სავაჭრო დეფიციტის მითი: იმპორტი, ექსპორტი და პოლიტიკური საზღვრების ეკონომიკა

 

პაატა შეშელიძე

ეკონომიკურ პოლიტიკაში ერთ-ერთი ყველაზე სიცოცხლისუნარიანი შეცდომაა წარმოდგენა, თითქოს ქვეყნები ერთმანეთს ისე ეჯიბრებიან, როგორც სპორტული გუნდები: ვინც მეტს ყიდის, იგებს; ვინც მეტს ყიდულობს, აგებს.

ამ ლოგიკით ექსპორტი წარმატებაა, იმპორტი — დანაკარგი, სავაჭრო პროფიციტი — გამარჯვება, ხოლო სავაჭრო დეფიციტი იმის მაჩვენებელი, თუ რამდენი „წააგო“ ქვეყანამ დანარჩენ მსოფლიოსთან.

პრობლემა უკვე თვითონ ამ წარმოდგენაშია.

ეკონომიკური მოქმედების უშუალო სუბიექტები „ქვეყნები“ კი არა, ადამიანები, ოჯახები, კომპანიები და მათ მიერ შექმნილი ორგანიზაციებია. სწორედ ისინი აწარმოებენ, ყიდიან, ყიდულობენ, ზოგავენ და აბანდებენ.

სახელმწიფო ავლებს მათ შორის პოლიტიკურ საზღვარს და ამ საზღვრის გადამკვეთ გარიგებებს სპეციალურ სახელებს არქმევს — „იმპორტს“ და „ექსპორტს“.

სწორედ აქედან იწყება გაუგებრობების დიდი ნაწილი.

რა არის სინამდვილეში იმპორტი და ექსპორტი?

ეკონომიკური თვალსაზრისით არსებობს გაცვლა.

ერთი ადამიანი ან კომპანია რაღაცას აძლევს მეორეს და სანაცვლოდ იღებს იმას, რასაც იმ მომენტში უფრო მეტად აფასებს.

ვთქვათ, თბილისში მცხოვრები ადამიანი კახელი მეღვინისგან ღვინოს ყიდულობს.

ამას უბრალოდ ყიდვა-გაყიდვას ვუწოდებთ.

ახლა წარმოვიდგინოთ, რომ იგივე ადამიანი იტალიელი მეღვინისგან ყიდულობს ღვინოს.

ეკონომიკური მოქმედების არსი არ შეცვლილა.

კვლავ არსებობს მყიდველი.

კვლავ არსებობს გამყიდველი.

კვლავ ორივე მხარე თანხმდება გარიგებაზე.

კვლავ თითოეული მათგანი იღებს იმას, რასაც მის მიერ გაცემულზე მეტად აფასებს — წინააღმდეგ შემთხვევაში ნებაყოფლობით გაცვლას არ დათანხმდებოდა.

მაგრამ გაჩნდა ერთი განსხვავება: მათ შორის გადის სახელმწიფოს მიერ განსაზღვრული პოლიტიკური საზღვარი.

ამიტომ მეორე გარიგებას უკვე „იმპორტს“ ვუწოდებთ.

თუ ქართველი მეღვინე ღვინოს ბათუმელ მომხმარებელს მიჰყიდის, ეს შიდა ვაჭრობაა.

თუ იმავე ღვინოს სომეხ მომხმარებელს მიჰყიდის, ეს ექსპორტია.

ღვინო იგივეა.

გამყიდველი იგივეა.

გაცვლის ეკონომიკური ლოგიკაც იგივეა.

შეიცვალა მხოლოდ პოლიტიკური იურისდიქცია.

ამიტომ იმპორტი და ექსპორტი ეკონომიკური მოქმედების ორ განსაკუთრებულ სახეობას კი არ ქმნის, არამედ პოლიტიკური საზღვრის სხვადასხვა მხარეს მყოფ ადამიანებს შორის გაცვლას აღრიცხავს.

პოლიტიკური საზღვარი და ეკონომიკური საზღვარი ერთი რამ არ არის

ადამიანი ეძებს საქონელს, მომსახურებას, სამუშაოს, კაპიტალსა და პარტნიორს იმის მიხედვით, თუ რას სთავაზობენ და რა უღირს ეს მას.

მწარმოებელი ეძებს მომხმარებელს.

მომხმარებელი — მისთვის სასურველ პროდუქტს.

