პაატა შეშელიძე
იენ ფერგიუსონი, წიგნით „გონების პოლიტიკა: მარქსიზმი და ფსიქიკური დისტრესი“ (Politics of the Mind: Marxism and Mental Distress), ცდილობს თანამედროვე ფსიქოლოგია და ფსიქიატრია რადიკალური მემარცხენეობის სამსახურში ჩააყენოს. მისი ნაშრომი წარმოადგენს არა ობიექტურ მეცნიერულ კვლევას, არამედ აგრესიულ პოლიტიკურ მანიფესტს, რომელიც ადამიანის ინდივიდუალურ პასუხისმგებლობას „სისტემური ჩაგვრის“ დამღუპველი ნარატივით ანაცვლებს.
კაპიტალიზმი როგორც „უნივერსალური დიაგნოზი“
ფერგიუსონის მთავარი თეზისი პრიმიტიულია თავისი რადიკალიზმით: ფსიქიკური აშლილობების მიზეზი არა ადამიანის ბიოლოგია, გენეტიკა ან პირადი არჩევანია, არამედ ექსკლუზიურად კაპიტალისტური სისტემა. მარქსისტული „გაუცხოების“ (alienation) თეორიაზე დაყრდნობით, ის ამტკიცებს, რომ ადამიანები განიცდიან დისტრესს, რადგან მათ არ აქვთ კონტროლი წარმოების საშუალებებზე და საკუთარ შრომაზე. ფაქტობრივად, ის ადამიანს ართმევს სუბიექტობას და მას მხოლოდ ეკონომიკური გარემოს პასიურ პროდუქტად აცხადებს.
„Big Pharma“ და დიაგნოზების ფაბრიკაცია
ფერგიუსონი დიდ დროს უთმობს ფარმაცევტული ინდუსტრიის კრიტიკას. მისი თქმით, DSM (ფსიქიკური აშლილობების დიაგნოსტიკური სახელმძღვანელო) არის ინსტრუმენტი, რომელიც ჩვეულებრივ ადამიანურ ემოციებს – გლოვას, სევდას, შფოთვას – „დაავადებად“ აქცევს, რათა კორპორაციებმა მეტი წამალი გაყიდონ. მიუხედავად იმისა, რომ ფარმაცევტული ბიზნესის ეთიკა ნამდვილად იმსახურებს კრიტიკას თავისუფალი ბაზრის პრინციპების დარღვევის (სახელმწიფო სუბსიდიები, ლობისტური პრივილეგიები) გამო, ფერგიუსონი ამას იყენებს სრულიად სხვა მიზნით – მეცნიერული მედიცინის დისკრედიტაციისთვის და მისი იდეოლოგიური „თერაპიით“ ჩანაცვლებისთვის.
ისტორიული ამნეზია და „სოციალისტური ჯანმრთელობა“
ავტორი ოცნებობს ერიხ ფრომისეულ „ჯანსაღ საზოგადოებაზე“, სადაც მოგების ნაცვლად ადამიანის საჭიროებები იქნება პრიორიტეტი. თუმცა, ისტორიული რეალობა სრულიად საპირისპიროა. სოციალისტური რეჟიმების პირობებში, ფსიქიკური ჯანმრთელობა არასოდეს ყოფილა ინდივიდუალური კეთილდღეობის საკითხი. ეს იყო პოლიტიკური კონტროლის მექანიზმი. კომუნისტურ სისტემაში ითვლებოდა, რომ რაკი „ექსპლუატაცია“ აღარ არსებობდა, ნორმალურ ადამიანს დეპრესია ან უკმაყოფილება არ უნდა ჰქონოდა. შესაბამისად, ნებისმიერი ფსიქიკური დისტრესი ან სისტემისადმი კრიტიკული განწყობა განიხილებოდა არა როგორც დახმარების საჭიროება, არამედ როგორც იდეოლოგიური მავნებლობა ან პათოლოგია.
ამის ნათელი მაგალითებია:
საბჭოთა კავშირი და „დამსჯელი ფსიქიატრია“: ფსიქიატრია იქცა პოლიტიკური დევნის პირდაპირ იარაღად. დისიდენტებს „დუნედ მიმდინარე შიზოფრენიის“ დიაგნოზს უსვამდნენ. ეს იყო ხელოვნურად შექმნილი ტერმინი, რომლის მიხედვითაც რეჟიმის კრიტიკა ფსიქიკური აშლილობის სიმპტომი იყო. ადამიანებს წლობით აწამებდნენ სპეც-საავადმყოფოებში მძლავრი ნეიროლეპტიკებით.
