პაატა შეშელიძე
წინამდებარე სტატია, „არასამთავრობო ორგანიზაციების ეპოქის დასასრული? როგორ დაკარგა სამოქალაქო საზოგადოებამ ცივი ომის შემდგომი ძალაუფლება“ („The End of the Age of NGOs? How Civil Society Lost Its Post–Cold War Power“), დეტალურად აანალიზებს საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაციების (INGO) აღმავლობასა და დაცემას 1990-იანი წლებიდან დღემდე. სტატიის ავტორები არიან კატია სკიტლინგი (Katja Sköldgren) და ჯონ მ. სტივენსონი (John M. Stevenson). კატია სკიტლინგი არის შვედური ინსტიტუტის (Swedish Institute) სტრატეგიული კომუნიკაციების ხელმძღვანელი, რომელიც ფოკუსირებულია შვედეთის რეპუტაციასა და გლობალურ გამოწვევებზე. ჯონ მ. სტივენსონი კი მუშაობს საგარეო ურთიერთობათა საბჭოს (Council on Foreign Relations) ეთიკისა და საგარეო პოლიტიკის პროგრამის დირექტორის თანაშემწედ. ორივე ინსტიტუტი, შვედური ინსტიტუტი და საგარეო ურთიერთობათა საბჭო, წარმოადგენს სახელმწიფოებთან მჭიდრო კავშირში მყოფ ან სახელმწიფოსგან დაფინანსებულ ორგანიზაციებს, რაც მათ GONGO-ებად (Government-Organized NGOs – მთავრობის მიერ ორგანიზებული არასამთავრობო ორგანიზაციები) აქცევს. შესაბამისად, შესაძლებელია, რომ მათი აზრები გარკვეულწილად სახელმწიფოს მიმართ სიმპათიებით იყოს განპირობებული და არ ასახავდეს სრულად დამოუკიდებელ სამოქალაქო საზოგადოების პერსპექტივას.
კლასიკური ლიბერალური (ამერიკული კონტექსტით: ლიბერტარულ-კონსერვატიული) პერსპექტივიდან, ეს სტატია წარმოადგენს საინტერესო შემთხვევის შესწავლას სახელმწიფოს, სამოქალაქო საზოგადოებისა და ინდივიდუალური თავისუფლების რთულ ურთიერთობაზე. თუმცა, აღსანიშნავია, რომ არასამთავრობო ორგანიზაციების როლისა და დაფინანსების საკითხი, ისევე როგორც მათი დამოუკიდებლობის მნიშვნელობა, არ არის ახალი თემა ლიბერტარულ-კონსერვატორულ წრეებში. ამაზე მრავალი წამყვანი მოაზროვნე წერდა, რომლებიც თავის ნაშრომებში ხშირად აკრიტიკებენ სახელმწიფოს მიერ დაფინანსებულ ან კონტროლირებულ ორგანიზაციებს და ხაზს უსვამენ თავისუფალი ასოციაციების მნიშვნელობას. ლიბერტარული პერსპექტივიდან, არასამთავრობო ორგანიზაციების „არასამთავრობო“ ბუნების შენარჩუნება ფუნდამენტურია სამოქალაქო საზოგადოების ჯანმრთელობისთვის და ინდივიდუალური თავისუფლების დაცვისთვის.
კლასიკური ლიბერალიზმი, როგორც პოლიტიკური ფილოსოფია, დიდ აქცენტს აკეთებს ინდივიდუალურ თავისუფლებაზე, შეზღუდულ მთავრობაზე და ნებაყოფლობით გაერთიანებაზე. ამ პრიზმით, არასამთავრობო ორგანიზაციების (NGO) „ოქროს ხანა“ 1990-იან წლებში, გარკვეულწილად, შეიძლება აღვიქვათ, როგორც დადებითი მოვლენა, რადგან ის გულისხმობდა ინდივიდებისა და მათი ნებაყოფლობითი გაერთიანებების ძალისა და გავლენის გაფართოებას, სახელმწიფო მონოპოლიის შესუსტებას საზოგადოებრივ სიკეთეებსა და პოლიტიკურ გავლენაზე. თუმცა, სტატიაში აღწერილი შემდგომი კრიზისი, კლასიკური ლიბერალური (ამერიკული კონტექსტით: ლიბერტარულ-კონსერვატიული) კუთხით, ავლენს როგორც არასამთავრობო ორგანიზაციების შინაგან პრობლემებს, ასევე სახელმწიფოს თანდაყოლილ ტენდენციას, გააფართოოს საკუთარი ძალაუფლება.