ინვესტორი — შესაძლებლობას.

მუშაკი — სამუშაოს.

მათი ეკონომიკური ურთიერთობების ბუნებრივი გეოგრაფია აუცილებელი არ არის სახელმწიფო საზღვრებს ემთხვეოდეს.

თბილისელ მომხმარებელს შეიძლება მისთვის სასურველი ნივთი თურქეთში წარმოებულმა კომპანიამ უკეთ შესთავაზოს, ვიდრე რუსთავში მდებარე საწარმომ.

ბათუმელ მეწარმეს შეიძლება გერმანული დანადგარი სჭირდებოდეს.

ქართველ პროგრამისტს — ამერიკულ კომპანიასთან თანამშრომლობა.

უცხოელ ინვესტორს — ქართული საწარმოს დაფინანსება.

პოლიტიკური საზღვარი ამ ურთიერთობებისთვის ეკონომიკურ ბარიერად მაშინ იქცევა, როდესაც მას სახელმწიფო დამატებით დაბრკოლებებს უკავშირებს — ტარიფებს, კვოტებს, აკრძალვებს, ლიცენზიებს, კაპიტალის კონტროლს და სხვა შეზღუდვებს.

ამ თვალსაზრისით, „საერთაშორისო ვაჭრობა“ ეკონომიკის განსაკუთრებული სახეობა არ არის.

ეს ჩვეულებრივი ადამიანური გაცვლაა, რომელსაც საერთაშორისო ვაჭრობას იმიტომ ვუწოდებთ, რომ მონაწილეები პოლიტიკური საზღვრის სხვადასხვა მხარეს აღმოჩნდნენ.

თუ ვიყიდე, წავაგე?

წარმოვიდგინოთ ადამიანი, რომელიც წელიწადში სუპერმარკეტში 10 000 ლარს ხარჯავს, ხოლო სუპერმარკეტი მისგან არაფერს ყიდულობს.

მისი „სავაჭრო დეფიციტი“ სუპერმარკეტთან 10 000 ლარია.

ნიშნავს ეს, რომ მან 10 000 ლარი დაკარგა?

არა.

მან სანაცვლოდ მიიღო საკვები და სხვა საქონელი, რომელსაც გადახდილ ფულზე მეტად აფასებდა.

ჩვენ თითქმის არასოდეს ვამბობთ, რომ მომხმარებელი სუპერმარკეტთან „ვაჭრობაში დამარცხდა“.

იმიტომ, რომ ყოველდღიურ ცხოვრებაში კარგად გვესმის:

ყიდვა დანაკარგი არ არის.

უცნაურობა მაშინ იწყება, როდესაც იმავე გარიგებაში სახელმწიფო საზღვარი ჩნდება.

თუ თბილისელმა ქუთაისში დამზადებული პროდუქტი იყიდა, ეს ჩვეულებრივი შიდა ვაჭრობაა.

თუ იგივე თბილისელმა იტალიაში დამზადებული პროდუქტი იყიდა, ეს უკვე „იმპორტია“.

მაგრამ მყიდველის თვალსაზრისით ორივე შემთხვევაში ერთი რამ მოხდა:

მან ფული გაცვალა პროდუქტში, რომელიც მისთვის ამ ფულზე უფრო ღირებული იყო.

ყველას ყველასთან „სავაჭრო დეფიციტი“ აქვს

ოჯახს შეიძლება მთელი ცხოვრება ჰქონდეს „დეფიციტი“ სუპერმარკეტთან.

ასევე — აფთიაქთან, ავტოდილერთან, ელექტროენერგიის მიმწოდებელთან, რესტორანთან და ტანსაცმლის მაღაზიასთან.

ამავე ადამიანს შეიძლება ჰქონდეს საპირისპირო ბალანსი დამსაქმებელთან — იგი მას შრომას აწვდის და სანაცვლოდ ფულს იღებს.

არავინ ცდილობს თითოეულ პარტნიორთან ორმხრივი ბალანსის მიღწევას.

და სწორედ ეს არის შრომის დანაწილების ერთ-ერთი შედეგი.

მე შენგან იმას ვყიდულობ, რასაც შენ უკეთ მთავაზობ.

შემოსავალი კი შეიძლება სრულიად მესამე პირისგან მივიღო.