ჩინეთი და კამბოჯა: „საჭიროებებზე დაფუძნებული“ სისტემის მშენებლობისას მილიონობით ადამიანი სწორედ იმიტომ გაჟლიტეს, რომ მათი ქცევა არ შეესაბამებოდა პარტიულ სტანდარტს. კამბოჯაში „წითელმა კხმერებმა“ ფაქტობრივად გააუქმეს ინდივიდუალური ფსიქიკა – ნებისმიერი ემოცია, რომელიც კოლექტიურ შრომას არ ემსახურებოდა, სიკვდილით ისჯებოდა.
საყოველთაო რეპრესიები კუბიდან ვიეტნამამდე: ეს სურათი იდენტური იყო ყველგან, სადაც კომუნისტური რეჟიმი დამყარდა – კუბიდან დაწყებული ვიეტნამით დამთავრებული. სადაც კი მარქსისტული იდეოლოგია ხელისუფლებაში მოვიდა, ინდივიდუალური თავისუფლება და ადამიანის ფსიქიკური კეთილდღეობა სისტემის ინტერესებს შეეწირა.
კაპიტალიზმის რეალური მიღწევები: ფერგიუსონის რიტორიკის საპირისპიროდ, სწორედ იქ, სადაც ე.წ. კაპიტალიზმი იყო და არის, განვითარდა ყველაზე მრავალფეროვანი სამედიცინო მომსახურება, ინოვაციური მედიკამენტები და რეაბილიტაციის ფორმები. თავისუფალმა სამყარომ შექმნა სისტემები, რომლებიც მიმართულია ადამიანის რეალური დახმარებისკენ და მისი სოციუმში ინტეგრაციისკენ, ნაცვლად იმისა, რომ ადამიანი იდეოლოგიური „შეუსაბამობის“ გამო იზოლაციაში მოაქციოს.
„დაავადებულთა“ მმართველობა და მკურნალების განადგურება
სოციალისტური ექსპერიმენტების ისტორია კიდევ ერთ საზარელ პარადოქსს გვაჩვენებს: სისტემა, რომელიც „ჰუმანიზმსა და საყოველთაო კეთილდღეობას“ ქადაგებს, რეალურად ხდება პლატფორმა ყველაზე მძიმე ფსიქოპათიური და ანტისოციალური მიდრეკილებების მქონე პირებისთვის. ძალაუფლებას ხელში იგდებენ ადამიანები, რომელთათვისაც სხვისი სიცოცხლე არაფერს ნიშნავს საკუთარი იდეოლოგიური ინტერესების განხორციელების გზაზე. ეს არის სისტემა, სადაც სწორედ ფსიქიკურად გაუწონასწორებელი, ემპათიის არმქონე დიქტატორები ხდებიან „მმართველები“ და მილიონობით ადამიანის განადგურებას უბრალო სტატისტიკად აქცევენ. ფერგიუსონის მიერ ნაქები მოდელი, სინამდვილეში, ყალიბდება როგორც სტრუქტურა, სადაც „დაავადებულები“ ანადგურებენ მათ, ვინც რეალურად უნდა ყოფილიყო საზოგადოების მკურნალი და მომვლელი – ინტელექტუალებს, თავისუფალ ექიმებს, ჰუმანისტებსა და ყველას, ვისაც ჯანსაღი ფსიქიკა და კრიტიკული აზროვნება შერჩა. ეს არ არის „ჯანსაღი საზოგადოება“, ეს არის პათოკრატია, სადაც სიჯანსაღე დანაშაულია, ხოლო ტირანია – ნორმა. ამ სისტემაში მკურნალის ადგილი ჯალათს უჭირავს, რადგან სისტემის მიზანი არა ადამიანის გამოჯანმრთელება, არამედ მისი სრული მორჩილებაა.
ფსიქოლოგია როგორც „კულტურული მარქსიზმის“ იარაღი
იენ ფერგიუსონის ნაშრომი პირდაპირ ჯდება კულტურული მარქსიზმის სტრატეგიაში. თუ კლასიკური მარქსიზმი წარმოების საშუალებების ხელში ჩაგდებას ქადაგებდა, კულტურული მარქსიზმი მიზნად ისახავს ინსტიტუტების, კულტურისა და ადამიანის გონების ოკუპაციას.
ინდივიდის დემონტაჟი: კულტურული მარქსიზმისთვის მთავარი მტერი არის დამოუკიდებელი, მოაზროვნე ინდივიდი. ფერგიუსონი სწორედ ამ ინდივიდს ესხმის თავს, როცა ეუბნება, რომ მისი შინაგანი სამყარო, მისი ემოციები და მისი ფსიქიკური მდგომარეობა მხოლოდ ეკონომიკური სისტემის „პროდუქტია“. ეს არის ადამიანის დაყვანა უსულო ჭანჭიკამდე, რომელსაც არ გააჩნია საკუთარი ნება.