„სამოქალაქო საზოგადოება“ ლიბერტარიანული პერსპექტივიდან: განმარტება და შესაფერისი ტერმინოლოგია
თუ „სამოქალაქო საზოგადოება“ განიმარტება, როგორც ინდივიდებისა და ნებაყოფლობითი გაერთიანებების ქსელი, რომელიც მოქმედებს სახელმწიფოს ჩარევის გარეშე და ხელს უწყობს საზოგადოებრივი პრობლემების გადაჭრას პირადი ინიციატივით, ლიბერტარიანული პერსპექტივიდან უფრო შესაფერისი ტერმინი იქნება:
თავისუფალი გაერთიანებები: ეს ტერმინი საუკეთესოდ აღწერს ინდივიდების მიერ საკუთარი ნებით შექმნილ ნებისმიერ ჯგუფს, ასოციაციას ან ორგანიზაციას, რომელიც საერთო მიზნებისთვის მუშაობს. ის გამორიცხავს იძულებას და ხაზს უსვამს თავისუფალ არჩევანსა და ინდივიდუალურ გადაწყვეტილებებს. ეს ტერმინი ყველაზე ზუსტად ასახავს ლიბერტარიანულ ფასეულობებს, რადგან ის ფოკუსირებულია ინდივიდუალურ თავისუფლებაზე, არაძალადობრივ ურთიერთქმედებაზე და სახელმწიფოს მინიმალურ ან ნულოვან ჩარევაზე. ის თავიდან აცილებს „სამოქალაქო საზოგადოების“ ნებისმიერ შესაძლო კოლექტივისტურ ან სახელმწიფო-დამოკიდებულ კონოტაციებს, რაც ლიბერტარიანული პერსპექტივიდან პრობლემურია.
დადებითი მხარეები კლასიკური ლიბერალური (ამერიკული კონტექსტით: ლიბერტარულ-კონსერვატიული) პერსპექტივიდან
ნებაყოფლობითი გაერთიანება და ინდივიდუალური ინიციატივა: 1990-იან წლებში არასამთავრობო ორგანიზაციების სწრაფი ზრდა, რაც სტატიაში აღწერილია: „1990-დან 2000 წლამდე საერთაშორისო არასამთავრობო ორგანიზაციების რიცხვი 42 პროცენტით გაიზარდა. ათასობით ორგანიზაცია დაარსდა.“ („Between 1990 and 2000, the number of international NGOs—not-for-profit groups that are largely independent from government and work in multiple countries in pursuit of the public good—increased by 42 percent. Thousands of organizations were founded.“), აჩვენებს ინდივიდებისა და ჯგუფების უნარს, ნებაყოფლობით გაერთიანდნენ საერთო მიზნებისთვის, სახელმწიფოს პირდაპირი ჩარევის გარეშე. კლასიკური ლიბერალები მხარს უჭერენ ასეთ მოძრაობებს, რადგან ისინი წარმოადგენენ საზოგადოებრივი პრობლემების გადაჭრის არაიძულებით გზებს.
ალტერნატივა სახელმწიფო მონოპოლიისთვის: არასამთავრობო ორგანიზაციები, რომლებიც „პასუხისმგებლობას იღებდნენ განვითარებისა და ჰუმანიტარული დახმარების მიწოდებაზე, გავლენას ახდენდნენ მთავრობებზე საერთაშორისო მოლაპარაკებების დროს და ადგენდნენ პოლიტიკის დღის წესრიგს.“ („More and more often, Mathews contended, NGOs were taking over responsibilities for the delivery of development and humanitarian assistance, pushing governments around during international negotiations, and setting the policy agenda on issues such as environmental protection and human rights.“), წარმოადგენდნენ ალტერნატივას სახელმწიფოს მიერ საზოგადოებრივი სერვისების მიწოდების მონოპოლიისთვის. ეს შეესაბამება კლასიკურ ლიბერალურ იდეას, რომ კერძო და სამოქალაქო სექტორს შეუძლია უფრო ეფექტურად და ინოვაციურად იმოქმედოს, ვიდრე მთავრობას.