ინდივიდი თავად წყვეტს, როდის დახარჯოს მიმდინარე შემოსავალზე მეტი, როდის გამოიყენოს ადრე დაგროვილი დანაზოგი, როდის გაზარდოს დანაზოგი და როდის ისესხოს. ქვეყნის ან რეგიონის გაერთიანებული მაჩვენებელიც საბოლოოდ უამრავი ასეთი ინდივიდუალური გადაწყვეტილების შედეგია.

ამიტომ ორმხრივი სავაჭრო დეფიციტის არსებობა თავისთავად არც წაგებას ნიშნავს და არც ეკონომიკური პრობლემის დიაგნოზია.

ექსპორტიც თავისთავად მოგება არ არის

თუ იმპორტი „ცუდია“, მაშინ ექსპორტი თითქოს ავტომატურად „კარგი“ უნდა იყოს.

მაგრამ რატომ ყიდის ადამიანი საერთოდ რამეს?

იმისთვის, რომ სანაცვლოდ მისთვის სასურველი რამ მიიღოს.

მწარმოებელი ფეხსაცმელს იმისთვის არ აწარმოებს, რომ რაც შეიძლება მეტი ფეხსაცმელი საკუთარი ქვეყნიდან გაიტანოს.

ის ყიდის, რათა მიღებული შემოსავლით სხვა რამ შეიძინოს, დაზოგოს ან დააბანდოს.

ექსპორტის ეკონომიკური აზრიც იგივეა.

საქართველოს ტერიტორიაზე მცხოვრები ადამიანები და კომპანიები უცხოელებს საქონელსა და მომსახურებას იმიტომ აწვდიან, რომ სანაცვლოდ მიიღონ ფული, საქონელი, მომსახურება ან აქტივებზე მოთხოვნის შესაძლებლობა.

ამიტომ ექსპორტი საბოლოო მიზანი კი არა, გაცვლის ერთი მხარეა.

თუ საზოგადოება მუდმივად აწარმოებს და სხვებს უგზავნის პროდუქტს, მაგრამ სანაცვლოდ არაფერს იღებს, ეს მისი ეკონომიკური წარმატება კი არა, დანარჩენი მსოფლიოსთვის საჩუქარი იქნებოდა.

წარმოება საბოლოოდ ადამიანური მიზნების დაკმაყოფილებას ემსახურება.

რას ნიშნავს სავაჭრო დეფიციტი?

სახელმწიფო ავლებს პოლიტიკურ საზღვარს.

შემდეგ სტატისტიკა ითვლის, რა ღირებულების საქონელმა და მომსახურებამ გადაკვეთა ეს საზღვარი ერთი მიმართულებით და რა ღირებულებისამ — მეორე მიმართულებით.

თუ შემოსული საქონლისა და მომსახურების ღირებულება გასულისას აღემატება, საქონლითა და მომსახურებით ვაჭრობის ბალანსი დეფიციტურია.

ეს რეალური სტატისტიკური მაჩვენებელია.

მაგრამ აქედან არ გამომდინარეობს, რომ „ქვეყანამ წააგო“.

სავაჭრო დეფიციტი საზღვრის მიხედვით შედგენილი საბუღალტრო კატეგორიაა და არა ეროვნული მოგება-ზარალის ანგარიში.

უფრო მეტიც, საგადასახდელო ბალანსში საქონლითა და მომსახურებით ოპერაციები მხოლოდ უფრო ფართო სისტემის ნაწილია. მათ გვერდით არსებობს შემოსავლები, ტრანსფერები და ფინანსურ აქტივებსა და ვალდებულებებთან დაკავშირებული ოპერაციები.

ამიტომ მხოლოდ საქონლის იმპორტისა და ექსპორტის სხვაობის ნახვა სრული ეკონომიკური სურათი ვერ იქნება.

მაგრამ ფული სად მიდის?

ვთქვათ, საქართველოს მცხოვრებლებმა უცხოელებისგან მეტი საქონელი და მომსახურება იყიდეს, ვიდრე უცხოელებმა საქართველოსგან.

უცხოელის ხელში აღმოჩენილი ფული არ ქრება.

მის მფლობელს შეუძლია ქართული პროდუქტი მოგვიანებით შეიძინოს, საქართველოში ინვესტიცია განახორციელოს, ქართული კომპანიის ფასიანი ქაღალდი შეიძინოს, ბიზნესი დააფინანსოს, საბანკო აქტივი შეიძინოს, უძრავი ქონება იყიდოს ან ეს მოთხოვნა სხვა პირს გადასცეს.

