პაატა შეშელიძე
„ლიბერთი ბანკის“ მფლობელობის ბოლოდროინდელი ცვლილება არ წარმოადგენს მხოლოდ რიგით კორპორაციულ გარიგებას. ეს არის მოვლენა, რომელიც აშიშვლებს საქართველოში არსებულ ინსტიტუციურ კრიზისს, საკუთრების უფლების ბუნდოვანებასა და ქვეყნის საგარეო ვექტორის სახიფათო ტრანსფორმაციას. წინამდებარე სტატია აანალიზებს ამ ტრანზაქციის შინაარსს, მიზეზებსა და მოსალოდნელ შედეგებს.
1. სანქციების აჩრდილი და ფიქტიური მესაკუთრეობის რისკი
ტრანზაქციის მთავარი მამოძრავებელი ძალა არა ბიზნეს-ოპტიმიზაცია, არამედ საერთაშორისო სანქციებისგან თავის დაღწევის მცდელობაა. ბანკის ყოფილი მესაკუთრე, ირაკლი რუხაძე, მართალია ეთნიკური ქართველია, თუმცა იგი აშშ-ის მოქალაქეა. ეს სტატუსი მას პირდაპირ ათავსებს დასავლური იურისდიქციისა და სამართლებრივი პასუხისმგებლობის ქვეშ. მას შემდეგ, რაც ის და მასთან დაკავშირებული აქტივები (მათ შორის ტელეკომპანია „იმედი“) ბრიტანული სანქციების არეალში მოხვდნენ, მისი მფლობელობა ქართული საბანკო სისტემისთვის „ტოქსიკური“ და მიუღებელი გახდა.
თუმცა, ჩნდება ლეგიტიმური ეჭვი: ხომ არ გვაქვს საქმე ფიქტიურ ტრანზაქციასთან? ეკონომიკური აგენტი მხოლოდ მაშინ არის ეფექტური, როცა მისი პასუხისმგებლობა და მფლობელობა გამჭვირვალეა. ამ შემთხვევაში, „ბაზისბანკი“ (Hualing Group) შესაძლოა მხოლოდ ნომინალური მესაკუთრე იყოს, რათა ბანკს ფორმალურად მოეხსნას სანქცირებული პირის აჩრდილი. რეალურად კი, ბენეფიციარობა და კონტროლი შესაძლოა შენარჩუნდეს სხვადასხვა ფასადური ფირმების, ოფშორული სტრუქტურების ან კულუარული შეთანხმებების მეშვეობით. ასეთი „ფასადური ტრანზაქცია“ ანგრევს ბაზრის მთავარ სიგნალს — ნდობასა და გამჭვირვალობას.
2. მარეგულირებლის როლი: პოლიტიკური დაკვეთა ზედამხედველობის ნაცვლად
ეროვნული ბანკის უჩვეულო ოპერატიულობა ამ გარიგების ხელშეწყობისას კრიტიკულ კითხვებს აჩენს. მაშინ, როდესაც სხვა შემთხვევებში მსგავსი პროცესები თვეობით ჭიანურდება ხოლმე, ახლა პროცესი საეჭვოდ სწრაფად წარიმართა.
ეს განსაკუთრებით თვალსაჩინოა იმის გათვალისწინებით, რომ საქმე ეხება საქართველოს საბანკო სექტორის სიდიდით მესამე და მეოთხე ინსტიტუტების ინტეგრაციას. „ლიბერთი ბანკისა“ და „ბაზისბანკის“ საკუთრების დონეზე გაერთიანება ნიშნავს საბაზრო წილების უპრეცედენტო კონსოლიდაციას. ასეთ მასშტაბურ შერწყმას, წესით, უნდა მოჰყოლოდა ღრმა ანტიმონოპოლიური და ფინანსური შესწავლა, თუმცა რეგულატორმა პროცესს „მწვანე შუქი“ ფორსირებულ რეჟიმში აუნთო. ეს მიანიშნებს იმაზე, რომ ეროვნული ბანკი ასრულებს არა დამოუკიდებელ ზედამხედველობას, არამედ პოლიტიკურ დაკვეთას სანქციებისგან თავის არიდების „იურიდიული ინჟინერიის“ დასრულებისთვის.
3. ჩინური კაპიტალი და „ავტორიტარული კაპიტალიზმის“ ექსპანსია
„ბაზისბანკის“ მიერ „ლიბერთის“ შეძენა ნიშნავს ჩინური კაპიტალის წონის კრიტიკულ ზრდას. ორივე ბანკის ჯამური აქტივები ბაზრის მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენს (დაახლოებით 13-15%). მიუხედავად იმისა, რომ „ბაზისბანკი“ ფორმალურად კერძო სუბიექტია, ავტორიტარული მმართველობის პირობებში არცერთი ჩინური კომპანია არ არის თავისუფალი პეკინის პირდაპირი დაქვემდებარებისგან.
რატომ ჩინეთი? იმიტომ, რომ ჩინური კაპიტალი, დასავლურისგან განსხვავებით, არ სვამს „უხერხულ“ კითხვებს დემოკრატიაზე, გამჭვირვალობაზე ან კორუფციაზე. ეს არის ბევრ განვითარებად ქვეყანაში აპრობირებული მოდელი: რეჟიმი იღებს ფინანსურ ნაკადებს ჩინეთიდან ძალაუფლების შესანარჩუნებლად, სანაცვლოდ კი ქვეყანა ხდება ჩინური „ვალის მახის“ ან სტრატეგიული დამოკიდებულების მსხვერპლი. ეს არ არის ეკონომიკური დივერსიფიკაცია – ეს არის დასავლურ ფასეულობებზე გაცნობიერებული უარის თქმა ჩინური ტიპის ოლიგარქიული მმართველობის სასარგებლოდ.