ძალაუფლების დეცენტრალიზაცია: „ცივი ომის დასასრულს თან მოჰყვა „ძალაუფლების გადანაცვლება“: გლობალური სამოქალაქო საზოგადოება, ხშირად არასამთავრობო ორგანიზაციების სახით გაფორმებული, ძალაუფლებასა და გავლენას ართმევდა სახელმწიფოებს.“ („the end of the Cold War brought with it a “power shift”: global civil society, often formalized as NGOs, was wresting authority and influence from states.“) ეს „ძალაუფლების გადანაცვლება“ სახელმწიფოსგან სამოქალაქო საზოგადოებისკენ, კლასიკური ლიბერალებისთვის მისასალმებელია, რადგან ის ამცირებს კონცენტრირებულ სახელმწიფო ძალაუფლებას, რაც პოტენციურად მიდრეკილია ტირანიისკენ. არასამთავრობო ორგანიზაციების მიერ ლობირება ისეთ საკითხებზე, როგორიცაა ადამიანის უფლებები და გარემოს დაცვა, ხელს უწყობს ხელისუფლების ანგარიშვალდებულებას.
უარყოფითი მხარეები და გამოწვევები კლასიკური ლიბერალური (ამერიკული კონტექსტით: ლიბერტარულ-კონსერვატიული) პერსპექტივიდან
სახელმწიფო დაფინანსება და დამოკიდებულება: სტატია აღნიშნავს, რომ „შემოსავლის მრავალი ნაკადი, რომელიც არასამთავრობო ორგანიზაციებს ოპერირების საშუალებას აძლევდა – მაგალითად, აშშ-ის საერთაშორისო განვითარების სააგენტო (USAID), რომელიც ამ კვირაში ოფიციალურად დაიხურა – შემცირება დაიწყო.“ („many of the revenue streams that keep NGOs operational—such as the U.S. Agency for International Development (USAID), which officially closed this week—have begun to dry up.“) კლასიკური ლიბერალებისთვის, არასამთავრობო ორგანიზაციების სახელმწიფო დაფინანსება ყოველთვის საკამათო საკითხი იყო. როდესაც არასამთავრობო ორგანიზაციები ეყრდნობიან სახელმწიფო ფონდებს, ისინი რისკის ქვეშ აყენებენ თავიანთ დამოუკიდებლობას და ანგარიშვალდებულებას იმ ინდივიდების მიმართ, ვისაც ემსახურებიან. ასეთი დამოკიდებულება წარმოშობს კითხვებს მათი „პოლიტიკური ნეიტრალიტეტის“ („political neutrality“) შესახებ, რაზეც გერმანიის კანცლერი ფრიდრიხ მერციც საუბრობს.
ამ კონტექსტში, აღსანიშნავია ისეთი ორგანიზაცია, როგორიცაა Oxfam Great Britain, რომელიც სტატიაში მოყვანილია არასწორი ქცევის მაგალითად. Oxfam-ის დაფინანსება ხდება სხვადასხვა ქვეყნის ბიუჯეტიდან და საერთაშორისო ორგანიზაციებიდან. Oxfam არის სოციალისტური ორიენტაციის ორგანიზაცია, რომელიც ხშირად აკრიტიკებს თავისუფალ ბაზარს და კაპიტალიზმს, მხარს უჭერს სახელმწიფოს როლის გაძლიერებას ეკონომიკაში და შემოსავლების გადანაწილებას. ეს, კლასიკური ლიბერალური პერსპექტივიდან, კვლავაც პრობლემურია, რადგან აჩენს კითხვებს მათი ნამდვილი დამოუკიდებლობისა და ობიექტურობის შესახებ. სახელმწიფო დაფინანსება, იქნება ეს „ლიბერალური“ თუ „სოციალისტური“ ორგანიზაციისთვის, ყოველთვის წარმოადგენს პოტენციურ რისკს მათი საქმიანობისა და დღის წესრიგის დამახინჯების კუთხით.