აქედან არ გამომდინარეობს, რომ ნებისმიერი კაპიტალის შემოდინება აუცილებლად სასარგებლოა ან ყველა აქტივის შეძენა უპრობლემოა.

ეს ცალკე საკითხებია.

აქ მნიშვნელოვანი მხოლოდ ისაა, რომ საქონლის ნაკადების ფინანსური და კაპიტალური ურთიერთობებისგან მოწყვეტით განხილვა არასრულია.

შეიძლება დეფიციტი ცუდ პროცესს ახლდეს?

რა თქმა უნდა.

მაგრამ მაშინ საჭიროა ცუდი პროცესის ზუსტად დასახელება.

თუ სახელმწიფო უცხოეთიდან მასობრივად სესხულობს და მიღებულ რესურსს არაპროდუქტიულად ხარჯავს, პრობლემა შეიძლება იყოს სახელმწიფო ვალი, დეფიციტური ბიუჯეტი, არაპროდუქტიული ხარჯვა ან მომავალი გადასახადის გადამხდელებისთვის ვალდებულებების გადატანა.

თუ კერძო კომპანიები შეცდომით ახორციელებენ ინვესტიციებს, პრობლემაა ცუდი ინვესტიცია.

თუ საკრედიტო სისტემა ფასებსა და რისკებზე დამახინჯებულ სიგნალებს ქმნის, პრობლემა იქ უნდა ვეძებოთ.

სავაჭრო დეფიციტი შეიძლება თან ახლდეს სრულიად განსხვავებულ ეკონომიკურ პროცესებს.

ამიტომ თვითონ რიცხვი მიზეზს ვერ გვეტყვის.

ტარიფი რას აკეთებს?

რუკაზე გავლებული პოლიტიკური ხაზი თავისთავად ვერ აძვირებს ავტომობილს, მედიკამენტს, კომპიუტერს ან საწარმოო დანადგარს.

ამას პოლიტიკა აკეთებს.

ტარიფი სწორედ ის მექანიზმია, რომლითაც პოლიტიკური საზღვარი ხელოვნურ ეკონომიკურ ბარიერად იქცევა.

ვთქვათ, ქართულ კომპანიას უცხოეთში წარმოებული 1 000-ლარიანი კომპონენტი შემოაქვს და სახელმწიფომ მასზე ტარიფი დააწესა.

ახლა საზღვრის გადაკვეთის გამო დამატებითი ხარჯი არსებობს.

ხშირად ამბობენ, რომ ამ გადასახადს „უცხოელი იხდის“.

მაგრამ ეკონომიკური ტვირთის განაწილება დამოკიდებულია მოთხოვნისა და მიწოდების რეაქციაზე. მისი ნაწილი შეიძლება უცხოელმა მომწოდებელმა ფასის შემცირებით აიღოს საკუთარ თავზე, ნაწილი — იმპორტიორმა, ნაწილი — მომხმარებელმა.

ამიტომ არც იმის თქმაა ზუსტი, რომ ტარიფს ყოველთვის მთლიანად ადგილობრივი მომხმარებელი იხდის.

მაგრამ ერთი რამ უდავოა:

ტარიფი რესურსს უფასოდ არ ქმნის.

იგი ცვლის ფასებს, წარმოების სტრუქტურასა და გაცვლის პირობებს.

ტარიფით ადგილობრივი მწარმოებელი ნაწილობრივ დაცულია გეოგრაფიულად დაშორებული კონკურენტისგან, ხოლო მომხმარებლის არჩევანი მცირდება.

100-ის ნაცვლად 150-ის დახარჯვა სიმდიდრეს არ ქმნის

ვთქვათ, კონკრეტული ხარისხის პროდუქტის ადგილობრივად წარმოებას 150 ერთეულის რესურსი სჭირდება, ხოლო სხვა ადგილიდან მისი მიღება 100 ერთეულად შეიძლება.

თუ სახელმწიფო იმპორტს ისე აძვირებს, რომ 150-იანი ადგილობრივი წარმოება კონკურენტუნარიანი ხდება, ადგილობრივი ქარხანა შეიძლება მართლაც შენარჩუნდეს.

ეს ხილული შედეგია.

მაგრამ არსებობს უხილავი შედეგიც.