4. სტრატეგიული რეალინმენტი: პეკინისა და თბილისის მზარდი სიმბიოზი
ანალიზს კიდევ უფრო ამძაფრებს ბოლო პერიოდში გააქტიურებული სახელმწიფოებრივი კავშირები ჩინეთთან. საქართველოს ეკონომიკის მინისტრის მოადგილის, მარიამ ქვრივიშვილისა და ჩინეთის კომერციის მინისტრის, ვან ვენტაოს შეხვედრა პეკინში, სადაც ხელი მოეწერა თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმების (FTA) ცვლილების პროტოკოლს, პირდაპირი დასტურია იმისა, რომ „ლიბერთი ბანკის“ ტრანზაქცია არ არის იზოლირებული მოვლენა.
სახელმწიფოს მხრიდან გაცხადებული „სტრატეგიული პარტნიორობის გაღრმავება“ და სპეციალური მხარდაჭერის პროგრამები ჩინურ ბაზარზე ექსპორტის კონკურენტუნარიანობის გასაზრდელად, ქმნის იმ პოლიტიკურ ფონს, რომელშიც ბანკის ჩინურ ორბიტაზე გადასვლა ლოგიკურ ნაბიჯად მოჩანს. ეს არის პოლიტიკურად ორკესტრირებული სვლა ავტორიტარული კაპიტალიზმისკენ, სადაც ეკონომიკური ინტეგრაცია პეკინთან გამოიყენება დასავლური ფინანსური წესრიგიდან დისტანცირებისა და შიდა გავლენების შესანარჩუნებლად.
5. ბანკი როგორც სოციალური „ნერვული სისტემა“ და მონაცემთა უსაფრთხოება
„ლიბერთი ბანკი“ ფინანსური პარამეტრებით ჯანსაღი ინსტიტუტია, მას ქვეყანაში ყველაზე ვრცელი ფილიალების ქსელი და უპრეცედენტო საცალო ბაზა გააჩნია – პენსიონერების მომსახურების ექსკლუზიური სახელმწიფო კონტრაქტის სახით. სწორედ ეს მასშტაბი აქცევს მას სახიფათო აქტივად სანქცირებული მესაკუთრის ხელში.
ბანკი, რომელიც პენსიებსა და სოციალურ დახმარებებს გასცემს, ქვეყნის სოციალური ნერვული სისტემაა. მისი გადაცემა ჩინეთთან დაკავშირებული ჯგუფისთვის ნიშნავს, რომ საქართველოს მოსახლეობის სენსიტიური ფინანსური მონაცემები და ნაკადები გეოპოლიტიკური შანტაჟის პოტენციურ ინსტრუმენტად იქცევა. თუ გარიგება ფიქტიურია, ჩვენ ვიღებთ ორმაგ დარტყმას: სანქცირებული კაპიტალის ფარულ გავლენას და ჩინეთის წვდომას შიდა ფინანსურ არქიტექტურაზე.
6. ილუზია დასავლეთთან ვაჭრობის შესახებ
შეცდომაა იმის ფიქრი, რომ ეს ტრანზაქცია დასავლეთთან ვაჭრობის ან ყურადღების მიპყრობის მცდელობაა. სანქციების რეჟიმი მკაცრ იურიდიულ წესებზეა დაფუძნებული და მისი „გადაფარვა“ საკუთრების ფორმალური დათმობით შეუძლებელია.
აქ საქმე გვაქვს არა დიპლომატიურ ვაჭრობასთან, არამედ სანქცირებული პირის ინსტიტუციურ კამუფლაჟთან – ფინანსური გადარჩენისა და შემოსავლების რეალური კვალის დამალვის სასოწარკვეთილ მცდელობასთან. ეს არის მმართველი რეჟიმისთვის უმნიშვნელოვანესი კერძო საყრდენის – რუხაძის – ზიანის კონტროლი, რომელიც გამოსავალს ჩინური კაპიტალის დახმარებით ეძებს.
7. დასკვნა: გეოპოლიტიკური კატასტროფა ეკონომიკური საბაბით
საბოლოო ჯამში, „ლიბერთი ბანკის“ ირგვლივ განვითარებული პროცესები უნდა შეფასდეს არა როგორც ეკონომიკური ტრანზაქცია, არამედ როგორც სანქციებისგან თავის დაღწევის ნომინალური აქტი. ეს გარიგება ემსახურება არა ქვეყნის ფინანსურ სიჯანსაღეს, არამედ სანქცირებული კერძო ინტერესების გადარჩენასა და რეჟიმისთვის ჩინური კაპიტალის მეშვეობით ძალაუფლების შესანარჩუნებლად ახალი არხის გაჭრას.
ეკონომიკური თვალსაზრისით – ეს არის თავისუფალი ბაზრის გაუკუღმართება და ინსტიტუციური რეგრესი, ხოლო პრო-დასავლური ხედვით – კატასტროფული უკანდახევა ევროატლანტიკური ორბიტიდან, რაც საქართველოს ჩინური ტიპის ავტორიტარული კაპიტალიზმის მორევში ძირავს და სუვერენიტეტს პოლიტიკურ კონიუნქტურაზე აკონვერტირებს.