საქართველოს კონტექსტი: საქართველოში მრავალი არასამთავრობო ორგანიზაცია, განსაკუთრებით ადრეულ ეტაპზე, მნიშვნელოვნად იყო დამოკიდებული დასავლური დონორების (USAID, ევროკავშირი, სხვადასხვა ფონდი) დაფინანსებაზე. მიუხედავად იმისა, რომ ეს დაფინანსება მათ საშუალებას აძლევდა განეხორციელებინათ მნიშვნელოვანი პროექტები დემოკრატიის განვითარების, ადამიანის უფლებების დაცვის, გარემოს დაცვისა და სოციალური სერვისების მიმართულებით, ის ასევე წარმოშობდა კითხვებს მათი დამოუკიდებლობისა და ადგილობრივ საჭიროებებთან შესაბამისობის შესახებ.
ფრაგმენტაცია და არაეფექტურობა: კონკურენცია რესურსებისთვის: „არასამთავრობო ორგანიზაციების თანამშრომლები ხშირად აღნიშნავენ, რომ დონორებისგან დაფინანსების, მთავრობებთან წვდომის და მედიისა და საზოგადოების ყურადღების მოსაპოვებლად კონკურენციამ შეიძლება ხელი შეუშალოს მათ საქმიანობას და ადვოკატირებას.“ („NGO staff frequently note that this competition for funding from donors, access to governments, and attention from the media and the public can distract from their service delivery and advocacy.“) კლასიკური ლიბერალური ბაზრის პრინციპების მიხედვით, კონკურენცია შეიძლება იყოს ეფექტური, მაგრამ ჰუმანიტარული დახმარების სფეროში, სადაც „არასამთავრობო ორგანიზაციები კატასტროფის შემდეგ ერთმანეთს ეჯიბრებიან, რათა დახმარების წამყვანი ძალა იყვნენ და დაფინანსება და მედიის ყურადღება მოიპოვონ. ეს ხელს უშლის ჰუმანიტარულ ჯგუფებს შორის კოორდინაციას, ზოგჯერ იმ ადამიანების საზიანოდ, ვის დახმარებასაც ცდილობენ.“ („NGO staff who work in disaster relief have described to us how, after a catastrophe, NGOs jockey to lead the response effort in order to secure funding and media attention. This impedes coordination among humanitarian groups, sometimes to the detriment of the people they are trying to help.“), ეს იწვევს არაეფექტურობას და ზიანს აყენებს მათ, ვისაც დახმარება სჭირდება. ეს წარმოაჩენს, რომ ნებაყოფლობითი სექტორიც კი შეიძლება არ იყოს იმუნური ბაზრის წარუმატებლობისგან ან მოტივაციის დამახინჯებისგან.
ანგარიშვალდებულების ნაკლებობა და არასწორი ქცევა: „არასამთავრობო ორგანიზაციების სამყაროში ასევე იყო ცნობილი გადაცდომის შემთხვევები. მაგალითად, Oxfam Great Britain… 2018 წელს ჰაიტიში სექსუალური ექსპლოატაციის სკანდალში გაეხვა.“ („The NGO world has also been rocked by prominent cases of misconduct. For example, Oxfam Great Britain, a national affiliate of an international organization that aims to reduce poverty, was embroiled in a sexual exploitation scandal in Haiti in 2018.“) ეს სკანდალები ხაზს უსვამს არასამთავრობო ორგანიზაციების შიდა მმართველობისა და ანგარიშვალდებულების პრობლემებს. კლასიკური ლიბერალური პრინციპების თანახმად, ორგანიზაციები, რომლებიც ნებაყოფლობით მუშაობენ, უნდა იყვნენ მაღალი მორალური სტანდარტების მატარებლები და ანგარიშვალდებულნი იყვნენ თავიანთი დონორებისა და ბენეფიციარების წინაშე. არასწორი ქცევა ძირს უთხრის ნდობას და ამართლებს სახელმწიფოს პოტენციურ ჩარევას.
სახელმწიფოს რეაქცია და ძალაუფლების აღდგენა: სტატიაში დეტალურადაა აღწერილი, თუ როგორ „დაიბრუნეს სახელმწიფოებმა ეს ძალაუფლება უკან“ („States have clawed that power back.“) არასამთავრობო ორგანიზაციებისგან.