პროდუქტის 100-ად მიღების შემთხვევაში დარჩენილი 50 ერთეული შეიძლებოდა მოხმარებოდა სხვა პროდუქტს, ახალ ინვესტიციას, განათლებას, ტექნოლოგიას, დანაზოგს ან სრულიად ახალ ბიზნესს.

თუ ახლა იგივე შედეგისთვის 150 დავხარჯეთ, ეს 50 სხვა გამოყენებისთვის აღარ არსებობს.

ძვირად წარმოება თავისთავად ეკონომიკური მიღწევა არ არის.

რესურსის დაზოგვა ისეთივე მნიშვნელოვანია, როგორც პროდუქტის შექმნა.

პროტექციონიზმის ხილული და უხილავი შედეგები

დაცული ქარხანა ჩანს.

მისი თანამშრომლები ჩანან.

პოლიტიკოსს შეუძლია იქ მივიდეს და თქვას:

„ეს სამუშაო ადგილები გადავარჩინეთ.“

მაგრამ ადამიანი, რომელმაც უფრო მაღალი ფასი გადაიხადა, ნაკლებად ჩანს.

კომპანია, რომელმაც გაძვირებული კომპონენტის გამო გაფართოება გადაიფიქრა, შეიძლება საერთოდ ვერავინ დაინახოს.

ბიზნესი, რომელიც აღარ შეიქმნა, სტატისტიკაში არ არსებობს.

სამუშაო ადგილი, რომელიც ამის გამო აღარ გაჩნდა, ვერ მოხვდება „დაკარგული სამუშაო ადგილების“ სიაში — იმიტომ, რომ ის არასოდეს შექმნილა.

პროტექციონიზმის პოლიტიკური მიმზიდველობის ერთ-ერთი მიზეზი სწორედ ეს ასიმეტრიაა:

სარგებელი შეიძლება იყოს კონცენტრირებული და თვალსაჩინო;

ხარჯი — გაფანტული და ძნელად შესამჩნევი.

მაგრამ უხილავი ხარჯიც რეალური ხარჯია.

თუ ეკონომიკური თვითკმარობა კარგია, რატომ გავჩერდეთ სახელმწიფო საზღვარზე?

პროტექციონიზმის ლოგიკას მარტივი გამოცდა აქვს.

თუ საქართველომ ყველაფერი თვითონ უნდა აწარმოოს, რადგან უცხოეთიდან ყიდვა „დამოკიდებულებას“ ქმნის, რატომ არ უნდა იყოს იგივე პრინციპი კახეთისთვის?

რატომ უნდა ყიდულობდეს კახეთი პროდუქტს იმერეთიდან?

რატომ უნდა ყიდულობდეს ბათუმი თბილისიდან?

რატომ უნდა ყიდულობდეს სოფელი მეზობელი სოფლის პროდუქტს?

თუ ეკონომიკური დამოუკიდებლობა ნიშნავს სხვებისგან რაც შეიძლება ნაკლების ყიდვას, საბოლოოდ თითოეულმა ოჯახმა ყველაფერი თვითონ უნდა აწარმოოს.

შემდეგ — თითოეულმა ადამიანმა.

ეს კი შრომის დანაწილების გაუქმება იქნებოდა.

ეკონომიკური განვითარება საპირისპირო მიმართულებით წავიდა:

ადამიანები უფრო მეტად სპეციალიზდებიან და სულ უფრო მეტ პროდუქტს სხვებისგან იღებენ.

დამოკიდებულება ურთიერთდამოკიდებულებად გარდაიქმნება.

სწორედ ეს ქმნის სპეციალიზაციის სარგებელს.

ერთი მარტივი ექსპერიმენტი

წარმოვიდგინოთ, რომ ხვალ საქართველოს რეგიონები დამოუკიდებელ სახელმწიფოებად გამოცხადდა.

კახეთიდან თბილისში გაგზავნილი ღვინო ერთ დღეში „ექსპორტად“ გადაიქცეოდა.

თბილისში მისი შეძენა — „იმპორტად“.

გაჩნდებოდა თბილისის სავაჭრო დეფიციტი კახეთთან.

აჭარის სავაჭრო ბალანსი იმერეთთან.

სამეგრელოს ექსპორტი თბილისში.

ეკონომიკური მოქმედებები კი შეიძლება საერთოდ არ შეცვლილიყო.

შეიცვლებოდა პოლიტიკური რუკა და მასთან ერთად სტატისტიკური კატეგორიები.

ახლა საპირისპირო ექსპერიმენტი ჩავატაროთ.

