პაატა შეშელიძე
საერთაშორისო სავალუტო ფონდის (სსფ) 2026 წლის მისიის განცხადებები საქართველოს ეკონომიკური პოლიტიკის შესახებ ტრადიციული მაკროეკონომიკური პარადიგმის ფარგლებში რჩება. ისინი პრიორიტეტს ანიჭებენ ინსტიტუციურ სტაბილურობას, ფისკალურ ბუფერებსა და მაკროეკონომიკურ ბალანსის შენარჩუნებას. თუმცა, ალტერნატიული დანახარჯებისა და ფასების მექანიზმის ეკონომიკური როლის გააზრება ამ დასკვნაში გაჟღერებულ რეკომენდაციებს ფუნდამენტურად განსხვავებულად წარმოაჩენს. სსფ-ის მიდგომა, რომელიც ყურადღებას ამახვილებს მოკლევადიან სტაბილურობაზე, უგულებელყოფს იმ რესურსების გადანაწილებას სახელმწიფოს სასარგებლოდ, რომელიც კერძო სექტორში უფრო პროდუქტიული გამოყენების შესაძლებლობას ქმნიდა.
ფისკალური დისციპლინა — რა ფასად მიიღწევა „სიჯანსაღე“?
სსფ თვლის, რომ სახელმწიფო ვალის კონტროლი, ინვესტორების ნდობა და კრიზისის დროს „ფისკალური სივრცის“ შექმნა ძალიან მნიშვნელოვანია. მათი აზრით, თუ გადასახადებს შევამცირებთ ან დეფიციტს გავზრდით, მოკლე ვადაში კარგი იქნება, მაგრამ გრძელვადიანად გაიზრდება ინფლაცია, ვალის მომსახურება და ფინანსური რისკები.
სინამდვილეში კი ეს არგუმენტი ერთ მთავარ რამეს უგულებელყოფს: **საიდან მოდის ეს ფული?** გადასახადი არ არის ნეიტრალური ინსტრუმენტი — ის ჩვენი, კერძო სექტორის ჯიბიდან იძულებით ამოღებული კაპიტალია. ალტერნატიული დანახარჯის თვალსაზრისით, ბიუჯეტის სტაბილურობა იმ ფასად მიიღწევა, რომ ახალი ბიზნესები არ იქმნება, პროდუქტიულობა არ იზრდება და კერძო ინვესტიციები „გამოდევნილი“ (crowding out) ხდება სახელმწიფო ხარჯებით. შედეგად, „ფისკალური სიჯანსაღე“ ხშირად ნიშნავს ეკონომიკის დინამიკის შენელებას — ფული, რომელიც შეიძლებოდა ახალი სამუშაო ადგილები შექმნა, სახელმწიფო აპარატის მხარდაჭერას უთმობს თავს.
სავალუტო რეზერვები — დაზღვევა თუ გაყინული კაპიტალი?
სსფ ამბობს, რომ მაღალი რეზერვები გვიცავს საგარეო შოკებისგან, ამცირებს კრიზისის რისკს და აძლიერებს ლარისადმი ნდობას. განსაკუთრებით პატარა, ღია ეკონომიკისთვის ეს უსაფრთხოების ბალიშია.
მაგრამ დავფიქრდეთ: ეს რეზერვები სტერილურ აქტივებში ინახება — დაბალი შემოსავლით. კაპიტალი ფაქტობრივად „იყინება“. იგივე ფული კერძო სექტორში რომ გადავიდეს, ახალ სამუშაო ადგილებს შექმნიდა და პროდუქტიულობას გაზრდიდა. რეალური მდგრადობა არა დოლარების გროვაში, არამედ დივერსიფიცირებულ, ძლიერ ეკონომიკაშია. რეზერვები სახელმწიფოს რისკებს ფარავს, მაგრამ ეკონომიკის პოტენციალს ზღუდავს.
მიმდინარე ანგარიშის დეფიციტი — პრობლემა თუ სიგნალი?
ფონდი მოითხოვს დეფიციტის შემცირებას, რათა საგარეო დამოკიდებულება შემცირდეს და კრიზისის რისკი დაეცეს.
სინამდვილეში დეფიციტი თავისთავად არ არის ცუდი. ის ხშირად ნიშნავს, რომ ქვეყანაში ინვესტიციები და კაპიტალი შემოდის. თუ დეფიციტს ხელოვნურად შევამცირებთ, შესაძლოა მოხმარება და ინვესტიციები შემცირდეს. ეს ეკონომიკური პასიურობის ნიშანია, არა სიძლიერის.