საქართველოს კონტექსტი: საქართველოში სახელმწიფოს მხრიდან არასამთავრობო ორგანიზაციების „ერთი ქარგით მოჭრის“ და მათი დისკრედიტაციის მცდელობა განსაკუთრებით თვალსაჩინო გახდა ბოლო წლებში:
„უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“ კანონი (ე.წ. „რუსული კანონი“): 2023 წელს და 2024 წელს „ქართული ოცნების“ მთავრობამ სცადა მიეღო კანონი „უცხოური გავლენის გამჭვირვალობის შესახებ“, რომელიც გულისხმობდა უცხოური დაფინანსების მქონე არასამთავრობო ორგანიზაციების „უცხო ძალის ინტერესების გამტარებლებად“ რეგისტრაციას. ეს კანონი, რომელიც პირდაპირ იყო შთაგონებული რუსული კანონმდებლობით, მიზნად ისახავდა არასამთავრობო ორგანიზაციების სტიგმატიზაციას, მათი ლეგიტიმურობის შერყევას და საზოგადოებაში მათ მიმართ ნდობის შემცირებას. მიუხედავად მასობრივი პროტესტისა, 2024 წლის მაისში კანონი საბოლოოდ იქნა მიღებული. კლასიკური ლიბერალური (ამერიკული კონტექსტით: ლიბერტარულ-კონსერვატიული) თვალსაზრისით, ეს არის ინდივიდუალური გაერთიანების თავისუფლებისა და სიტყვის თავისუფლების უხეში შეზღუდვა.
მედია კამპანია და დისკრედიტაცია: ე.წ. „რუსული კანონის“ ინიციატივას თან ახლდა ინტენსიური მედია კამპანია ხელისუფლების კონტროლირებადი მედიასაშუალებების მიერ, რომელიც მიზნად ისახავდა არასამთავრობო ორგანიზაციების, განსაკუთრებით ისეთი წამყვანი ორგანიზაციების, როგორებიცაა „საერთაშორისო გამჭვირვალობა – საქართველო“, „სამართლიანი არჩევნები და დემოკრატიის საერთაშორისო საზოგადოება“ (ISFED) და „ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაცია“ (GYLA), დისკრედიტაციას. მათ ადანაშაულებდნენ ქვეყნის ინტერესების საწინააღმდეგო საქმიანობაში, რევოლუციური სცენარების დაგეგმვაში და უცხო სახელმწიფოების ინტერესების გატარებაში. აღსანიშნავია, რომ სწორედ ამ ორგანიზაციების (მაგალითად, GYLA და „საერთაშორისო გამჭვირვალობა – საქართველო“) დაფინანსება უმეტესწილად ხორციელდებოდა დასავლური, მათ შორის USAID-ის წყაროებიდან. საქართველოს ხელისუფლებამ სწორედ ეს ფაქტი გამოიყენა ამერიკის პოლიტიკის წინააღმდეგ თავდასხმისა და არასამთავრობო ორგანიზაციების მიმართ უნდობლობის გაღვივებისთვის. ამავდროულად, მთავრობას სურდა, რომ ასეთი დაფინანსება არა თუ შეწყვეტილიყო, არამედ მათ გავლენითა და სრული კონტროლით განხორციელებულიყო. კლასიკური ლიბერალური (ამერიკული კონტექსტით: ლიბერტარულ-კონსერვატიული) პოზიციიდან, ეს ორმხრივად გასაკრიტიკებელია: ნებისმიერი ორგანიზაცია უნდა მოქმედებდეს სახელმწიფოსგან დამოუკიდებლად და არც ერთი მთავრობა არ უნდა იღებდეს სხვა მთავრობის ფულს, რადგან ეს ძირს უთხრის როგორც არასამთავრობო ორგანიზაციების ავტონომიას, ასევე სახელმწიფოთა სუვერენიტეტს.