წარმოვიდგინოთ, რომ მსოფლიოს სახელმწიფო საზღვრები, როგორც საბაჟო საზღვრები, გაქრა.

აღარ იარსებებდა „საქართველოს ექსპორტი“, „გერმანიის იმპორტი“ ან „ამერიკის სავაჭრო დეფიციტი“ დღევანდელი ეროვნული აღრიცხვის მნიშვნელობით.

მაგრამ ადამიანები კვლავ აწარმოებდნენ.

კვლავ გაყიდდნენ.

კვლავ იყიდდნენ.

კვლავ დაზოგავდნენ.

კვლავ დააბანდებდნენ.

კვლავ ითანამშრომლებდნენ.

ვაჭრობა დარჩებოდა; „საერთაშორისო ვაჭრობის“ კატეგორია დაკარგავდა დღევანდელ მნიშვნელობას.

საქონელი, კაპიტალი და შრომა

აქ ვაჭრობის საკითხი უფრო ფართო ეკონომიკურ პროცესს უკავშირდება.

წარმოებას სჭირდება შრომა, კაპიტალი, ცოდნა, რესურსები და მომხმარებელი.

თუ ისინი ერთ ადგილას არ არიან, სხვადასხვა ფაქტორი გადაადგილდება.

საქონელი შეიძლება წავიდეს მომხმარებელთან.

კაპიტალი — მუშაკთან.

მუშაკი — იქ, სადაც კაპიტალი და სამუშაო შესაძლებლობაა.

თუ უცხოური ინვესტიციით საქართველოში საწარმო იქმნება, ქართველ მუშაკს შეიძლება სამუშაოს საძებნელად უცხოეთში გადასვლა აღარ დასჭირდეს.

თუ ქართულ კომპანიას უცხოელ მომხმარებელზე თავისუფლად შეუძლია გაყიდვა, ადგილობრივ მწარმოებელს შეუძლია მსოფლიო ბაზარს საქართველოდან მოემსახუროს.

თუ უცხოური დანადგარი და ტექნოლოგია თავისუფლად შემოდის, ადგილობრივი შრომის პროდუქტიულობა შეიძლება გაიზარდოს.

ამიტომ საქონლის, კაპიტალისა და ადამიანების მოძრაობა ერთმანეთთან დაკავშირებულია.

მაგრამ ისინი იდენტური მოვლენები არ არის.

თავისუფალმა ვაჭრობამ შეიძლება მიგრაციის მოტივიც შეცვალოს

ადამიანები ხშირად იმიტომ გადაადგილდებიან, რომ პროდუქტიულობისა და სამუშაო შესაძლებლობების გეოგრაფიული განსხვავება დიდია.

თუ კაპიტალს შეუძლია მივიდეს მუშაკთან, სამუშაო ადგილიც შეიძლება იქ შეიქმნას, სადაც მუშაკი ცხოვრობს.

თუ ადგილობრივ პროდუქტს შეუძლია თავისუფლად მიაღწიოს უცხოელ მომხმარებლამდე, მწარმოებელს თავისი შრომის მსოფლიო ბაზარზე გაყიდვა საცხოვრებელი ადგილის შეუცვლელად შეუძლია.

ამიტომ ვაჭრობისა და კაპიტალის შეზღუდვამ ზოგჯერ შეიძლება ადამიანის გადაადგილების სტიმული გააძლიეროს.

მაგრამ აქ თავისუფალი ვაჭრობის პირდაპირი ანალოგია მთავრდება.

ადამიანი საქონელი არ არის

საქონელი თავისით არ მოდის.

თუ იტალიური ღვინო თბილისში აღმოჩნდა, არსებობდა გამყიდველი და არსებობდა მყიდველი, რომელმაც მისი მიღება მოისურვა.

თუ გერმანული დანადგარი ქართულ საწარმოში დგას, იგი ვიღაცამ შეიძინა და ჩამოიტანა.

საქონლის, ფულისა და კაპიტალის ნებაყოფლობით მოძრაობაში კონკრეტული მიმღების თანხმობა უკვე ჩადებულია.

ადამიანს კი საკუთარი ნება აქვს.

მას შეუძლია გადაადგილება.

სადღაც უნდა იცხოვროს.

სადღაც უნდა გაიაროს.

რაღაც სივრცით უნდა ისარგებლოს.