„ინსტიტუტების გრძელი მარში“ ფსიქიატრიაში: ფერგიუსონი და მისი მსგავსი „აკადემიკოსები“ ახორციელებენ ფსიქიატრიის პოლიტიზაციას. მათი მიზანია, თერაპიული კაბინეტი გადააქციონ პოლიტიკური გადამზადების ცენტრად. ნაცვლად იმისა, რომ ექიმმა პაციენტს დაეხმაროს ცხოვრებისეული სირთულეების დაძლევაში, ის მას ასწავლის, რომ იყოს „კარგი რევოლუციონერი“ და სძულდეს ის სისტემა, რომელიც რეალურად აძლევს მას არსებობისა და მკურნალობის საშუალებას.
მსხვერპლის კულტის ტირაჟირება: კულტურული მარქსიზმი ცოცხლობს და იკვებება კონფლიქტით. ფერგიუსონი ხელოვნურად ქმნის ახალ „მსხვერპლთა კლასს“ — ფსიქიკური დისტრესის მქონე ადამიანებს. ამით ის საზოგადოებას ყოფს ორ ნაწილად: „მჩაგვრელ სისტემად“ (კაპიტალიზმი) და „ჩაგრულ მასად“. ეს დაყოფა ანგრევს სოციალურ კაპიტალს, ნდობას და ადამიანებს შორის ბუნებრივ თანამშრომლობას.
იდეოლოგიური ლიზენკოიზმი: როგორც საბჭოთა კავშირში ბიოლოგია დაექვემდებარა იდეოლოგიას (ლიზენკოიზმი), ფერგიუსონი ცდილობს ფსიქოლოგია და ნეირობიოლოგია დაუმორჩილოს მარქსისტულ დოგმებს. ნებისმიერი მეცნიერული ფაქტი, რომელიც ამტკიცებს გენეტიკის, ბიოლოგიის ან პიროვნული არჩევანის როლს, მის მიერ გამოცხადებულია „ბურჟუაზიულ ფსევდომეცნიერებად“.
სისტემა, რომელიც „ჯანმრთელობას“ კლავს
სინამდვილეში, ფერგიუსონის მიერ შემოთავაზებული სისტემა არის ანტი-თერაპიული. ის პაციენტს ართმევს იმედს, რადგან ეუბნება, რომ სანამ კაპიტალიზმი არ დაინგრევა, ის ვერ გამოჯანმრთელდება. ის პაციენტს ართმევს ბრძოლისუნარიანობას, რადგან აჯერებს, რომ მისი პრობლემები „სისტემურია“ და მასზე არაფერია დამოკიდებული. შედეგად, ჩვენ ვიღებთ „დარეტიანებულ“ ახალგაზრდებს, რომლებიც საკუთარ თავში ჩაღრმავებისა და განვითარების ნაცვლად, კედლებს ეხეთქებიან და ითხოვენ იმ სისტემის დამყარებას, რომელიც მათ საბოლოოდ სრულ მორჩილებამდე და სულიერ სიცარიელემდე მიიყვანს.
რატომ არის ეს იდეოლოგია მიმზიდველი და სახიფათო?
ჩნდება ლოგიკური კითხვა: რატომ ახერხებენ ფერგიუსონის მსგავსი ავტორები თავიანთი დესტრუქციული იდეების „მეცნიერულ ჰუმანიზმად“ შეფუთვას და მათ მიყიდვას ახალგაზრდა თაობისთვის? ეს ხდება რამდენიმე ფსიქოლოგიური მექანიზმის ხარჯზე:
პასუხისმგებლობისგან გათავისუფლების ხაფანგი: დეპრესია და შფოთვა მძიმე ტვირთია. ფერგიუსონი ახალგაზრდას სთავაზობს უმარტივეს გამოსავალს: „შენს უბედურებაში შენ არაფერ შუაში ხარ, ეს სისტემის ბრალია“. ეს ნარატივი მომენტალურად ხსნის პირადი ძალისხმევის, თვითრეფლექსიისა და საკუთარი ცხოვრების შეცვლის აუცილებლობას. თუ დამნაშავე „ბოროტი კაპიტალიზმია“, მაშინ ერთადერთი გზა აქტივიზმი და რევოლუციაა, რაც ბევრად უფრო ადვილია, ვიდრე საკუთარ დემონებთან ბრძოლა.