„ერთი სარტყელი – ერთი გზის ინიციატივა“ და ჩინეთის მოდელი: სტატიაში აღნიშნულია, რომ ჩინეთის „ერთი სარტყელი – ერთი გზის ინიციატივა არ მოიცავს არასამთავრობო ორგანიზაციებს და არ მოითხოვს მიმღები ქვეყნებისგან ადამიანის უფლებების ან დემოკრატიის სტანდარტების დაკმაყოფილებას.“ („The Chinese model does not involve NGOs or expect recipient countries to meet any human rights or democracy standards.“) ეს კლასიკური ლიბერალებისთვის შემაშფოთებელია, რადგან ის აჩვენებს, თუ როგორ შეუძლია ავტორიტარულ სახელმწიფოებს შესთავაზონ განვითარების ალტერნატიული მოდელები, რომლებიც მთლიანად უგულებელყოფენ ინდივიდუალურ უფლებებსა და თავისუფლებებს, რაც არასამთავრობო ორგანიზაციების ძირითადი ღირებულებებია.
არასამთავრობო სექტორის როლი შეზღუდული მთავრობის კონტექსტში
ზოგიერთისთვის, არასამთავრობო სექტორის ძალა და გავლენა შესაძლოა შემაშფოთებელი იყოს, თუმცა, ხშირად ვერ აცნობიერებენ, რომ ამ სექტორის გარეშე სახელმწიფო ხელისუფლება კიდევ უფრო შეუზღუდავი და ძლევამოსილი გახდება. კლასიკური ლიბერალური და ლიბერტარიანული პრინციპების თანახმად, ხელისუფლების კონცენტრაცია ყოველთვის რისკის შემცველია ინდივიდუალური თავისუფლებისთვის. არასამთავრობო ორგანიზაციები (ან, როგორც ლიბერტარიანელები ვამჯობინებთ, თავისუფალი გაერთიანებები) მოქმედებენ როგორც მნიშვნელოვანი დამბალანსებელი ძალა, რომელიც ხელს უშლის სახელმწიფოს ყოვლისმომცველ კონტროლს საზოგადოებრივ ცხოვრებაზე.
ამასთან დაკავშირებით, გამახსენდება დიდი მოაზროვნეებისა და სახელმწიფო მოღვაწეების ნათქვამი:
ლორდ აქტონი, ცნობილი ისტორიკოსი და პოლიტიკური მოაზროვნე, ამბობდა: „ძალაუფლება რყვნის, აბსოლუტური ძალაუფლება კი აბსოლუტურად რყვნის.“ („Power tends to corrupt, and absolute power corrupts absolutely.“) ამ კონტექსტში, არასამთავრობო სექტორი არის ერთ-ერთი მექანიზმი, რომელიც ზღუდავს სახელმწიფო ძალაუფლებას, რითაც ამცირებს მისი კორუფციის პოტენციალს და იცავს მოქალაქეებს.
თომას ჯეფერსონი, ამერიკის შეერთებული შტატების ერთ-ერთი დამფუძნებელი მამა და თავისუფლების დიდი დამცველი, წერდა: „როდესაც ხელისუფლებას ეშინია ხალხის, ეს არის თავისუფლება; როდესაც ხალხს ეშინია ხელისუფლების, არის ტირანია.“ („When governments fear the people, there is liberty. When the people fear the government, there is tyranny.“) თავისუფალი გაერთიანებები, რომლებიც მოქმედებენ სახელმწიფოსგან დამოუკიდებლად, არიან სწორედ ის „ხალხი“, რომელიც აკრიტიკებს, აკვირდება და აფასებს ხელისუფლებას, რითაც უზრუნველყოფს მის ანგარიშვალდებულებას.
როდესაც არასამთავრობო სექტორი დასუსტებულია ან დათრგუნულია, სახელმწიფო ბუნებრივად ავსებს ამ ვაკუუმს, რასაც ხშირად მოჰყვება თავისუფლების შეზღუდვა და ავტორიტარიზმის გაძლიერება. ამიტომაც, ნაცვლად იმისა, რომ შიშით ვუყურებდეთ არასამთავრობო სექტორის ძალას, უნდა ვაღიაროთ მისი არსებითი როლი ჯანსაღი, თავისუფალი და ანგარიშვალდებული საზოგადოების მშენებლობაში. ეს არის ინდივიდუალური თავისუფლებისა და შეზღუდული მთავრობის ქვაკუთხედი.