ამიტომ თავისუფალი ვაჭრობის პრინციპიდან ავტომატურად არ გამომდინარეობს კონკრეტული მიგრაციული რეჟიმი.

სრულად კერძო საკუთრების პირობებში ადამიანის გადაადგილების საკითხი საბოლოოდ გადაიქცეოდა არა აბსტრაქტულ „ეროვნული საზღვრის გახსნა-დაკეტვის“, არამედ კონკრეტული მესაკუთრეების თანხმობის საკითხად.

ეს უკვე მეორე სტატიის თემაა.

სახელმწიფო საზღვარი და საკუთრების საზღვარი

წარმოვიდგინოთ კიდევ ერთი რამ.

სახელმწიფო საზღვარი რომ გაქრეს, ჩემი სახლის კარი არ გაქრება.

არც შენი მიწის საზღვარი.

არც საწარმოს ტერიტორია.

არც კლუბის წევრობის პირობები.

არც სხვისი საკუთრებით სარგებლობისთვის საჭირო თანხმობა.

ამიტომ პოლიტიკური საზღვრის ეკონომიკური მნიშვნელობის შემცირება საკუთრების საზღვრების გაუქმებას არ ნიშნავს.

პირიქით:

რაც უფრო ნაკლებ ეკონომიკურ ურთიერთობას მართავს პოლიტიკური საზღვარი, მით უფრო მნიშვნელოვანი ხდება იმის გარკვევა, ვინ არის მესაკუთრე და ვინ რაზე თანხმდება.

დასკვნა

იმპორტი წაგება არ არის.

ექსპორტი თავისთავად მოგება არ არის.

სავაჭრო დეფიციტი ეროვნული მოგება-ზარალის ანგარიში არ არის.

პროტექციონიზმი სამუშაო ადგილებს უფასოდ არ ქმნის.

ტარიფი უცხოელების დასჯის უსასყიდლო ინსტრუმენტი არ არის.

და ეკონომიკური კეთილდღეობის მიზანი არ არის პოლიტიკური საზღვრის ერთი მხრიდან რაც შეიძლება მეტი ნივთის გატანა და მეორე მხრიდან რაც შეიძლება ნაკლების შემოტანა.

ვაჭრობის საფუძველი ბევრად მარტივია:

ადამიანები ნებაყოფლობით ცვლიან იმას, რასაც შედარებით ნაკლებად აფასებენ, იმაში, რასაც მეტად აფასებენ.

შრომის დანაწილება ამ თანამშრომლობას აფართოებს.

ფული მას ამარტივებს.

კაპიტალი ზრდის წარმოების შესაძლებლობებს.

ხოლო პოლიტიკური საზღვარი განსაზღვრავს, რომელ გარიგებას აღვრიცხავთ „შიდა“ და რომელს — „საერთაშორისო“ ვაჭრობად.

ამიტომ მთავარი კითხვა არ უნდა იყოს:

„რამდენით მეტი ვიყიდეთ უცხოელებისგან, ვიდრე მათ მივყიდეთ?“

უფრო მნიშვნელოვანი კითხვებია:

რა მივიღეთ სანაცვლოდ?

ვინ მიიღო გადაწყვეტილება?

იყო თუ არა გაცვლა ნებაყოფლობითი?

რა რესურსი დაიზოგა ამ გაცვლით?

და რა შესაძლებლობა დავკარგეთ მაშინ, როდესაც სახელმწიფომ ეს გაცვლა შეზღუდა?

თავისუფალი ვაჭრობის საფუძველი საბოლოოდ სავაჭრო ბალანსი კი არა, საკუთრება, ნებაყოფლობითი გაცვლა და არჩევანის თავისუფლებაა.

მაგრამ სწორედ ეს დასკვნა გვაყენებს შემდეგი, უფრო რთული საკითხის წინაშე:

თუ საქონლის თავისუფალი გადაადგილებისას ვიცით, ვინ არის გამგზავნი და ვინ — ნებაყოფლობითი მიმღები, რა წესით უნდა გადაადგილდებოდეს ადამიანი?

ვინ იღებს მას?

სად იღებს?

ვისი საკუთრებით სარგებლობს?

ვინ იხდის მისი არჩევანის ხარჯს?

ეს უკვე სავაჭრო ბალანსის საკითხი აღარ არის.

ეს მიგრაციის, საკუთრებისა და თავისუფალი საზოგადოების საზღვრების პრობლემაა.