მსხვერპლის სტატუსი როგორც ძალაუფლება: თანამედროვე კულტურაში მსხვერპლის სტატუსი გარკვეულ „მორალურ ვალუტად“ იქცა. როდესაც ადამიანი საკუთარ დიაგნოზს პოლიტიზებას უკეთებს და მას „ჩაგვრის შედეგს“ უწოდებს, ის იძენს ჯგუფურ იდენტობას და მორალური აღმატებულების განცდას. ფერგიუსონი ამას ოსტატურად იყენებს – ის პაციენტს აქცევს „სისტემის წინააღმდეგ მებრძოლად“, რითაც მის ემოციურ მოწყვლადობას პოლიტიკურ საწვავად გარდაქმნის.
აკადემიური ექო-კამერები და კრიტიკული თეორია: ფერგიუსონის ნაშრომი ჯდება ე.წ. „კრიტიკული თეორიის“ ჩარჩოებში, რომელიც დღეს დასავლურ უნივერსიტეტებში დომინირებს. ეს სკოლები ასწავლიან, რომ ობიექტური სიმართლე არ არსებობს და ყველაფერი მხოლოდ ძალაუფლებისთვის ბრძოლაა. ამ გარემოში მეცნიერული ფაქტები იგნორირებულია, თუ ისინი იდეოლოგიურ ნარატივს ეწინააღმდეგება.
მკურნალობის ხარჯების სოციალიზაცია და დამოკიდებულება: ფერგიუსონის მოდელი გულისხმობს, რომ ფსიქიკური ჯანმრთელობის მოვლა სრულად სახელმწიფოსა და საზოგადოების პასუხისმგებლობა უნდა გახდეს. როდესაც მკურნალობის ხარჯები სრულად „სოციალიზებულია“, იქმნება გაბერილი ბიუროკრატიული აპარატი, სადაც ადამიანი ხდება სისტემაზე მუდმივად დამოკიდებული „ბენეფიციარი“. ეს კიდევ უფრო ამყარებს უსუსურობის განცდას და სახელმწიფოს აძლევს საშუალებას, ადამიანის ცხოვრების ყველა ასპექტში ჩაერიოს, რითაც საბოლოოდ იკარგება ზღვარი დახმარებასა და სოციალურ კონტროლს შორის.
განზოგადება: იდეოლოგიური მანიპულაციის სხვა ფორმები
ფერგიუსონის შემთხვევა მხოლოდ მცირე ნაწილია იმ გლობალური ტენდენციისა, რომელიც ცდილობს ადამიანის სულიერი სამყარო პოლიტიკურ ველად აქციოს:
იდენტობის პოლიტიკა: როდესაც ფსიქოლოგიური სირთულეები ავტომატურად უკავშირდება რასობრივ, გენდერულ თუ კლასობრივ კუთვნილებას.
„ბედნიერების ინდუსტრიის“ საპირისპირო უკიდურესობა: მემარცხენე „კრიტიკული ფსიქოლოგია“ ადამიანს სთავაზობს უიმედობას – რადგან სისტემის დანგრევამდე ბედნიერება შეუძლებელია.
მეცნიერების იდეოლოგიზაცია: ტენდენცია სოციოლოგიაში, ანთროპოლოგიასა და პედაგოგიკაში, სადაც ნებისმიერი განსხვავებული აზრი „ფობიად“ ინათლება.
დასკვნა
იენ ფერგიუსონი და მისი მსგავსი ავტორები ადამიანებს სთავაზობენ გზას, რომელსაც ისტორიულად ყოველთვის კატასტროფამდე მივყავდით. ჭეშმარიტი ჰუმანიზმი აღიარებს, რომ ადამიანს აქვს თავისუფალი ნება და უნარი, იყოს ბედნიერი ნებისმიერ სისტემაში საკუთარ თავზე მუშაობის მეშვეობით. ფერგიუსონის „სოციალისტური სამოთხე“ კი მხოლოდ ლამაზად შეფუთული გულაგია, სადაც ინდივიდი ქრება და რჩება მხოლოდ უპიროვნო კოლექტივი – „ჯანსაღი საზოგადოება“, სადაც ყველა თანაბრად უბედური და სისტემაზე დამოკიდებულია. ფატალური ირონიაა ის, რომ ფერგიუსონი კაპიტალიზმს ადანაშაულებს ადამიანის დათრგუნვაში, მაშინ როცა მის მიერ შემოთავაზებულმა სისტემებმა კაცობრიობას ყველაზე დიდი ფსიქოლოგიური და ფიზიკური ტრავმები მიაყენეს.
