინაშე აღმოჩნდება.

8. საგარეო გავლენა და პოლიტიკური ძალების შეზღუდული არჩევანი

საქართველოს პოლიტიკური ცხოვრება საგარეო გავლენისგან დამოუკიდებელი არ არის. ეს ბუნებრივიცაა: საქართველო პატარა ქვეყანაა, რომელიც უსაფრთხოების, ეკონომიკისა და საერთაშორისო მხარდაჭერის საკითხებში გარე ძალებზე მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული.

მაგრამ საგარეო გავლენა სხვადასხვა ფორმით შეიძლება არსებობდეს. ერთი რამ არის საერთაშორისო თანამშრომლობა, უცხოური დახმარება ან პოლიტიკური პარტნიორობა, რომელიც გამჭვირვალეა და საზოგადოებისთვის ცნობილია. მეორე რამ არის ისეთი დამოკიდებულება, როდესაც პოლიტიკური ძალა პირდაპირ ან ირიბად იღებს მითითებებს და საკუთარ გადაწყვეტილებებს ქვეყნის შიდა საჭიროებებზე კი არა, გარე მფარველის მოთხოვნებზე აწყობს.

ამ შემთხვევაში პოლიტიკური ძალა რეალურ არჩევანს კარგავს. ის შეიძლება საჯაროდ ამტკიცებდეს, რომ დამოუკიდებლად მოქმედებს, მაგრამ სინამდვილეში გადაწყვეტილებებს გარედან განსაზღვრულ ჩარჩოში იღებდეს.

აქაც საჭიროა სიფრთხილე. ყველა უცხოური მხარდაჭერა ან საერთაშორისო რეკომენდაცია „ინსტრუქცია“ არ არის. მაგრამ როდესაც პოლიტიკური ძალები საზოგადოებას არ უხსნიან, რა ინტერესებით მოქმედებენ, ვინ აფინანსებს მათ, ვისთან აქვთ ვალდებულებები და რა პირობებზე თანხმდებიან, ეჭვი ბუნებრივად იზრდება.

საგარეო დამოკიდებულება განსაკუთრებით საშიში ხდება მაშინ, როდესაც ის შიდა ინსტიტუტების სისუსტეს ემატება. ასეთ ვითარებაში ქვეყნის პოლიტიკური სივრცე შეიძლება ერთდროულად რამდენიმე ცენტრის გავლენის ქვეშ აღმოჩნდეს, ხოლო მოქალაქეს რეალური არჩევანი კიდევ უფრო შეუმცირდეს.

9. რატომ არ არის ეს მხოლოდ ქართული მოვლენა?

საქართველოში არსებული პრობლემა უნიკალური არ არის. მსგავსი დაპირისპირება ყველგან ჩნდება, სადაც პოლიტიკური ძალაუფლება ზედმეტად დიდ რესურსს აკონტროლებს და ხელისუფლების შეცვლა გამარჯვებულისთვის თითქმის ყველაფრის მიღებას, დამარცხებულისთვის კი თითქმის ყველაფრის დაკარგვას ნიშნავს.

სხვადასხვა ქვეყანაში ამავე სქემას განსხვავებული სახელები აქვს, მაგრამ მექანიზმი მსგავსია:

სახელმწიფო საკუთრების დიდი მოცულობა;

ბიუჯეტზე ძლიერი პოლიტიკური კონტროლი;

საჯარო სამსახურის პარტიული გამოყენება;

სუსტი და დამოკიდებული სასამართლო;

მედიის კონტროლი ან დაშინება;

გაუმჭვირვალე პოლიტიკური დაფინანსება;

კანონების ხშირი ცვლილება ხელისუფლების საჭიროებების მიხედვით.

ასეთ სისტემაში პოლიტიკურ მოწინააღმდეგეს უბრალოდ განსხვავებული აზრის მქონე მოქალაქედ აღარ აღიქვამენ. ის ხდება ადამიანი, რომელსაც თუ ძალაუფლება მიეცა, ყველაფრის შეცვლა შეუძლია. ამიტომ ყველა ცდილობს მოწინააღმდეგის განადგურებას მანამდე, სანამ ის გაძლიერდება.

ეს არ ნიშნავს, რომ საქართველოში არსებული კონკრეტული შემთხვევები მნიშვნელობას კარგავს. პირიქით, ზოგადი მექანიზმის დანახვა გვეხმარება, გავიგოთ, რომ პრობლემა მხოლოდ კონკრეტული პირების შეცვლით ვერ მოგვარდება. თუ ინსტიტუციური გარემო იგივე დარჩება, ადამიანები და პარტიები შეიძლება შეიცვალონ, მაგრამ ძალაუფლების გამოყენების წესი ისევ განმეორდება.

მოკლე დასკვნა

საქართველოს პოლიტიკური კრიზისის მთავარი მიზეზი არის არა უბრალოდ სიძულვილი, უხეში რიტორიკა ან ცუდი პოლიტიკური კულტურა. მთავარი მიზეზია ძალაუფლების, სახელმწიფო ქონებისა და ეკონომიკური რესურსების ზედმეტი თავმოყრა ხელისუფლების ხელში.

როდესაც ხელისუფლებას შეუძლია გავლენა მოახდინოს ბიუჯეტზე, ტენდერებზე, მიწაზე, ქონებაზე, ნებართვებზე, სასამართლოზე, საჯარო სამსახურსა და მედიაზე, პოლიტიკა ყველასთვის გადამწყვეტ ბრძოლად იქცევა.

მმართველ პარტიას არ აქვს საკმარისი მიზეზი, რომ ძალაუფლება ნებაყოფლობით დათმოს, რადგან მის ხელში არსებული სისტემა მას პოლიტიკურ, ფინანსურ და ინსტიტუციურ უპირატესობას აძლევს. ოპოზიციასაც არ აქვს საკმარისი მიზეზი, რომ ამ სისტემის ფარგლებში მშვიდად დაელოდოს საკუთარ რიგს, რადგან ეშინია, რომ გამარჯვებამდე ყველა ბერკეტი მის წინააღმდეგ იქნება გამოყენებული.

ამიტომ კრიზისიდან გამოსვლა მხოლოდ „შეთანხმების“ მოწოდებით ან ერთი პარტიის მეორეთი ჩანაცვლებით ვერ მოხდება. საჭიროა იმ გარემოს შეცვლა, რომელიც ძალაუფლებას ასეთ ფასს აძლევს. მიმართულება ნათელია: ადამიანებმა და საზოგადოებრივმა ჯგუფებმა ეტაპობრივად უნდა შეამცირონ დამოკიდებულება პოლიტიკურ მფარველობაზე, შექმნან დამოუკიდებელი ეკონომიკური, საგანმანათლებლო, საინფორმაციო და პროფესიული კავშირები და უარი თქვან იმ წესის გამაგრებაზე, რომელიც ყველაფერს ხელისუფლების კეთილ ნებაზე ტოვებს.

სწორედ მაშინ დაკარგავს ძალაუფლება იმ მნიშვნელობას, რომელიც დღეს პოლიტიკურ დაპირისპირებას მუდმივ ომად აქცევს.