მონეტარული პოლიტიკა და ინფლაცია — სტაბილურობა ფასის დამახინჯების ფასად?
სსფ ქებას აძლევს კონსერვატიულ მონეტარულ პოლიტიკას: ინფლაციის კონტროლი, გაურკვევლობის შემცირება და ლარზე ნდობა.
მაგრამ ინფლაცია, უპირველეს ყოვლისა, ფულის მასის ზრდის შედეგია და არა უბრალოდ „მოლოდინების“. ცენტრალური ბანკის ინტერვენცია ამახინჯებს საპროცენტო განაკვეთებს და ქმნის არასწორ ინვესტიციებს (malinvestment). „მოლოდინების მართვა“ კი ხშირად მხოლოდ ლამაზი სიტყვებია — პრობლემის არსს კი არ ეხება. სტაბილურობა ბაზრის სიგნალების დამახინჯების ფასად მიიღწევა.
ეროვნული ბანკის მმართველობა — ფორმა თუ შინაარსი?
სსფ დადებითად აფასებს ნათია თურნავას ხელმძღვანელობას და ამბობს, რომ ინსტიტუციური ჩარჩო გაუმჯობესდება.
თუმცა რეალობაში ფორმალური შეფასება და პრაქტიკა ხშირად განსხვავდება. პოლიტიკური გავლენა ცენტრალური ბანკის დამოუკიდებლობას აზარალებს. საჯარო ბრალდებები (მათ შორის ფარცხალაძის საქმე) ზედამხედველობის სისუსტესა და შერჩევით რეგულაციაზე მიუთითებს. რეგიონული სანქციების გვერდის ავლის რისკები კი საკმარისად არ არის გაანალიზებული.
ფასების მექანიზმი და გადასახადები — ვინ ამახინჯებს ბაზარს?
სსფ ამბობს, რომ ფასები ბაზრის რეალობას უნდა ასახავდეს, ხოლო გადასახადები საჯარო სერვისებს ემსახურება. განსაკუთრებით ენერგეტიკაში მაღალი გადასახადები მოხმარების შემცირებას უწყობს ხელს.
პრობლემა ისაა, რომ ბაზრის თავისუფლება და მაღალი გადასახადები ერთმანეთს ეწინააღმდეგება. გადასახადი ხელოვნურად ზრდის ფასებს, ამახინჯებს სიგნალებს და ადამიანებს არასწორ გადაწყვეტილებებს აძლევს. სახელმწიფო თავად ხდება ფასების დეფორმაციის მთავარი წყარო.
სანქციები და გეოპოლიტიკა — ნეიტრალიტეტის ფასი
სსფ ცდილობს ნეიტრალური დარჩეს და მხოლოდ მაკროეკონომიკურ ციფრებზე საუბრობს.
მაგრამ ეკონომიკა პოლიტიკისგან ვერ გამოიყოფა. სანქციების გვერდის ავლის შესაძლო რისკების ანალიზის ნაკლებობა სერიოზულ სისტემურ საფრთხეებს უგულებელყოფს. „ნეიტრალიტეტი“ ზოგჯერ უბრალოდ მნიშვნელოვანი პრობლემების თვალის დახუჭვას ნიშნავს.
საბოლოო აზრი — სტაბილურობა თუ ზრდა?
სსფ-ის ხედვა თავის ჩარჩოში ლოგიკურია, მაგრამ იგი სტაბილურობას დინამიკაზე, ინსტიტუტებს სტიმულებზე და მოკლევადიან ბალანსს გრძელვადიან შესაძლებლობებზე ურჩევნია. ალტერნატიული დანახარჯის თვალსაზრისით კი სტაბილურობა ხშირად ზრდის შეზღუდვის შედეგია, რეზერვები — გაყინული კაპიტალი, ხოლო ფისკალური დისციპლინა — კერძო სექტორის შეკუმშვა.
ნამდვილი მდგრადობა არა ზემოდან კონტროლიდან, არამედ თავისუფალი ბაზრის თვითრეგულაციიდან, მეწარმეების ინიციატივიდან და დეცენტრალიზებული ცოდნიდან მოდის. საქართველოს ეკონომიკური პოლიტიკა სწორედ ამ გზას უნდა მიჰყვეს, რომ სტაბილურობის სახელით არ დავკარგოთ ზრდისა და კეთილდღეობის შესაძლებლობები.
